જંતરમંતરનો કોકરોચ અને સત્તાનો મહેલ: લોકશાહીને ડર કોનો છે?
જંતરમંતરનો કોકરોચ અને સત્તાનો મહેલ: લોકશાહીને ડર કોનો છે?
જ્યારે સત્તાને સવાલ પૂછનાર નાગરિક જીવજંતુ દેખાવા લાગે, ત્યારે સમજવું કે લોકશાહીના શરીર પર નહીં, તેની આત્મા પર કોઈ ગંભીર બીમારીનો હુમલો થયો છે. કોઈ પણ લોકશાહીની સૌથી મોટી કસોટી એ નથી કે સત્તા કેટલા મોટા બહુમતીથી ચૂંટાઈ છે. તેની ખરી કસોટી એ છે કે તે પોતાની સામે ઊભા રહેલા અસહમત અવાજને કેટલી જગ્યા આપે છે. કારણ કે તાળીઓના ગડગડાટ વચ્ચે શાસન કરવું સહેલું છે; અસહમતિના અવાજ વચ્ચે પોતાનું સંતુલન જાળવવું અઘરું છે. દિલ્હીના જંતરમંતર પર કોકરોચ જનતા પાર્ટી (CJP) અને યુવાનોના આંદોલને આ જ મૂળભૂત પ્રશ્નને ફરી એક વાર દેશના રાજકીય સંવાદના કેન્દ્રમાં મૂકી દીધો છે.
અહીં પ્રશ્ન માત્ર એક પક્ષનો નથી. પ્રશ્ન માત્ર એક ચૂંટણી અધિકારીના રાજીનામાની માગણીનો પણ નથી. પ્રશ્ન એ છે કે જે દેશમાં નાગરિકને લોકશાહીની સૌથી અગત્યની કડી "મતાધિકાર" મળ્યો છે, ત્યાં એ અધિકાર વિશે સવાલ પૂછનાર યુવાનને સાંભળવામાં આવશે કે પહેલાં તેની આસપાસ બેરિકેડ ઊભાં કરવામાં આવશે? તેની દલીલનો જવાબ આપવામાં આવશે કે તેની હાજરીને જ સમસ્યા જાહેર કરવામાં આવશે? તેના અવાજને સંભાળવામાં આવશે કે દબાવવામાં આવશે ? પ્રશ્નો પૂછવાનો અધિકાર તો દરેકનો છે પણ ઉત્તર આપવાનો ?
જંતરમંતરની જમીન પર આજે જે કંઈ બની રહ્યું છે, તેને માત્ર એક દિવસના વિરોધની ઘટના ગણીને ભૂલી જવું સહેલું છે, પરંતુ કેટલીક ઘટનાઓ સમાચારપત્રના પાનાં પૂરતી સીમિત રહેતી નથી. તે સમાજના રાજકીય ચરિત્ર પર એક લાંબો પ્રશ્નાર્થ મૂકી જાય છે.
જંતરમંતર: પથ્થરો વચ્ચે ઊગતી વૈચારિક ક્રાંતિ:
જંતરમંતર દિલ્હીમાં આવેલું માત્ર એક સ્થળ નથી. તે ભારતીય લોકશાહીની જાહેર સ્મૃતિનો એક ભાગ છે. અહીં સત્તા સામે અવાજ ઊઠે છે, નીતિઓ સામે વાંધા રજૂ થાય છે અને નાગરિક પોતાના અસ્તિત્વની નોંધ લેવડાવવાનો પ્રયાસ કરે છે. ક્યારેક અહીંનો અવાજ સમગ્ર દેશ સુધી પહોંચે છે; ક્યારેક બેરિકેડની બીજી બાજુ જ અટકી જાય છે. ક્યરેક ક્યારેક ક્યારેક.... પરંતુ ઇતિહાસનો એક રસપ્રદ વિરોધાભાસ છે. સત્તા ઘણી વાર માને છે કે રસ્તા પર ઊભેલા લોકોને દૂર કરી દેવાથી તેમની માગણીઓ પણ દૂર થઈ જશે. જાણે અસંતોષ કોઈ વ્યક્તિ હોય, જેને બસમાં બેસાડીને શહેરની બહાર મોકલી શકાય. જાણે પ્રશ્ન કોઈ ભીડ હોય, જેને વિખેરી નાખવાથી જવાબ આપવાની જરૂરિયાત જ સમાપ્ત થઈ જાય. પણ હકીકત તેનાથી વિપરીત છે. દબાયેલો સવાલ ઘણી વાર વધુ દૂર સુધી પ્રવાસ કરે છે. માઇક્રોફોન બંધ થાય તો તે મોબાઇલની સ્ક્રીન પર દેખાય છે. સભા અટકાવવામાં આવે તો તે લેખ, ચર્ચા અને જાહેર સંવાદમાં પ્રવેશે છે. એક સ્થળ પર પ્રતિબંધ મૂકવાથી વિચારનો નકશો નાનો થતો નથી ણ તો કશું અંકુશમાં આવી જાય છે. બધું વિખરાઈ જવું તે પણ યોગ્ય નથી.
