શિક્ષકને શણગારની જરૂર નથી.. (You don't need yourself.)

 

શિક્ષકને શણગારની જરૂર નથી..

 

        જે માણસ આખી જિંદગી બીજાના જીવનમાં પ્રકાશ ઉમેરતો રહ્યો હોય, તેના પોતાના જીવનને દીવડાંથી શણગારવાની જરૂર નથી હોતી. શિક્ષક એવો જ માણસ છે. તેના ખભા પર પડેલી ચોકની ધૂળ કદાચ કોઈને દેખાતી નથી, તેના અવાજમાં છુપાયેલો થાક પણ કોઈ સાંભળતું નથી, પરંતુ તેના એક વાક્યથી કોઈ વિદ્યાર્થીનું આખું જીવન બદલાઈ જાય છે. દુનિયા તેને એક દિવસ ફૂલોથી વધાવે છે, જ્યારે શિક્ષક તો આખું વર્ષ પોતાના અસ્તિત્વના ફૂલ બીજાના ભવિષ્ય માટે ખરચતો રહે છે એટલે જ મનમાં એક પ્રશ્ન ઊઠે છે. શિક્ષકને ખરેખર શણગારની જરૂર છે ખરી?

        શિક્ષક દિવસ આવે છે એટલે શાળાઓમાં તેની ઉજવણીનો માહોલ સર્જાય છે. મંચ તૈયાર થાય છે. ફૂલોની માળાઓ આવે છે. વિદ્યાર્થીઓ ભાષણો કરે છે. શિક્ષકોને શુભેચ્છાઓ મળે છે. કોઈને સન્માનપત્ર મળે છે તો કોઈના ગળામાં માળા પહેરાવવામાં આવે છે. આ બધું થવું જોઈએ. કારણ કે જે માણસ સમાજના ભવિષ્યને ઘડે છે, તેના પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવાની કોઈ તક નાની નથી. પરંતુ ઉજવણીની વચ્ચે એક ક્ષણ માટે જો આપણે શાંત થઈએ તો કદાચ શિક્ષકની સાચી જરૂરિયાત સમજાય. તેને શણગાર નહીં, સમજણ જોઈએ છે; તાળીઓ નહીં, વિશ્વાસ જોઈએ છે; એક દિવસનું સન્માન નહીં, આખા વર્ષનો આદર જોઈએ છે.

        શિક્ષકને ઓળખવો હોય તો તેની ખુરશી ન જુઓ, તેની આસપાસ બેઠેલા બાળકો જુઓ. તેની પાસે કેટલા પ્રમાણપત્રો છે તે ન જુઓ, વર્ષો પછી કેટલા વિદ્યાર્થીઓ તેને યાદ કરે છે તે જુઓ. તેના નામ આગળ કેટલા હોદ્દા લખાયેલા છે તે ન જુઓ, પરંતુ તેના કારણે કેટલાં બાળકો પોતાના નામની આગળ કંઈક લખી શક્યાં છે તે જુઓ. કારણ કે શિક્ષકની સિદ્ધિ તેના પોતાના જીવનમાં ઓછી અને તેના વિદ્યાર્થીઓના જીવનમાં વધારે લખાયેલી હોય છે.

        શિક્ષણ એટલે માત્ર પાઠ્યપુસ્તકના પાનાં પૂરાં કરવાનું કામ નથી. શિક્ષક જ્યારે વર્ગખંડમાં પ્રવેશે છે ત્યારે તેની સામે અલગ અલગ ઘરોમાંથી આવેલા અનેક વિશ્વો બેઠાં હોય છે. કોઈ બાળકના ઘરમાં આર્થિક મુશ્કેલી હશે, કોઈના મનમાં ભય હશે, કોઈને પોતાની ક્ષમતામાં વિશ્વાસ નહીં હોય, કોઈ બહારથી શાંત હશે પણ અંદરથી તૂટી રહ્યું હશે. પાઠ્યપુસ્તક આ બધું ક્યાં શીખવે છે?  અહીં શિક્ષકનું સાચું શિક્ષણ શરૂ થાય છે. તે ક્યારેક ગણિતના દાખલા કરતાં જીવનનો દાખલો સમજાવે છે અને ક્યારેક ઇતિહાસના પાત્ર કરતાં પોતાના વર્તનથી ઇતિહાસ રચવાનું શીખવે છે.

        સારો શિક્ષક બાળકને માત્ર ભણાવતો નથી, બાળકને પોતાની જાત સાથે પરિચય કરાવે છે. કોઈ વિદ્યાર્થી વારંવાર નિષ્ફળ જાય ત્યારે આખી દુનિયા કદાચ તેના ગુણ જુએ છે, પણ શિક્ષક તેની અંદર રહેલી સંભાવના જુએ છે. જ્યાં બીજા લોકો કહે “આ બાળકથી નહીં થાય,” ત્યાં સાચો શિક્ષક કદાચ કહે છે “હજુ થયું નથી.” આ બે વાક્યો વચ્ચે શિક્ષણનો આખો તફાવત છુપાયેલો છે. શિક્ષક નિષ્ફળતાને અંત નહીં, પ્રક્રિયાનો એક પડાવ માને છે. કદાચ એટલા માટે જ એક સારા શિક્ષકનો પ્રભાવ પરીક્ષાના પરિણામથી ઘણો મોટો હોય છે.

કબીરે ગુરુનું સ્થાન સમજાવતાં કહ્યું હતું

“ગુરુ ગોવિંદ દોઉ ખડે, કાકે લાગું પાય;

બલિહારી ગુરુ આપને, ગોવિંદ દિયો બતાય.”

        કબીરની આ પંક્તિમાં ગુરુની મહાનતા માત્ર એટલી નથી કે ગુરુ ભગવાન કરતાં મોટો છે. તેની અંદર એક વધુ ઊંડી વાત છે. ગુરુ પોતે અંતિમ મંઝિલ નથી, તે મંઝિલ સુધી પહોંચવાનો માર્ગ બતાવે છે. સાચો શિક્ષક પણ એવો જ હોય છે. તે વિદ્યાર્થીને આખી જિંદગી પોતાની છાયામાં રાખવા માગતો નથી; તે તો એક દિવસ એવો બનાવે છે કે વિદ્યાર્થી પોતાની છાયા ઊભી કરી શકે. પરંતુ આજના સમયમાં શિક્ષકની ભૂમિકા સામે એક નવો પડકાર પણ ઊભો થયો છે. માહિતી મેળવવી હવે મુશ્કેલ રહી નથી. એક મોબાઇલની સ્ક્રીન પર દુનિયાનું જ્ઞાન ઉપલબ્ધ છે. વિડિયો છે, વેબસાઇટ છે, ડિજિટલ વર્ગખંડ છે અને હવે કૃત્રિમ બુદ્ધિ જેવી ટેક્નોલોજી પણ છે. તો પછી પ્રશ્ન થાય કે આવતીકાલે શિક્ષકની જરૂર શું રહેશે?

