જે સમાજ અને વ્યવસ્થાઓથી હારે છે તે સિંગલ માતા પિતા બને છે.
ભારતમાં છેલ્લા થોડા વર્ષોમાં સિંગલ પેરેન્ટ (એકલ માતા અથવા પિતા) પરિવારોનું પ્રમાણ ધીમે ધીમે વધી રહ્યું છે. આ બદલાવ માત્ર આંકડાઓનો વિષય નથી, પરંતુ તે સમાજની વિચારસરણી, જીવનશૈલી અને મૂલ્યોમાં થતા પરિવર્તનોનું પ્રતિબિંબ છે.
સિંગલ પેરેન્ટ એટલે શું?
સિંગલ પેરેન્ટ એ તે વ્યક્તિ છે જે પોતાનાં બાળકનું લાલન-પાલન એકલા કરે છે — જીવનસાથીના અવસાન, છૂટાછેડા, અલગ રહેવા, અથવા લગ્ન વિના માતા-પિતા બનવાના કારણે.
ભારતમાં પરંપરાગત રીતે સંયુક્ત પરિવાર અને બંને માતા-પિતાની હાજરીવાળું કુટુંબ વધુ સામાન્ય હતું. પરંતુ આજના આધુનિક યુગમાં આ રચનામાં પરિવર્તન જોવા મળી રહ્યું છે.
ભારતમાં સિંગલ પેરેન્ટ પરિવારો કેમ વધી રહ્યા છે?
શહેરોમાં ખાસ કરીને લગ્નજીવનમાં મતભેદો, અહંકાર, કારકિર્દી દબાણ અને જીવનશૈલીના તફાવતોને કારણે છૂટાછેડાના કેસોમાં વધારો થયો છે.
National Crime Records Bureau અને અન્ય સામાજિક અભ્યાસ મુજબ, મોટા શહેરોમાં છૂટાછેડાની સંખ્યા છેલ્લા દાયકામાં નોંધપાત્ર રીતે વધી છે.
આજની સ્ત્રીઓ વધુ શિક્ષિત અને આર્થિક રીતે સ્વતંત્ર બની રહી છે. જો લગ્નજીવન અસંતોષકારક હોય, તો તેઓ હવે સહન કરવાની જગ્યાએ સ્વતંત્ર જીવન પસંદ કરે છે.
Ministry of Statistics and Programme Implementationના અહેવાલો દર્શાવે છે કે સ્ત્રીઓની રોજગારી અને ઉચ્ચ શિક્ષણમાં ભાગીદારી વધી રહી છે.
કેટલાક કિસ્સાઓમાં જીવનસાથીના અવસાન પછી માતા અથવા પિતા એકલા સંતાનને ઉછેરે છે. આરોગ્ય સમસ્યાઓ, અકસ્માતો અને અન્ય કારણો પણ આ સ્થિતિ માટે જવાબદાર છે.
મહાનગરોમાં લિવ-ઇન સંબંધો અને લગ્ન વિનાSantાન પેદા કરવાની માનસિકતા પણ ધીમે ધીમે સ્વીકારાઈ રહી છે. આ પરિવર્તન વૈશ્વિક સંસ્કૃતિ અને મીડિયા પ્રભાવને કારણે પણ છે.
નોકરી માટે એક શહેરથી બીજા શહેરમાં સ્થળાંતર વધ્યું છે. ક્યારેક માતા અથવા પિતાSantાન સાથે રહે છે અને બીજો જીવનસાથી દૂર રહે છે, જેનાથી “સિંગલ પેરેન્ટ” જેવી પરિસ્થિતિ સર્જાય છે.
સિંગલ પેરેન્ટ બનવાનું કઈ થાળીમાં પડેલ ખાવા જેવું નથી..
એકલા માતા અથવા પિતાને સંતાનના શિક્ષણ, આરોગ્ય અને દૈનિક જરૂરિયાતોની સંપૂર્ણ જવાબદારી ઉઠાવવી પડે છે. તદુપરાંત એકલા સંતનના ઉછેરવું સરળ નથી. કામ અને ઘર બંનેનું સંતુલન સાધવું પડકારજનક છે.