આ અર્થમાં જંતરમંતર એક વૈચારિક પ્રયોગશાળા છે. અહીં માત્ર સૂત્રો નથી ઘડાતાં; અહીં સત્તા અને નાગરિક વચ્ચેના સંબંધની તપાસ થાય છે. અહીં એ જોવામાં આવે છે કે લોકશાહી માત્ર ચૂંટણીના દિવસે નાગરિકને યાદ રાખે છે કે ચૂંટણી પછી પણ તેની સાથે સંવાદ જાળવે છે. કોકરોચ જનતા પાર્ટીનું નામ પણ આ ઘટનાને એક અસામાન્ય વ્યંગાત્મક પરિમાણ આપે છે. કોકરોચ એવો જીવ છે, જેને મનુષ્ય ઘણી વાર ન ગમતા અસ્તિત્વનું પ્રતીક માને છે. પરંતુ રાજકીય વ્યંગમાં આ જ પ્રતીકનો અર્થ બદલાઈ શકે છે. જેને તમે નકામું સમજીને અવગણો છો, તે જ તમારી અવગણનાની મર્યાદા બતાવી શકે છે.
સત્તા માટે સૌથી અસ્વસ્થ કરનારી બાબત કદાચ વિરોધની તીવ્રતા નથી; પરંતુ એ છે કે વિરોધ કરનારાઓને સંપૂર્ણપણે અદૃશ્ય કરી શકાતાં નથી.
ફ્રાન્ઝ કાફ્કાની દુનિયામાં માણસ ઘણી વાર એવી વ્યવસ્થામાં ફસાઈ જાય છે, જ્યાં નિયમો તો છે, પરંતુ તેમનો અર્થ સમજાતો નથી; સત્તા તો છે, પરંતુ જવાબદારીનો ચહેરો દેખાતો નથી. જંતરમંતરની ઘટનાને પણ આ પ્રકારના કાફ્કાસ્ક વિરોધાભાસથી જોઈ શકાય છે. નાગરિકને કહેવામાં આવે છે કે લોકશાહી તેની છે, પરંતુ જ્યારે તે લોકશાહીના કોઈ ચોક્કસ નિર્ણય વિશે પ્રશ્ન પૂછવા આવે છે, ત્યારે તેની હાજરી વ્યવસ્થાની અસુવિધા બની જાય છે. અહીંથી જ વ્યંગ જન્મે છે. જે વ્યવસ્થા પોતાને મજબૂત કહે છે, તે એક પ્રશ્નથી એટલી અસ્વસ્થ કેમ થાય છે કે તેને પ્રશ્ન પૂછનારના અસ્તિત્વને જ વ્યવસ્થાપનનો મુદ્દો બનાવવો પડે?
પચ્ચીસ હજાર સુરક્ષાકર્મીઓ અને પિસ્તાલીસ મેટ્રો સ્ટેશન: ડરનું ગણિત આ બધું વળી શું? ૧૦ ઑક્ટોબર ૨૦૨૬ના અહેવાલોમાં જંતરમંતર પર પ્રસ્તાવિત CJP વિરોધને ધ્યાનમાં રાખીને દિલ્હીમાં આશરે ૨૫,૦૦૦ સુરક્ષાકર્મીઓની તૈનાતી અને ૪૫ મેટ્રો સ્ટેશનો પર પ્રતિબંધોની વાત પ્રકાશિત થઈ હતી. આ વ્યવસ્થાઓને સત્તાવાળાઓએ સુરક્ષા અને જાહેર વ્યવસ્થાની જરૂરિયાતના સંદર્ભમાં સમજાવી હતી. બીજી તરફ, વિરોધીઓ અને ટીકાકારોએ આ પગલાંની વ્યાપકતા સામે પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા હતા પરંતુ આંકડાઓ માત્ર વહીવટી અહેવાલની વિગતો નથી રહેતા; ક્યારેક તે રાજકીય પરિસ્થિતિના પ્રતીક બની જાય છે.