જવાબ કદાચ જ્ઞાનમાં નહીં, માનવીય સ્પર્શમાં છુપાયેલો છે.

        મશીન જવાબ આપી શકે છે, પરંતુ બાળકના ચહેરા પરનો નિરાશાનો ભાવ વાંચી શકે છે? કોઈ વિદ્યાર્થી સતત ચૂપ રહે છે ત્યારે તેની પાછળનું કારણ સમજી શકે છે? ભૂલ કરનાર બાળકને બીજી તક આપવાનો નિર્ણય માત્ર માહિતીના આધારે થઈ શકે? શિક્ષકનું સાચું મહત્ત્વ એ છે કે તે બાળકને માત્ર શું વિચારવું તે નથી શીખવતો, કેવી રીતે વિચારવું અને માણસ તરીકે કેમ જીવવું તે શીખવે છે. આજની સૌથી મોટી વિસંગતિ કદાચ એ છે કે આપણે શિક્ષક પાસે સતત શ્રેષ્ઠ પરિણામની અપેક્ષા રાખીએ છીએ, પરંતુ તેને શ્રેષ્ઠ રીતે કામ કરવા માટે જરૂરી વિશ્વાસ અને સ્વતંત્રતા આપવા તૈયાર નથી. શિક્ષકને ક્યારેક અહેવાલોના ભાર નીચે દબાવી દઈએ છીએ, ક્યારેક કાગળની કામગીરીમાં તેનો સમય લઈ લઈએ છીએ અને પછી અપેક્ષા રાખીએ છીએ કે તે વર્ગખંડમાં સર્જનાત્મક બને. આપણે ભૂલી જઈએ છીએ કે જે શિક્ષકનો સમય કાગળોમાં ખોવાઈ જાય છે, તેના વિદ્યાર્થીઓનો સમય પણ શિક્ષણમાંથી ઓછો થાય છે. શિક્ષકનું સન્માન કરવું હોય તો તેના ગળામાં માળા પહેરાવવી સારી વાત છે, પરંતુ તેના વર્ગખંડમાં વિશ્વાસ મૂકવો વધુ મોટી વાત છે. તેને ભેટ આપવી સુંદર છે, પરંતુ તેને પોતાના વિષયને પોતાની રીતે જીવંત કરવાની તક આપવી વધુ સુંદર છે. તેના માટે બે મિનિટનું ભાષણ કરવું સહેલું છે, પરંતુ તેની મહેનતને રોજિંદા વ્યવહારમાં માન્યતા આપવી એ સાચું સન્માન છે.

અને શિક્ષકના જીવનની સૌથી મોટી સુંદરતા એ છે કે તેની મહેનતનું ફળ ઘણી વાર તેના જીવનકાળમાં સંપૂર્ણપણે તેની સામે આવતું જ નથી. એક શિક્ષક કોઈ બાળકને વાંચતા શીખવે છે. વર્ષો પસાર થાય છે. એ બાળક મોટું થાય છે, કોઈ પદ પર પહોંચે છે, પોતાનું ઘર બનાવે છે, સમાજમાં સ્થાન મેળવે છે. કદાચ એક દિવસ રસ્તામાં શિક્ષકને મળે અને કહે “સર, તમે મને ત્યારે જે કહ્યું હતું ને, એ વાત હું ક્યારેય ભૂલ્યો નથી.”

એ ક્ષણે શિક્ષક સમજી જાય છે કે તેની મહેનત વ્યર્થ ગઈ નહોતી.

શિક્ષકનું સાચું પ્રમાણપત્ર કાગળ પર નથી હોતું; તે કોઈ ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીની યાદમાં જીવતું હોય છે.

માળી છોડને ઉછેરે છે અને પછી તે વૃક્ષની છાંયડીમાં બીજા લોકો બેસે છે. શિક્ષક પણ એવો જ માળી છે. તે વિચારનું બીજ વાવે છે, સંસ્કારનું પાણી આપે છે, ભૂલોને છાંટે છે, આત્મવિશ્વાસની માટી ચડાવે છે અને પછી એક દિવસ વિદ્યાર્થી તેની સામે ઊભો રહે છે. તેના કરતાં ઊંચો, તેના કરતાં વધુ સફળ અને પોતાના પગ પર મજબૂત. ત્યારે સાચો શિક્ષક ખુશ થાય છે. કારણ કે તેને વિદ્યાર્થીએ પાછળ છોડી દીધો હોય છે, પણ એ જ તો તેની જીત હોય છે.

        શિક્ષકને શણગારવાની આપણી રીત થોડી બદલવાની જરૂર છે. ફૂલ આપીએ, પણ સાથે સમય આપીએ. સન્માનપત્ર આપીએ, પણ સાથે વિશ્વાસ આપીએ. તાળીઓ પાડીએ, પણ સાથે તેની વાત સાંભળીએ. શિક્ષક દિવસ ઉજવીએ, પણ શિક્ષકનું મહત્ત્વ માત્ર એક દિવસ પૂરતું સીમિત ન કરીએ કારણ કે શિક્ષક કોઈ દિવસની ઉજવણી નથી. શિક્ષક તો સમાજની આવતીકાલની તૈયારી છે. તેના કપડાંમાં સાદગી હોય શકે, પરંતુ વિચારોમાં વૈભવ હોય છે. તેના હાથમાં માત્ર ચોક હોય શકે, પરંતુ એ ચોકથી તે અનેક જીવનની દિશા દોરી શકે છે. તેની પાસે કદાચ સોનાની કોઈ વસ્તુ ન હોય, પરંતુ તેની પાસે એવો ખજાનો હોય છે જે વહેંચવાથી ઘટતો નથી. “જ્ઞાન, અનુભવ અને સંસ્કારનો ખજાનો.”

એટલે શિક્ષકને શણગારની જરૂર નથી.