ભારતમાં હજી પણ કેટલીક જગ્યાએ સિંગલ પેરેન્ટને સહાનુભૂતિ અથવા શંકાની નજરથી જોવામાં આવે છે. ખાસ કરીને એકલ માતાઓને સમાજના પૂર્વગ્રહોનો સામનો કરવો પડે છે.
સંતાનમાં ક્યારેક ભાવનાત્મક ખાલીપો, આત્મવિશ્વાસમાં ઘટાડો અથવા સામાજિક પ્રશ્નો ઊભા થઈ શકે છે. જોકે, યોગ્ય માર્ગદર્શન અને પ્રેમથી સંતનમા સંપૂર્ણ રીતે સફળ બની શકે છે.
બધું કઈ ખબર ન હોય તે સ્વીકારવું પણ જરૂરી છે...
સિંગલ પેરેન્ટ પરિવાર માત્ર સમસ્યાનો વિષય નથી, તેમાં કેટલીક સકારાત્મક બાબતો પણ છે:
- સંતાન અને માતા/પિતાની વચ્ચે વધુ નજીકનો સંબંધ વિકસે છે.
- સંતનને વહેલી ઉંમરે જવાબદારી શીખે છે.
- સ્ત્રીઓ માટે આત્મનિર્ભરતા અને આત્મવિશ્વાસમાં વધારો થાય છે.
વિશ્વપ્રસિદ્ધ વ્યક્તિઓ જેમ કે Sushmita Senએ એકલ માતા તરીકે સંતાન દત્તક લઈ સમાજમાં પ્રેરણા આપી છે. કરણ જોહર પણ 2 સંતાનોને દત્તક લઈ ઉછેર કરી રહ્યો છે. સલમાન ખાનની બેન અર્પિત પણ દત્તક સંતાન જ છે.
ભારતીય સંસ્કૃતિ અને બદલાતી પરિસ્થિતિ
ભારતની સંસ્કૃતિ પરિવાર કેન્દ્રિત રહી છે. પરંતુ આધુનિકતા, ગ્લોબલાઇઝેશન અને ટેકનોલોજીના પ્રભાવથી માનસિકતા બદલાઈ રહી છે.
UNICEFના અભ્યાસ મુજબ, સંતન માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત છે – પ્રેમ, સુરક્ષા અને સ્થિરતા. તે બંને માતા-પિતા સાથે હોય કે એક સાથે,સંતાનના સર્વાંગી વિકાસ માટે પ્રેમ અને માર્ગદર્શન જરૂરી છે.
આ એટલું પણ જટિલ નથી.
- સમાજમાં સ્વીકાર્યતા વધારવી – સિંગલ પેરેન્ટને અલગ નજરથી જોવાની માનસિકતા બદલવી જોઈએ.
- સરકારી સહાય અને નીતિઓ – આર્થિક સહાય,Santાન માટે શૈક્ષણિક સહાય અને કાનૂની સુરક્ષા વધારવી જોઈએ.
- કાઉન્સેલિંગ અને માનસિક સહાય – માતા-પિતા અનેSantાન બંને માટે માર્ગદર્શન કેન્દ્રો ઉપલબ્ધ હોવા જોઈએ.
- શિક્ષણમાં સંવેદનશીલતા – શાળાઓમાં શિક્ષકો અને સંતાનોને વિવિધ કુટુંબ રચનાઓ અંગે સંવેદનશીલ બનાવવું જરૂરી છે.
ભારતમાં સિંગલ પેરેન્ટ પરિવારોનું વધતું પ્રમાણ સમાજમાં થતા પરિવર્તનનું દર્પણ છે. આ પરિવર્તનને નકારાત્મક રીતે જોવાને બદલે, તેને સમજવાની અને સ્વીકારવાની જરૂર છે.
પરિવારનું સ્વરૂપ બદલાઈ શકે, પરંતુ પ્રેમ, સંસ્કાર અને જવાબદારીના મૂલ્યો ક્યારેય બદલાતા નથી. જો સમાજ સહયોગી બને, તો સિંગલ પેરેન્ટ પરિવાર પણSantાન માટે સુરક્ષિત અને સંસ્કારસભર વાતાવરણ આપી શકે છે.
આખરે, સવાલ એ નથી કે પરિવાર કેટલા સભ્યોનો છે — સવાલ એ છે કે તેમાં કેટલો પ્રેમ, સમર્પણ અને સંવાદ છે.
જૈમીન જોષી.