એક બાજુ યુવાનો છે, જેમની પાસે સૂત્રો છે, પ્રશ્નો છે અને પોતાની વાત સાંભળવામાં આવે એવી અપેક્ષા છે. બીજી બાજુ રાજ્યનું વિશાળ સુરક્ષા તંત્ર છે, જેના હાથમાં પોલીસ દળ, બેરિકેડ, પરિવહન વ્યવસ્થા અને કાયદાકીય સત્તા છે. આ બંને વચ્ચેનો તફાવત સ્વાભાવિક છે. રાજ્ય પાસે જાહેર સુરક્ષાની જવાબદારી છે. પરંતુ આ જવાબદારીનો અર્થ એ નથી કે દરેક વિરોધને સંભવિત જોખમ તરીકે જ જોવામાં આવે. અહીં એક સરળ પ્રશ્ન ઊભો થાય છે: સુરક્ષા વ્યવસ્થાનું પ્રમાણ નક્કી કરતી વખતે જોખમનું મૂલ્યાંકન થયું હતું કે વિરોધની રાજકીય અસુવિધા પણ ગણતરીમાં આવી હતી?
આ પ્રશ્નનો જવાબ માત્ર સુરક્ષાકર્મીઓની સંખ્યાથી મળી શકતો નથી. તેના માટે સરકારી કારણો, ગુપ્તચર મૂલ્યાંકન, વાસ્તવિક જોખમ, લાગુ કરાયેલા પ્રતિબંધો અને તેમના પ્રમાણસર સ્વરૂપની તપાસ જરૂરી છે. છતાં, જ્યારે કોઈ વિરોધની આસપાસ આખા શહેરની ગતિશીલતા બદલાય, ત્યારે નાગરિકને પ્રશ્ન પૂછવાનો અધિકાર રહે છે. વ્યંગ અહીં છે. લોકશાહીમાં એક નાગરિકની તાકાત તેના મતમાં હોય છે. પરંતુ જો એ જ નાગરિકનો અવાજ સાંભળતાં પહેલાં પરિવહન, રસ્તા અને જાહેર સ્થળોની ગતિ અટકાવવી પડે, તો વ્યવસ્થાની પ્રાથમિકતાઓ વિશે ચર્ચા થવી સ્વાભાવિક છે.
મેટ્રો સ્ટેશન બંધ થવાથી માત્ર પ્રદર્શનકારીઓ પ્રભાવિત થતા નથી. નોકરી પર જતા કર્મચારીઓ, પરીક્ષા આપવા જતા વિદ્યાર્થીઓ, હોસ્પિટલ પહોંચતા દર્દીઓ અને રોજિંદી મુસાફરી પર આધારિત સામાન્ય નાગરિકો પણ અસર અનુભવે છે. તેથી વિરોધનો અધિકાર અને જાહેર જીવનની સાતત્યતા એકબીજાના વિરોધી હોવા જરૂરી નથી. વહીવટનું કૌશલ્ય એ છે કે તે બંનેનું રક્ષણ કરી શકે. લોકશાહીની સફળતા એમાં નથી કે વિરોધના દિવસે કેટલા બેરિકેડ ઊભા કરાયા. તેની સફળતા એમાં છે કે અસહમતિ વ્યક્ત થઈ શકે, સામાન્ય નાગરિકનું જીવન અનાવશ્યક રીતે ખોરવાય નહીં અને કાયદો બધાને સમાન રીતે લાગુ પડે.
તેર કરોડ નામોનો સવાલ: મતદાર યાદી કે લોકશાહીની યાદશક્તિ?