તેને ફૂલોથી શણગારશો તો ફૂલ એક દિવસ કરમાઈ જશે;

તેના વિચારોને સન્માન આપશો તો એ વિચારો પેઢીઓ સુધી ખીલતા રહેશે.

અને કદાચ શિક્ષક માટે સૌથી મોટું સન્માન એ દિવસે નહીં મળે, જ્યારે આખી શાળા તેની માટે તાળીઓ પાડે છે; સૌથી મોટું સન્માન તો ત્યારે મળે છે, જ્યારે વર્ષો પછી જીવનના કોઈ અજાણ્યા વળાંકે તેનો વિદ્યાર્થી થોભીને કહે છે.

“સર, તમે ત્યારે મારા પર વિશ્વાસ કર્યો હતો… અને એ વિશ્વાસે મને મારી જાત પર વિશ્વાસ કરવાનું શીખવ્યું.”

એ એક વાક્યની સામે કોઈ માળા મોટી નથી, કોઈ મંચ મોટો નથી, કોઈ સન્માનપત્ર મોટું નથી.

કારણ કે જે શિક્ષક કોઈના જીવનમાં પ્રકાશ બની ગયો હોય, તેને બહારથી શણગારવાની નહીં, માત્ર અંદરથી નમવાની જરૂર હોય છે.

 

લેખક : જૈમિન જોષી.

“7.8% GDPની ચમક અને સામાન્ય માણસની જિંદગી: વિકાસ ખરેખર કોનો?” (7.8% “GDP Growth and the Common Man: Who Benefits?”)

 

7.8% GDP પછી પણ સવાલ કેમ બાકી છે?

ભારતની અર્થવ્યવસ્થાની ચમક પાછળ સામાન્ય માણસની હકીકત શું છે?

 

        ભારત દેશના રાજકારણમાં ઊથલ પાથલ થવું સામાન્ય છે. દેશની નીતિઓ સતત બદલાઈ રહી છે પણ સત્તા હજુ તેની તે જ છે. જો કોઈ યોજના કે નીતિ દેશની જનતાનો વિકાસ ન કરાવી શકતી હોય તો તેની પાછળની તમામ વ્યવસ્થા કે યોજના નિષ્ફળ છે. દેશની અર્થવ્યવસ્થાના સમાચાર સામાન્ય રીતે બે રીતે આવે છે. સરકાર કહે કે ભારત ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે તો સમાચારની હેડલાઇન બને ‘ભારત વિશ્વની સૌથી ઝડપથી વિકસતી મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓમાં એક’. વિપક્ષ કહે કે આંકડાઓની પાછળ હકીકત છુપાયેલી છે તો બીજી હેડલાઇન બને ‘સરકારના વિકાસના દાવા સામે સવાલો’. બંને વચ્ચે સામાન્ય માણસ ઊભો રહે છે અને પોતાના ખિસ્સામાં હાથ નાખીને વિચારે છે GDP વધે છે, તો મારા ખિસ્સામાં કેટલું વધ્યું?

આ સવાલ અત્યારે વધુ મહત્વનો બની ગયો છે.

        એપ્રિલથી જૂન 2026ના પ્રથમ ત્રિમાસિક ગાળામાં ભારતની વાસ્તવિક GDP વૃદ્ધિ 7.8 ટકા નોંધાઈ છે. આ આંકડો અપેક્ષાઓ કરતાં નોંધપાત્ર રીતે સારો છે. "રોઇટર્સ" ના અહેવાલ મુજબ અર્થશાસ્ત્રીઓનો અંદાજ પણ આ સ્તર કરતાં નીચે હતો. ઉત્પાદન ક્ષેત્ર, રોકાણ અને ઘરેલું માંગોએ આ વૃદ્ધિને ટેકો આપ્યો છે. અહીં 7.8 ટકા વૃદ્ધિને ખોટી કહી દેવી એ પણ એટલું જ ખોટું છે જેટલું આ એક આંકડાને આધારે ભારતીય અર્થવ્યવસ્થાની તમામ સમસ્યાઓ પૂરી થઈ ગઈ હોવાનું માની લેવું. બંને અતિરેક છે.

7.8 ટકા ખરેખર શું કહે છે? તેને સમજીએ...

        GDP એટલે દેશમાં ચોક્કસ સમયગાળા દરમિયાન પેદા થયેલા અંતિમ માલ અને સેવાઓના કુલ આર્થિક મૂલ્યનું માપ. એટલે GDPમાં 7.8 ટકાનો વધારો એ બતાવે છે કે અર્થવ્યવસ્થાની કુલ આર્થિક પ્રવૃત્તિ મજબૂત રહી છે પરંતુ GDP કોઈ વ્યક્તિની આવકનો પેરામીટર નથી. એક દેશની GDP વધી શકે અને તે જ સમયે ઘણા પરિવારોને રોજગાર, આવક, શિક્ષણ, આરોગ્ય કે ઘરખર્ચના પ્રશ્નો સતાવતા રહી શકે. આ વિરોધાભાસ નથી; આ અર્થશાસ્ત્રની મૂળભૂત હકીકત છે. માની લો કે એક શહેરમાં દસ મોટી કંપનીઓએ અબજો રૂપિયાનું રોકાણ કર્યું. કારખાનાં ઊભાં થયા, મશીનો આવ્યા, ઉત્પાદન વધ્યું. શહેરની આર્થિક પ્રવૃત્તિ વધી, પરંતુ જો તે રોકાણમાંથી ઊભી થતી નોકરીઓ મર્યાદિત હોય, પગારની વૃદ્ધિ ધીમી હોય અને જીવનજરૂરિયાતોનો ખર્ચ ઝડપથી વધતો હોય, તો શહેરનો GDP વધ્યો હોવા છતાં દરેક પરિવારને સમાન રીતે સમૃદ્ધિનો અનુભવ નહીં થાય. આથી GDP એ અર્થવ્યવસ્થાનું તાપમાન છે; દરેક પરિવારનું બ્લડ-રિપોર્ટ નથી અને અહીંથી જ આજની સૌથી મોટી ચર્ચા શરૂ થાય છે.

એક સવાલ હજુ કે શું મોદી સરકારને શ્રેય આપવો જોઈએ?

        જો કોઈ વિશ્લેષક માત્ર એટલા માટે 7.8 ટકાના આંકડાને નકારી કાઢે કે તે મોદી સરકારના સમયમાં આવ્યો છે, તો તે વિશ્લેષણ નહીં, રાજકીય પૂર્વગ્રહ છે. તાજેતરના આંકડામાં કેટલીક બાબતો ખરેખર નોંધપાત્ર છે. ખાસ કરીને ખાનગી ક્ષેત્રના મૂડીરોકાણમાં સુધારાના સંકેતો મળી રહ્યા છે. "રોઇટર્સ" ના વિશ્લેષણ મુજબ એપ્રિલ–જૂન ત્રિમાસિકમાં ખાનગી મૂડીરોકાણમાં વર્ષ-દર-વર્ષ 11.9 ટકાનો વધારો નોંધાયો અને કુલ સ્થિર મૂડી નિર્માણનો હિસ્સો પણ વધ્યો. તેનો અર્થ એવો લઈ શકાય કે વિકાસ માત્ર સરકારી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ખર્ચ પર નિર્ભર રહેવાને બદલે ખાનગી રોકાણ તરફ પણ વળી રહ્યો છે. આ બાબત સરકાર માટે ચોક્કસપણે સારા સમાચાર છે.

        મેન્યુફેક્ચરિંગનું મજબૂત પ્રદર્શન, ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર ખર્ચ, ડિજિટલ અર્થવ્યવસ્થા, ઉત્પાદન ક્ષેત્રમાં રોકાણ અને ખાનગી ક્ષેત્રના કેપેક્સમાં આવતી ગતિ આ બધું મળીને ભારતીય અર્થવ્યવસ્થાની ક્ષમતા વિશે સકારાત્મક સંકેત આપે છે. સરકારને તેનો શ્રેય મળવો જ જોઈએ.

પરંતુ સરકારને શ્રેય આપવો અને સરકારના દરેક દાવાને સ્વીકારી લેવો બે અલગ બાબતો છે.

તો પછી વિપક્ષનો સવાલ ક્યાં યોગ્ય છે?

        GDPના આંકડાઓને લઈને વિવાદનું બીજું પાસું પણ ગંભીરતાથી સમજવું પડશે.

2026માં ભારતે GDPની નવી શ્રેણી રજૂ કરી છે. નવી શ્રેણીમાં નવા અને વધુ વિગતવાર ડેટા સ્રોતો તથા કિંમતો માપવાની પદ્ધતિમાં ફેરફારો કરવામાં આવ્યા છે. સરકારનું કહેવું છે કે આ બદલાવ ભારતીય અર્થવ્યવસ્થાની બદલાતી રચનાને વધુ સારી રીતે પ્રતિબિંબિત કરે છે.

    આ વાત પોતે અસામાન્ય નથી. GDPનું આધાર વર્ષ સમયાંતરે બદલવામાં આવે છે, કારણ કે દસ-પંદર વર્ષ જૂના અર્થતંત્રથી આજનું અર્થતંત્ર અલગ હોય છે. ડિજિટલ સેવાઓ, GST, નવી ઉત્પાદન પદ્ધતિઓ, સેવા ક્ષેત્રનું વિસ્તરણ અને નવા પ્રકારના વ્યવસાયોને જૂના માળખાથી માપવાથી અર્થતંત્રની સાચી તસવીર ન પણ મળે પરંતુ પદ્ધતિ બદલાઈ એટલે પ્રશ્ન પૂછવાનો અધિકાર પણ ખતમ થઈ જાય એવું નથી. પૂર્વ નાણાં સચિવ સુભાષચંદ્ર ગર્ગે નવા આંકડાઓ અંગે સવાલો ઉઠાવ્યા છે. વિપક્ષે પણ સરકાર પર આંકડાઓને અનુકૂળ રીતે રજૂ કરવાનો આરોપ મૂક્યો છે. બીજી તરફ આંકડા મંત્રાલયના સચિવ સૌરભ ગર્ગે આ દાવાઓને નકારી કાઢીને કહ્યું છે કે ફેરફારો નવી માહિતી અને નવી પદ્ધતિના પરિણામ છે, કોઈ પક્ષપાતના કારણે નહીં. સરકાર પાસે આંકડા રજૂ કરવાની જવાબદારી છે અને વિપક્ષ પાસે સવાલ પૂછવાની. પરંતુ બંનેમાંથી કોઈને પણ સત્યનો એકમાત્ર માલિક બનવાનો અધિકાર નથી.

તો શું ‘7.8 ટકા’ સરકારની જીત છે?

    રાજકારણની ભાષામાં હા. અર્થશાસ્ત્રની ભાષામાં આ હજુ એક ત્રિમાસિક પરિણામ છે. સરકાર માટે આ આંકડો રાજકીય રીતે મહત્વનો છે કારણ કે તે ‘ભારતીય અર્થવ્યવસ્થા પડી ભાંગી રહી છે’ જેવા દાવાઓ સામે મજબૂત જવાબ આપે છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ પણ 7.8 ટકાની વૃદ્ધિને ભારતની આર્થિક સ્થિતિસ્થાપકતાના પુરાવા તરીકે રજૂ કરી છે અને આર્થિક ટીકા સામે આક્રમક રાજકીય પ્રતિક્રિયા આપી છે પરંતુ એક ત્રિમાસિક આંકડો કોઈ સરકારની આખી આર્થિક નીતિનું અંતિમ પ્રમાણપત્ર બની શકતો નથી કારણ કે અર્થવ્યવસ્થા માત્ર GDPથી બનેલી નથી.

    એક યુવાનને કહો કે દેશનો GDP 7.8 ટકા વધ્યો છે. તે કદાચ ખુશ થશે. પછી તેને પૂછો ‘તમને તમારી લાયકાત મુજબ નોકરી મળી?’ અહીં જવાબ બદલાઈ શકે છે. GDPમાં વધારો ત્યારે જ સામાજિક રીતે અર્થપૂર્ણ બને છે જ્યારે તેનો અનુવાદ ઉત્પાદક રોજગાર, વાસ્તવિક આવક, સારી જીવનશૈલી અને વ્યાપક તકમાં થાય. જો વૃદ્ધિ મુખ્યત્વે મૂડી, મોટા ઉદ્યોગો અને ટેક્નોલોજીથી આવે પરંતુ પૂરતી સંખ્યામાં ગુણવત્તાસભર નોકરીઓ ઊભી ન થાય, તો વૃદ્ધિ અને રોજગાર વચ્ચે અંતર ઊભું થાય છે. ભારત જેવા યુવાન દેશ માટે આ અંતર જોખમી છે કારણ કે ભારત પાસે વિશ્વની સૌથી મોટી યુવા વસ્તીઓમાંની એક છે. આ યુવાનોને માત્ર ‘વિકાસ થઈ રહ્યો છે’ એવો સંદેશ નહીં, વિકાસમાં પોતાની જગ્યા જોઈએ છે.