આ સમગ્ર વિવાદના કેન્દ્રમાં મતદાર યાદીઓની વિશેષ સઘન સુધારણા પ્રક્રિયા SIR અને તેમાં નામો દૂર થવા અંગેના ગંભીર આક્ષેપો છે. વિવિધ અહેવાલોમાં આશરે ૧૩ કરોડ નામોનો આંકડો ચર્ચામાં આવ્યો છે. જોકે, અહીં એક અત્યંત મહત્ત્વનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે: આ આંકડો મતદાર યાદીમાંથી ગાયબ થયેલા અંતિમ અને પાત્ર મતદારોની પ્રમાણિત સંખ્યા તરીકે આપમેળે સ્વીકારી શકાય નહીં. ભાજપ તરફથી આપવામાં આવેલી સ્પષ્ટતા મુજબ, આ આંકડામાં મૃત્યુ પામેલા મતદારો, અન્યત્ર સ્થળાંતર કરનારા અને જેમનો સંપર્ક થઈ શક્યો ન હતો એવા લોકોનો સમાવેશ થાય છે. વિરોધ પક્ષો અને આંદોલનકારીઓએ આ પ્રક્રિયાની પારદર્શિતા, સંભવિત ભૂલો અને પાત્ર મતદારોના અધિકારો અંગે સવાલો ઉઠાવ્યા છે. આ બંને બાબતોને ધ્યાનમાં રાખીને સ્વતંત્ર તપાસ, જાહેર માહિતી અને અસરકારક ફરિયાદ નિવારણ જરૂરી બને છે. આખરે મતદાર યાદી કોઈ સામાન્ય સરકારી રજિસ્ટર નથી. તેમાં રહેલું દરેક નામ લોકશાહીની ભાગીદારીનું સંભવિત દ્વાર છે. નામ સાચું હોય તો તે નાગરિકના મતાધિકારને વ્યવસ્થિત બનાવે છે; નામ ખોટી રીતે દૂર થાય તો તે નાગરિકને પોતાની જ લોકશાહીમાં અવાજ આપવાની તકથી વંચિત કરી શકે છે. કોઈ વ્યક્તિનો સંપર્ક ણ થાય કે વ્યક્તિ જો સરનામું બદલે તો શું તે ભારતીય રહેતો નથી ? કે પછી તેને વોટ આપવાનો અધિકાર રહેતો નથી.
આથી બે બાબતો એકસાથે સાચી છે. મતદાર યાદીમાંથી મૃત અથવા અયોગ્ય નોંધો દૂર કરવી જરૂરી છે. અને એટલું જ જરૂરી એ સુનિશ્ચિત કરવું છે કે કોઈ પાત્ર નાગરિકનું નામ ભૂલથી દૂર ન થાય, ખાસ કરીને એવા લોકોનું, જેમની પાસે વહીવટી પ્રક્રિયામાં પોતાની પાત્રતા સાબિત કરવાનાં સાધનો મર્યાદિત હોય. આ પ્રશ્નને માત્ર રાજકીય ગણિત સુધી સીમિત કરવો પણ યોગ્ય નથી. મતદારોની સંખ્યા ચૂંટણીનાં પરિણામો પર અસર કરી શકે છે, પરંતુ દરેક વહીવટી ફેરફાર પાછળ ચૂંટણીલક્ષી હેતુ છે એવું પુરાવા વિના કહેવું ખોટું છે. એ જ રીતે, કોઈ પ્રક્રિયાને માત્ર વહીવટી ગણાવી દેવાથી તેની દરેક કામગીરી આપમેળે નિર્દોષ સાબિત થતી નથી. અહીં લોકશાહીનો મૂળભૂત સિદ્ધાંત કામ આવે છે. દાવો મોટો હોય તો તપાસ પણ ઊંડી હોવી જોઈએ. આંકડો વિશાળ હોય તો તેની વિગતો જાહેર થવી જોઈએ અને પાત્ર નાગરિકોના મતાધિકાર પર અસર થવાની શક્યતા હોય તો ફરિયાદ સાંભળવાની પ્રક્રિયા સરળ, સમયસર અને વિશ્વસનીય હોવી જોઈએ.
સત્તાને જો પોતાના નિર્ણય પર વિશ્વાસ હોય, તો પારદર્શિતાથી ડરવાનું કારણ શું? અને વિરોધ પક્ષો જો ગંભીર આક્ષેપ કરે, તો તેમની પાસે પણ દસ્તાવેજો, પ્રમાણ અને ચકાસી શકાય એવા પુરાવા રજૂ કરવાની જવાબદારી છે. લોકશાહી કોઈ પક્ષની સુવિધા માટે રચાયેલી વ્યવસ્થા નથી. તે નાગરિકના અધિકારનું રક્ષણ કરતી વ્યવસ્થા છે. તેથી મતદાર યાદીનો સવાલ ભાજપ વિરુદ્ધ કોંગ્રેસ કે સરકાર વિરુદ્ધ વિરોધ પક્ષના ચોકઠામાં અટકી જવો ન જોઈએ. અસલી પ્રશ્ન એ છે કે દરેક પાત્ર નાગરિકને પોતાનો મત આપવાની વાસ્તવિક તક મળે છે કે નહીં.
'વિદેશી હાથ'નો જૂનો પડછાયો અને નવા યુવાનોના પ્રશ્નો
રાજકીય ઇતિહાસમાં એક અનુકૂળ દલીલ વારંવાર પાછી આવે છે: જ્યારે અસંતોષનો અવાજ વધે, ત્યારે તેના મૂળમાં કોઈ બાહ્ય શક્તિ હોવાની શંકા વ્યક્ત કરવામાં આવે. ક્યારેક તેને વિદેશી ષડયંત્ર કહેવામાં આવે છે, ક્યારેક ટૂલકિટ, ક્યારેક રાષ્ટ્રવિરોધી એજન્ડા. રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના વાસ્તવિક જોખમો હોય છે. વિદેશી હસ્તક્ષેપ શક્ય છે. ખોટી માહિતી ફેલાવવાના પ્રયાસો પણ થઈ શકે છે. પરંતુ કોઈ ચોક્કસ આંદોલનને વિદેશી ષડયંત્ર ગણાવવા માટે પુરાવા જરૂરી છે. માત્ર એ કારણે કે સરકારને કોઈ આંદોલન અસુવિધાજનક લાગે છે, તે આંદોલન પાછળ વિદેશી હાથ છે એવું માની લેવું તર્ક નથી; તે તપાસ પહેલાં જ કાઢી નાખેલો ચુકાદો છે. અહીં એક કટાક્ષભર્યો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે. " જ્યારે દેશનો યુવાન સરકારી કચેરીની બહાર રોજગાર, શિક્ષણ કે મતાધિકાર માટે લાઈનમાં ઊભો હોય, ત્યારે સત્તાને તેમાં કોઈ આંતરરાષ્ટ્રીય ગુપ્તચર એજન્સીનો હાથ કેમ દેખાવા લાગે છે? શું સામાન્ય નાગરિકની નિરાશા એટલી અવિશ્વસનીય બની ગઈ છે કે તેની પાછળ કોઈ ગુપ્ત નકશો શોધવો અનિવાર્ય લાગે?
આ સવાલ દરેક સરકારને લાગુ પડે છે. લોકશાહીમાં સત્તા બદલાય છે, પક્ષો બદલાય છે, સૂત્રો બદલાય છે; પરંતુ નાગરિકના પ્રશ્નોનું મહત્ત્વ બદલાવું ન જોઈએ.
કોઈ આંદોલનમાં ખોટી માહિતી હોય તો તેનો તથ્યોથી જવાબ આપવો જોઈએ. કોઈ આરોપ પાયાવિહોણો હોય તો દસ્તાવેજોથી ખંડન કરવું જોઈએ. કોઈ વ્યક્તિ કાયદાનો ભંગ કરે તો કાયદેસરની કાર્યવાહી થઈ શકે છે, પરંતુ શાંતિપૂર્ણ અસહમતિને માત્ર દેશવિરોધી ગણાવી દેવાથી મૂળ પ્રશ્નનો જવાબ મળતો નથી. વિરોધને વિદેશી હાથ સાથે જોડવો સહેલું છે, કારણ કે પછી રોજગાર, મતદાર યાદી, પારદર્શિતા અને જવાબદારી જેવા મુશ્કેલ પ્રશ્નોની ચર્ચા પાછળ ધકેલી શકાય છે. ચર્ચા નાગરિકની સમસ્યાથી ખસીને તેના ઇરાદાની તપાસ સુધી પહોંચી જાય છે. અને એ જ ક્ષણે લોકશાહીનો સંવાદ નબળો પડે છે.
યુવાનોને દરેક બાબતમાં સાચા માનવાની જરૂર નથી. તેમની દરેક માગણી સાથે સહમત થવાની પણ જરૂર નથી. પરંતુ તેમને સાંભળવા માટે પહેલાં તેમની રાજકીય નિષ્ઠાનું પ્રમાણપત્ર માગવું પડે, તો જાહેર સંવાદની જમીન સંકોચાવા લાગે છે. રાષ્ટ્રપ્રેમનો અર્થ સત્તાના દરેક નિર્ણયને નિર્વિવાદ સ્વીકારી લેવો નથી. અને સત્તાની ટીકા કરવી એટલે રાષ્ટ્રનો વિરોધ કરવો પણ નથી. રાષ્ટ્ર કોઈ એક સરકારનું નામ નથી; તે કરોડો નાગરિકો, તેમના અધિકારો, તેમની આશાઓ અને તેમની સંયુક્ત જવાબદારીનું નામ છે.