તો પછી મધ્યમવર્ગ?

    અહીં GDPની ચમક ઘણીવાર રસોડાની હકીકત સાથે અથડાય છે. મધ્યમવર્ગ માટે અર્થવ્યવસ્થા એટલે શેરબજાર નહીં. તેના માટે અર્થવ્યવસ્થા એટલે ઘરનું ભાડું, EMI, બાળકોની ફી, આરોગ્ય ખર્ચ, વાહનનો ખર્ચ, વીજળીનું બિલ, કર અને મહિનાના અંતે બચતા પૈસા. જો GDP વધે પરંતુ પરિવારની વાસ્તવિક બચત પર દબાણ રહે, તો તે પરિવાર માટે ‘આર્થિક વૃદ્ધિ’નો અનુભવ કાગળ પરનો રહી શકે. આથી સરકારને પૂછવો જોઈએ 7.8 ટકાની વૃદ્ધિનો લાભ આવકના કયા વર્ગ સુધી કેટલી ઝડપથી પહોંચે છે? અને વિપક્ષને પણ પૂછવું જોઈએ જો અર્થવ્યવસ્થા મજબૂત નથી તો રોકાણ, ઉત્પાદન અને GDPના આંકડામાં દેખાતી મજબૂતીનું તમે શું અર્થઘટન કરો છો?

સવાલ બંનેને પૂછવો જોઈએ.

સૌથી રસપ્રદ વાત: ખાનગી રોકાણ પાછું આવી રહ્યું છે

    ભારતીય અર્થવ્યવસ્થાની આગામી કહાની અહીં લખાઈ શકે છે. છેલ્લાં વર્ષોમાં સરકારી કેપેક્સે વિકાસને મોટો ટેકો આપ્યો. હવે જો ખાનગી કંપનીઓ પોતાનું રોકાણ વધારવા લાગે, કારખાનાં ઊભાં કરે, નવી ટેક્નોલોજીમાં ખર્ચ કરે અને ક્ષમતા વધારે, તો તેની અસર લાંબા ગાળે વધુ ઊંડી હોઈ શકે. તાજેતરના ડેટામાં ખાનગી મૂડીરોકાણમાં વધારો અને કોર્પોરેટ કેપેક્સમાં ગતિના સંકેતો મળ્યા છે પરંતુ અહીં પણ ખુશ થવાની જરૂર કારણ કે ભારતની વૃદ્ધિ સામે તેલના ભાવ, વૈશ્વિક ભૂરાજકીય તણાવ, નબળો રૂપિયો, મોંઘવારી અને અનિશ્ચિત વૈશ્વિક માંગ જેવા જોખમો હજુ ઊભા છે. "રોઇટર્સ"  ના વિશ્લેષણમાં પણ આ જોખમો નોંધાયા છે. અર્થવ્યવસ્થા દોડે છે એટલે રસ્તો હંમેશા સીધો રહેશે એવું નથી.

    આ સમગ્ર વિવાદમાં સૌથી ખરાબ બાબત એ છે કે આર્થિક આંકડાઓને રાજકીય હથિયાર બનાવી દેવામાં આવે. સરકારને ગમતો આંકડો હોય તો તે ‘સત્ય’. વિપક્ષને ગમતો આંકડો હોય તો તે ‘સત્ય’. આ રીતે દેશની અર્થવ્યવસ્થાનું વિશ્લેષણ થઈ શકે નહીં. જો નવા GDP આંકડા યોગ્ય પદ્ધતિથી તૈયાર થયા હોય તો તેમને સ્વીકારવા જોઈએ. જો પદ્ધતિમાં કોઈ ખામી હોય તો નિષ્ણાત ચર્ચા થવી જોઈએ. જો જૂના અને નવા ડેટાની સીધી સરખામણી યોગ્ય ન હોય તો તે પણ સ્પષ્ટ રીતે સમજાવવું જોઈએ અને જો કોઈ રાજકીય પક્ષ જાણતા હોવા છતાં અધૂરા આંકડાથી જનમાનસને ગેરમાર્ગે દોરતો હોય, તો તેને પણ ખોટું કહેવાની હિંમત પત્રકાર પાસે હોવી જોઈએ.

પત્રકારત્વનો ધર્મ સત્તા સામે સવાલ કરવો છે, પરંતુ સવાલ કરવાનો અર્થ સત્તાની દરેક વાતને ખોટી સાબિત કરવો નથી. આ ફરક આજના સમયમાં બહુ મહત્વનો છે.

ભારત ખરેખર ક્યાં ઊભું છે?

    સાચો જવાબ કદાચ બંને કેમ્પને નિરાશ કરશે. ભારતની અર્થવ્યવસ્થા ન તો ‘ધ્વસ્ત’ છે, ન તો ‘બધી સમસ્યાઓથી મુક્ત’ છે. તે મજબૂત વૃદ્ધિના તબક્કામાં છે, પરંતુ અસમાનતા, રોજગાર, માનવ મૂડી, આવકની ગુણવત્તા અને જીવનખર્ચ જેવા પ્રશ્નો હજુ ગંભીર છે.

 

લેખક : જૈમિન જોષી

 

રાહુલ ગાંધીને અચાનક Gen Z કેમ યાદ આવી? યુવાનોને મળવા પાછળની રાજકીય ગણતરી શું છે? (Why has Rahul Gandhi suddenly remembered Gen Z? What is the political calculation behind meeting the youth?)

રાહુલ ગાંધીને અચાનક Gen Z કેમ યાદ આવી? યુવાનોને મળવા પાછળની રાજકીય ગણતરી શું છે?

 

        ભારતીય રાજકારણમાં ક્યારેક કોઈ નેતાની એક મુલાકાત સમાચાર બને છે, પરંતુ ક્યારેક એ મુલાકાત આવનારા રાજકીય સમયની દિશા બતાવતી હોય છે. રાહુલ ગાંધીનું Gen Z સાથે વધતું સંવાદ એવું જ એક સંકેત છે. પ્રશ્ન માત્ર એટલો નથી કે રાહુલ ગાંધી યુવાનોને કેમ મળી રહ્યા છે; મોટો પ્રશ્ન એ છે કે ભારતીય રાજકારણને હવે Gen Zની જરૂર કેમ પડી રહી છે?