સુપ્રીમ કોર્ટનો હસ્તક્ષેપ: લોકશાહીની છેલ્લી આશા કે પ્રથમ ચેતવણી?
૧૧ ઑક્ટોબરના અહેવાલો મુજબ, સુપ્રીમ કોર્ટે શાંતિપૂર્ણ રીતે એકત્ર થનારા લોકોની ગેરકાયદેસર અટકાયત ન થાય, મેટ્રો અને રેલવે સેવાઓ સામાન્ય રીતે ચાલે, ઇન્ટરનેટ સુવિધાઓ કાયદા અનુસાર અવિરત રહે અને નાગરિકોની અવરજવર શક્ય બને તે અંગે નિર્દેશો આપ્યા હતા. અગાઉ મેટ્રો સ્ટેશનો બંધ કરવાના પગલાં અંગે જવાબદારી નક્કી કરવાની કાર્યવાહી વિશે પણ અદાલતમાં ચર્ચા થઈ હતી. આ હસ્તક્ષેપને માત્ર એક પક્ષની જીત અથવા બીજા પક્ષની હાર તરીકે જોવો, ન્યાયતંત્રની ભૂમિકાને રાજકીય સ્કોરબોર્ડમાં ફેરવી નાખવા જેવું છે. અદાલતનું મહત્ત્વ એમાં છે કે તે સત્તાના નિર્ણયોની કાયદેસરતા તપાસી શકે, નાગરિકોના અધિકારોનું રક્ષણ કરી શકે અને વહીવટને બંધારણીય મર્યાદાઓની યાદ અપાવી શકે, પરંતુ અદાલતની દરેક ટિપ્પણીને અંતિમ ચુકાદો સમજી લેવી પણ યોગ્ય નથી. કોઈ કાર્યવાહી ગેરકાયદેસર હતી કે નહીં, કોની જવાબદારી કેટલી હતી અને કયા પ્રતિબંધો કાયદેસર હતા. આ બાબતોનો અંતિમ નિર્ણય સંબંધિત ન્યાયિક પ્રક્રિયા અને ઉપલબ્ધ પુરાવા પર આધારિત રહે છે.
તેમ છતાં, આ ઘટનાનો લોકશાહી સંદેશ સ્પષ્ટ છે. જાહેર વ્યવસ્થા જાળવવાની સત્તા અમર્યાદિત નથી. વિરોધ કરવાની સ્વતંત્રતા પણ નિરપેક્ષ નથી. બંને વચ્ચેનું સંતુલન બંધારણ અને કાયદો નક્કી કરે છે. લોકશાહીમાં અદાલતનું અસ્તિત્વ એટલા માટે છે કે બહુમતીનો નિર્ણય પણ કાયદાથી ઉપર ન બની જાય. ચૂંટાયેલી સરકાર પાસે શાસન કરવાનો અધિકાર છે, પરંતુ નાગરિકના મૂળભૂત અધિકારોનો આદર કરવાની જવાબદારી પણ છે. પોલીસ પાસે કાયદો અમલમાં મૂકવાની સત્તા છે, પરંતુ એ સત્તાનો ઉપયોગ કાયદાની મર્યાદામાં જ થવો જોઈએ. અદાલતનો હસ્તક્ષેપ રાહત આપે છે. પરંતુ એ જ સમયે તે એક અસ્વસ્થ કરનારો પ્રશ્ન પણ ઊભો કરે છે: નાગરિકની સામાન્ય અવરજવર અને શાંતિપૂર્ણ વિરોધ જેવી બાબતોમાં બંધારણીય મર્યાદાઓની યાદ અપાવવાની જરૂર વારંવાર કેમ ઊભી થાય?
ન્યાયતંત્ર લોકશાહીની મહત્ત્વની સુરક્ષા વ્યવસ્થાઓમાંનું એક છે. પરંતુ લોકશાહીની એકમાત્ર આશા ન્યાયતંત્ર જ બની રહે, તો રાજકીય સંવાદ, જવાબદાર વહીવટ અને સક્રિય નાગરિક સમાજની ભૂમિકા વિશે પણ વિચારવું પડે. બંધારણનું રક્ષણ માત્ર અદાલતના ચુકાદાથી થતું નથી. તે પોલીસના નિર્ણયોમાં, સરકારી આદેશોમાં, પત્રકારોના પ્રશ્નોમાં, નાગરિકોની જાગૃતિમાં અને વિરોધ પક્ષોની જવાબદારીમાં પણ થવું જોઈએ.
યુવાનોનો અવાજ: બળવો નહીં, જવાબદારીનો પ્રશ્ન છે તે કેમ કોઈ સમજતા નથી ?કે પછી સમજવા માંગતા નથી.
આંદોલનમાં યુવાનોની હાજરીને માત્ર ઉશ્કેરાટ તરીકે જોવી તેમની રાજકીય સમજણને ઓછું આંકવા જેવું છે. યુવાનીમાં પ્રશ્નો પૂછવાની તીવ્રતા હોય છે. સ્થાપિત વ્યવસ્થાને સ્વાભાવિક માની લેવાને બદલે તેને તપાસવાની ઇચ્છા હોય છે. દરેક યુવાનની સમજણ સમાન નથી, દરેક આંદોલનનો હેતુ સમાન નથી, અને દરેક વિરોધ નિર્દોષ જ હોય એવું પણ નથી. છતાં, યુવાનોના પ્રશ્નોને ગંભીરતાથી સાંભળવા એ કોઈ સરકારની કૃપા નહીં, પરંતુ લોકશાહીનું કર્તવ્ય છે.
જ્યારે યુવાન રોજગાર વિશે પૂછે છે, ત્યારે તેને માત્ર ધીરજનો ઉપદેશ આપવો પૂરતો નથી. જ્યારે તે ચૂંટણી પ્રક્રિયાની વિશ્વસનીયતા વિશે પૂછે છે, ત્યારે તેને માત્ર વ્યવસ્થા પર વિશ્વાસ રાખવાનું કહેવું પૂરતું નથી. વિશ્વાસ માગી શકાય છે, પરંતુ વિશ્વાસ જાળવવા માટે પારદર્શિતા અને જવાબદારી જરૂરી છે. સરકાર પાસે નીતિ હોય છે. નીતિની પાછળ દલીલ હોવી જોઈએ. નિર્ણયની પાછળ પુરાવા હોવા જોઈએ. અને નિર્ણયથી અસરગ્રસ્ત નાગરિક પાસે પોતાની વાત રજૂ કરવાની અસરકારક તક હોવી જોઈએ. યુવાનોને પ્રશ્ન પૂછવા માટે પ્રોત્સાહિત કરતી શિક્ષણવ્યવસ્થા અને જાહેર જીવનમાં પ્રશ્ન પૂછનાર યુવાનને શંકાની નજરે જોતી રાજકીય સંસ્કૃતિ વચ્ચે વિરોધાભાસ છે. શાળામાં આપણે બાળકોને કહીએ છીએ કે જિજ્ઞાસા જ જ્ઞાનનું પ્રથમ પગથિયું છે. પરંતુ જાહેર જીવનમાં એ જ જિજ્ઞાસા અસુવિધા બની જાય, તો આપણે બાળકોને કઈ લોકશાહી માટે તૈયાર કરી રહ્યા છીએ?
લોકશાહીનો નાગરિક માત્ર મતદાન કરતો માણસ નથી. તે સવાલ પૂછે છે, જવાબ માગે છે, પુરાવા તપાસે છે અને પોતાના અધિકારોની સાથે પોતાની ફરજો પણ સમજે છે એટલે જ આ આંદોલનનું મૂલ્યાંકન માત્ર તેની સફળતા કે નિષ્ફળતાથી ન થવું જોઈએ. તેના દ્વારા ઊભા કરાયેલા પ્રશ્નોના જવાબ કેટલા મળ્યા, વહીવટ કેટલો પારદર્શક રહ્યો અને નાગરિકોના અધિકારોનું કેટલું રક્ષણ થયું. આ પણ તેની કસોટી છે.
એક સવાલ કે અસલી કોકરોચ કોણ?