આ પ્રશ્નનો જવાબ કોઈ એક ચૂંટણીના પરિણામમાં નથી. તેનો સંબંધ ભારતના બદલાતા મતદાર સાથે છે.

        રાહુલ ગાંધીનું  “છાત્રો કી ગુંજ” (Chhatron Ki Goonj)  અભિયાન હવે માત્ર એક કાર્યક્રમ પૂરતું રહ્યું નથી. પેપર લીક, પરીક્ષાની અનિશ્ચિતતા, શિક્ષણની વધતી કિંમત, સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓનું દબાણ અને રોજગાર જેવા મુદ્દાઓને કેન્દ્રમાં રાખીને તેઓ વિદ્યાર્થીઓ સાથે સીધો સંવાદ કરી રહ્યા છે. 22 ઑગસ્ટે પુણેમાં યોજાયેલા કાર્યક્રમ પછી રાજકીય ટકરાવ પણ થયો; ભાજપે કાર્યક્રમને રાજકીય પ્રદર્શન ગણાવ્યું તો કોંગ્રેસે યુવાનોની ભાગીદારીને તેનો જવાબ ગણાવ્યો. આમ જોવા જઈએ તો રાજકારણમાં કોઈ નેતા અચાનક કોઈ વર્ગને યાદ કરતો નથી. ખાસ કરીને જ્યારે વાત Gen Zની હોય ત્યારે પાછળ માત્ર રાજકીય સંવેદના નહીં, રાજકીય ગણિત પણ હોય છે.

        Gen Z માટે “યુવાનો” શબ્દ પૂરતો નથી. આ એવી પેઢી છે જે રાજકીય ભાષણ ટીવી પર કલાકો સુધી સાંભળતી નથી, પરંતુ થોડા સેકન્ડમાં કોઈ નેતાના ભાષણનો વિડિયો જોઈ શકે છે. તે પક્ષની વિચારધારા કરતાં પોતાના પ્રશ્નને વધુ નજીકથી જોવાનું પસંદ કરી શકે છે. તે કોઈ નેતાને પસંદ પણ કરી શકે અને બીજા જ દિવસે તેની ટીકા પણ કરી શકે. એટલે Gen Zને પરંપરાગત મતદારની જેમ સમજવી મુશ્કેલ છે અને કદાચ આ જ કારણ છે કે કોંગ્રેસે વિદ્યાર્થીઓના પ્રશ્નોમાંથી રાજકીય જગ્યા શોધવાનો પ્રયાસ શરૂ કર્યો છે. રાહુલ ગાંધી માટે આ વ્યૂહરચનાનો સૌથી મહત્વનો ભાગ એ છે કે તેઓ નેતૃત્વની છબીમાંથી સંવાદની છબી તરફ જવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. મોટી રેલીમાં નેતા બોલે છે અને લોકો સાંભળે છે પરંતુ વિદ્યાર્થી સંવાદમાં પ્રશ્નો આવે છે. પેપર લીકનો પ્રશ્ન આવે છે. નોકરીનો પ્રશ્ન આવે છે. ફીની વાત આવે છે. પરીક્ષા વ્યવસ્થાની વાત આવે છે. આ બધા મુદ્દા એવા છે કે જેના પર યુવાનો પોતાનો સીધો અનુભવ જોડે છે.

અહીં કોંગ્રેસને એક રાજકીય તક દેખાય છે પરંતુ ભાજપ આ તકને માત્ર જોઈ રહ્યું નથી; તે તેનો જવાબ તૈયાર કરી રહ્યું છે.

    22 ઑગસ્ટે ભાજપે Gen Z outreach માટે અલગ ટીમ બનાવવાની જાહેરાત કરી, જેમાં નીતિન નબિન, સ્મૃતિ ઈરાની અને વિનોદ તાવડે જેવા નેતાઓને મહત્વની જવાબદારી આપવામાં આવી હોવાનું અહેવાલોમાં આવ્યું છે. પક્ષનો ઉદ્દેશ્ય યુવાનોની અપેક્ષાઓ અને પ્રશ્નો સાથે સીધો સંપર્ક વધારવાનો છે.

    આ ઘટનાનું રાજકીય મહત્વ કદાચ રાહુલ ગાંધીની મુલાકાત કરતાં પણ મોટું છે કારણ કે જ્યારે સત્તાધારી પક્ષ વિરોધ પક્ષની વ્યૂહરચનાનો જવાબ આપવા માટે અલગ સંગઠનાત્મક માળખું ઊભું કરે છે, ત્યારે સમજવું જોઈએ કે મુદ્દો હવે ગંભીરતાથી લેવામાં આવી રહ્યો છે. આનો અર્થ એ નથી કે Gen Z કોંગ્રેસ તરફ જઈ રહી છે. એવો નિષ્કર્ષ અત્યારે કાઢવો વહેલો છે. પરંતુ એટલું ચોક્કસ છે કે બંને મોટા પક્ષો સમજી રહ્યા છે કે આગામી વર્ષોમાં યુવાનો સાથેનો સીધો સંબંધ રાજકારણમાં વધુ મહત્વનો બનશે અને અહીંથી ભારતીય રાજકારણમાં એક નવી લડાઈ શરૂ થાય છે. મતોની નહીં, ધ્યાનની.

        જે પક્ષ યુવાનોનું ધ્યાન ખેંચશે તે જ જીતશે એવું નથી. પરંતુ જે પક્ષ યુવાનોના પ્રશ્નોને સમજવામાં નિષ્ફળ જશે, તે ધીમે ધીમે તેમની રાજકીય ભાષાથી દૂર થઈ શકે છે. આ બાબતમાં કોંગ્રેસની મુશ્કેલી પણ ઓછી નથી. રાહુલ ગાંધી યુવાનોને પેપર લીક, શિક્ષણ અને રોજગાર જેવા પ્રશ્નો પૂછે છે, પરંતુ યુવાનો સામે સ્વાભાવિક પ્રશ્ન ઊભો થાય છે. આ પ્રશ્નો ઉકેલવાની રાજકીય ક્ષમતા કોની પાસે છે?

        વિરોધ પક્ષ તરીકે પ્રશ્ન ઉઠાવવો સરળ છે. સત્તામાં રહીને તેનો ઉકેલ આપવો મુશ્કેલ છે. એટલે ભાજપ માટે જવાબદારી અલગ પ્રકારની છે. જો કોંગ્રેસ કહે કે યુવાનોના પ્રશ્નોનું નિરાકરણ થયું નથી, તો ભાજપે માત્ર કોંગ્રેસને જવાબ આપવાનો નથી; તેણે પોતાના શાસનનો હિસાબ પણ આપવો પડશે.