કોકરોચ જનતા પાર્ટીનું નામ વ્યંગ માટે પૂરતું છે. પરંતુ દરેક વ્યંગની પાછળ એક ગંભીર સવાલ છુપાયેલો હોય છે. અહીં પણ સવાલ માત્ર એ નથી કે રસ્તા પર ઊભેલા યુવાનો પોતાને કયા નામથી ઓળખાવે છે. સવાલ એ છે કે કોઈ પણ લોકશાહી પોતાના નાગરિકોને કઈ નજરે જુએ છે. કોઈ યુવાન ખોટો હોય, તો તેની દલીલનો જવાબ આપો. કોઈ આરોપ પાયાવિહોણો હોય, તો પુરાવાથી તેને ખોટો સાબિત કરો. કોઈ વ્યક્તિ કાયદાનો ભંગ કરે, તો કાયદેસર કાર્યવાહી કરો. પરંતુ માત્ર સવાલ પૂછવા બદલ નાગરિકને શત્રુની જેમ જોવામાં આવે, તો સત્તા પોતાની જ લોકશાહી ભાષાને નબળી બનાવે છે અને અહીંથી કટાક્ષનો છેલ્લો વળાંક શરૂ થાય છે.
કોકરોચને આપણે ગંદકીમાં જીવતા જીવ તરીકે ઓળખીએ છીએ. તે જ્યાં ગંદકી હોય ત્યાં ટકી રહે છે. હવે આ પ્રતીકને રાજકીય રૂપક તરીકે જોતા પહેલાં એક સવાલ પૂછવો જોઈએ. લોકશાહીની ગંદકી ક્યાંથી આવે છે? રસ્તા પર ઊભેલા યુવાનોના પ્રશ્નોમાંથી કે જવાબદારીથી દૂર ભાગતી વ્યવસ્થાની અસ્પષ્ટતાઓમાંથી? વિરોધના સૂત્રોમાંથી કે સત્તાના નિર્ણયોની તપાસ ન થઈ શકે એવી માનસિકતામાંથી? નાગરિકની અસહમતિમાંથી કે એ અસહમતિને સાંભળવાની અનિચ્છામાંથી?
આ પ્રશ્નનો જવાબ કોઈ એક પક્ષ, એક નેતા કે એક સંસ્થાને આપોઆપ દોષિત ઠરાવીને મળી શકતો નથી. તેની તપાસ તથ્યો, પુરાવા અને જવાબદારીના આધારે જ થઈ શકે. પરંતુ એક સિદ્ધાંત નિર્વિવાદ છે: કોઈ વ્યવસ્થા જેટલી શક્તિશાળી બને, એટલી જ તેની જવાબદારી પણ વધે છે. સત્તા પાસે ભવન છે, સુરક્ષા છે, કાયદો છે, વહીવટ છે અને નિર્ણય લેવાની શક્તિ છે. નાગરિક પાસે મત છે, અવાજ છે અને પ્રશ્ન પૂછવાનો અધિકાર છે. લોકશાહી આ બંનેમાંથી કોઈ એકને નાબૂદ કરીને ટકતી નથી. તે બંને વચ્ચેની જવાબદારીની સાંકળથી ટકે છે.
એસી ઓફિસોમાં બેસનાર દરેક અધિકારી કે નેતા લોકશાહીને કોરી ખાય છે એવું કહેવું અન્યાયી સામાન્યકરણ થશે. એ જ રીતે, રસ્તા પર ઊતરેલો દરેક યુવાન લોકશાહીનો નિર્દોષ રક્ષક છે એવું માનવું પણ યોગ્ય નથી. અસલી કસોટી વ્યક્તિની ઓળખમાં નથી, પરંતુ તેના વર્તન અને જવાબદારીમાં છે. તેથી અંતિમ પ્રશ્ન થોડો અલગ રીતે પૂછવો જોઈએ: અસલી કોકરોચ કોણ છે, તે નહીં; પરંતુ લોકશાહીના ઘરમાં એવી કઈ ગંદકી જમા થઈ છે કે નાગરિક અને સત્તા એકબીજાને શત્રુની નજરે જોવા લાગ્યાં છે? કારણ કે જીવજંતુને કચડી નાખવાથી ઘરની ગંદકી સાફ થતી નથી. માત્ર તેની હાજરી થોડા સમય માટે અદૃશ્ય થાય છે. ગંદકી દૂર કરવી હોય, તો મૂળ સુધી પહોંચવું પડે અને લોકશાહીમાં મૂળ સુધી પહોંચવાનો માર્ગ એક જ છે. સવાલને દબાવવો નહીં, તેનો જવાબ આપવો, કારણ કે જે સત્તા પ્રશ્નોથી ડરે છે, તે અંતે પોતાના જ જવાબોથી ડરવા લાગે છે. અને જે લોકશાહી નાગરિકને સાંભળવાનું બંધ કરે છે, તે એક દિવસ પોતાનો જ અવાજ ઓળખવામાં અસમર્થ બની શકે છે.
લેખક: જૈમિન જોષી.
જયવાદ