આ જ Gen Z રાજકારણની વિશેષતા છે.

        આ પેઢી માત્ર વચન સાંભળશે નહીં; તે પરિણામ અને દાવા વચ્ચેનો તફાવત પણ શોધશે. ભાજપ પાસે અહીં એક મોટો ફાયદો છે. મજબૂત સંગઠન, લાંબો રાજકીય અનુભવ અને ડિજિટલ રાજકારણનો વ્યાપક ઉપયોગ પરંતુ કોંગ્રેસ પાસે પણ એક તક છે. જો તે યુવાનોને માત્ર ચૂંટણીના મતદાર તરીકે નહીં, પરંતુ નીતિ ઘડવામાં ભાગીદાર તરીકે સંબોધી શકે તો..   અને આ સ્પર્ધા હવે માત્ર ભાજપ અને કોંગ્રેસ સુધી સીમિત રહેવાની નથી. આમ આદમી પાર્ટી જેવા પક્ષો યુવા અને શહેરી મતદારના પ્રશ્નો પર પોતાનું સ્થાન શોધશે. પ્રાદેશિક પક્ષો પણ પોતાના રાજ્યોમાં યુવાનોની નોકરી, શિક્ષણ, ભરતી અને સ્થાનિક ઓળખના મુદ્દાઓને વધુ તીવ્રતાથી ઉઠાવશે. આગામી ચૂંટણીમાં દરેક પક્ષ માટે એક પ્રશ્ન મહત્વનો બનવાનો છે. “યુવાનોને અમારી પાસે આવવાનું કારણ શું છે?”

        મજાની વાત તો એ છે કે આ રાજકીય પરિવર્તન માત્ર પક્ષોમાં જ દેખાતું નથી. RSSના સરસંઘચાલક મોહન ભાગવતે પણ Gen Z અને Gen Alpha સાથે સંવાદ કર્યો છે. ઓગસ્ટની શરૂઆતમાં મુંબઈમાં દેશભરના યુવાનો સાથે તેમની મુલાકાત યોજાઈ હતી, અને તાજેતરમાં Gen Z વિશે તેમણે કહ્યું કે આ પેઢી પ્રશ્નો પૂછે છે અને તેને માત્ર સૂચના નહીં પરંતુ સમજાવટ જોઈએ.

અર્થાત્, સંદેશ સ્પષ્ટ છે.

    ડાબે હોય કે જમણે, સત્તામાં હોય કે વિરોધમાં રાજકારણ હવે નવી પેઢી સાથે વાત કર્યા વિના આગળ વધી શકે તેમ નથી પરંતુ અહીં એક જોખમ પણ છે. જો Gen Zને માત્ર “વોટ બેંક” તરીકે જોવામાં આવશે, તો કદાચ રાજકીય પક્ષો તેની સૌથી મહત્વની વિશેષતા ચૂકી જશે. આ પેઢી સતત પ્રશ્ન કરે છે. તેને માત્ર રાષ્ટ્રવાદ, વિકાસ, સામાજિક ન્યાય કે કલ્યાણની મોટી વ્યાખ્યાઓ પૂરતી નથી. તે પૂછશે મારી પરીક્ષા કેમ અટકી?  ભરતી કેમ અટકી?  નોકરી કેમ નથી?  શિક્ષણ કેમ મોંઘું છે?  મારા શહેરમાં તક કેમ નથી?  અને સૌથી મહત્વનું તમે જે કહ્યું હતું તેમાંથી કર્યું કેટલું?

આ પ્રશ્નોનો જવાબ કોઈ એક પક્ષ પાસે તૈયાર નથી અને હશે પણ નહિ. રાતો રાત કીજ ઠીક નથી થવાનું ણ લોકો બદલાશે ણ દેશ પણ હ સવાલો સ્વરિત ઉઠશે. હવે નાકમાં બફાટ અને વાયદા કરતા પહેલા દરેક પાર્ટીએ વિચાર કરવો પડશે. એટલે જ રાહુલ ગાંધીનું Gen Z તરફ જવું માત્ર કોંગ્રેસની રાજકીય વ્યૂહરચના નથી; તે ભારતીય રાજકારણ માટે એક ચેતવણી પણ છે.

        ભાજપ જો માને કે પોતાની પરંપરાગત રાજકીય પદ્ધતિથી યુવાનોને લાંબા સમય સુધી જોડીને રાખી શકાય છે, તો તે જોખમ લઈ રહ્યો છે. કોંગ્રેસ જો માને કે ભાજપની વિરુદ્ધતા અને યુવાનોના પ્રશ્નો ઉઠાવવાથી Gen Z આપમેળે તેની તરફ આવશે, તો તે પણ ભૂલ કરી રહી છે.

    Gen Z કોઈ પક્ષની રાહ જોઈ રહી નથી. તે પોતાની ભાષામાં જવાબ શોધી રહી છે. આ જ કારણથી આવનારા સમયમાં સોશિયલ મીડિયા પરનો રાજકીય પ્રભાવ વધુ મહત્વનો બનશે, પરંતુ માત્ર સોશિયલ મીડિયા પૂરતું નહીં. રીલ્સથી ધ્યાન ખેંચી શકાય છે, વિશ્વાસ બનાવી શકાતો નથી. ભાષણથી તાળીઓ મેળવી શકાય છે, રોજગાર આપી શકાતો નથી. હેશટેગથી ચર્ચા ઊભી કરી શકાય છે, પરંતુ પરીક્ષા વ્યવસ્થાની ખામી સુધારી શકાતી નથી.

અહીંથી રાજકારણ માટે સાચી કસોટી શરૂ થશે.

 

        રાહુલ ગાંધી કદાચ આ વાત સમજ્યા છે કે નહીં તે આગામી સમયમાં સ્પષ્ટ થશે. પરંતુ તેમણે એક મહત્વનો દરવાજો ખોલ્યો છે. વિદ્યાર્થીઓ સાથે સીધો રાજકીય સંવાદ.

ભાજપે પણ તેનો જવાબ આપવાની શરૂઆત કરી છે. હવે જોવાનું એ છે કે આ સંવાદ કેટલો સમય ચાલે છે. જો તે માત્ર ચૂંટણી સુધી ચાલશે, તો તે એક સામાન્ય રાજકીય વ્યૂહરચના સાબિત થશે પરંતુ જો રાજકીય પક્ષો યુવાનોના પ્રશ્નોને પોતાના મેનિફેસ્ટો, સંગઠન અને નીતિમાં સ્થાન આપશે, તો આ ભારતીય રાજકારણમાં ખરેખર પરિવર્તનની શરૂઆત બની શકે છે કારણ કે આગામી ભારતના મતદારો માત્ર નેતાઓ પસંદ નહીં કરે. તેઓ નેતાઓને પ્રશ્ન પણ પૂછશે અને કદાચ ભારતીય રાજકારણની આગામી મોટી લડાઈ એ નહીં હોય કે “કોણ જીતશે?”

લડાઈ એ હશે કે “કોણ આ પેઢીને ખરેખર સાંભળી શકશે?”

 

        માત્ર “ફ્રેન્ડસ” કરીને સંબોધવાથી કે મોરચામાં સમર્થન કરવાથી આ પેઢી તમારી થવાની નથી. આ પેઢી ગમે ત્યારે કોઈ પણ સત્તા પાર્ટીનો વિરોધ કરી શકશે  અને ઉદ્યોગ પતિ તેનો લાભ લઈ વિપક્ષ સાથે ભળી રાતોરાત રાજ કારણમાં પલટો લાવવાની ક્ષમતા કેળવી શકે.

લેખક : જૈમિન જોષી .

“મોદીનું મંદિર: પટણાના પ્રસ્તાવ પાછળની કહાની અને લોકશાહી સામે ઊભા થતા સવાલો” (“Modi’s Temple: The story behind the Patna proposal and questions arising for democracy”)

નેતા જ્યારે ભગવાન બની જાય, ત્યારે લોકશાહીને શું થાય?

    કોઈ દેશના વડાપ્રધાનનું મંદિર બને આ વાક્ય વાંચતાં જ મનમાં એક ક્ષણ માટે આશ્ચર્ય ઊભું થાય છે. મંદિર એટલે શ્રદ્ધા, આરાધના, આધ્યાત્મિકતા અને દેવત્વનું સ્થાન; જ્યારે વડાપ્રધાન એટલે લોકશાહી વ્યવસ્થામાં જનતાના મતથી મળેલી સત્તાની જવાબદારી સંભાળતો એક રાજકીય પદાધિકારી. બંનેની વચ્ચેની આ મૂળભૂત ભિન્નતા જ આજે પટણામાં પ્રસ્તાવિત ‘નરેન્દ્ર મોદી મંદિર’ના મુદ્દાને માત્ર એક રાજકીય સમાચાર બનાવતી નથી, પરંતુ ભારતીય સમાજની માનસિકતા, લોકશાહી સંસ્કૃતિ અને વ્યક્તિપૂજાના વધતા પ્રભાવ વિશે ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા કરે છે.

    29 જુલાઈ 2026ના રોજ બિહાર રાજ્ય ટ્રાન્સજેન્ડર વેલફેર બોર્ડની પ્રથમ બેઠકમાં બોર્ડના સભ્ય રંજન સિંહ દ્વારા વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીને સમર્પિત મંદિર બનાવવાનો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો હતો. અહેવાલો અનુસાર બોર્ડે આ પ્રસ્તાવને મંજૂરી આપી હતી. આ મંદિર પટણામાં બનાવવાની વાત છે, પરંતુ જમીનની ચોક્કસ ફાળવણી અને વાસ્તવિક બાંધકામ શરૂ થયું હોવાના પુરાવા હજુ સામે આવ્યા નથી. રંજન સિંહે દાવો કર્યો હતો કે ટ્રાન્સજેન્ડર સમુદાયને અધિકાર અને સન્માન અપાવવા માટે મોદી સરકારની ભૂમિકાના આભારરૂપે આ મંદિર બનાવવાની ઇચ્છા છે.

અહીંથી એક રસપ્રદ વાત શરૂ થાય છે.

આ મુદ્દાને માત્ર ‘મોદી સમર્થન’ કે ‘મોદી વિરોધ’ના ચશ્માથી જોવો કદાચ બહુ સહેલો રસ્તો છે. પરંતુ સારો પ્રશ્ન એ છે કે ભારત જેવા લોકશાહી દેશમાં જીવતા રાજકીય નેતાને દેવત્વ આપવાની માનસિકતા ક્યાંથી આવે છે?

અને તેનાથી પણ મોટો પ્રશ્ન

શું આપણે નેતાને માન આપી રહ્યા છીએ કે ધીમે ધીમે તેને પ્રશ્નોથી ઉપર લઈ જઈ રહ્યા છીએ?

    ટ્રાન્સજેન્ડર સમુદાયના સંદર્ભને સમજવો પણ જરૂરી છે. કેન્દ્ર સરકારના સામાજિક ન્યાય અને અધિકારિતા મંત્રાલય અનુસાર, 2019નો Transgender Persons (Protection of Rights) Act ટ્રાન્સજેન્ડર વ્યક્તિના સ્વ-અનુભવિત લિંગની ઓળખને માન્યતા આપે છે તથા શિક્ષણ, રોજગાર, આરોગ્ય અને અન્ય ક્ષેત્રોમાં ભેદભાવ સામે જોગવાઈઓ કરે છે. આ કાયદો 5 ડિસેમ્બર 2019ના રોજ સંસદમાં પસાર થયો હતો અને 2020માં તેના નિયમો બનાવવામાં આવ્યા.

    અર્થાત્, આ સમુદાયના કેટલાક સભ્યો માટે નરેન્દ્ર મોદી પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા હોવી એ પોતાની જગ્યાએ સમજાય તેવી બાબત છે. કોઈ નેતાના કાર્યથી પ્રભાવિત થઈને તેને સન્માન આપવું, તેના નામે સ્મારક બનાવવું કે તેની પ્રતિમા સ્થાપિત કરવી—આ લોકશાહી સમાજમાં અસામાન્ય નથી પરંતુ સ્મારક અને મંદિર વચ્ચે એક સાંસ્કૃતિક તથા માનસિક અંતર છે.

સ્મારક કહે છે ‘આ વ્યક્તિએ દેશ માટે કંઈક કર્યું, તેથી તેની યાદ જીવંત રાખીએ.’

મંદિર કહે છે ‘આ વ્યક્તિ આરાધનાને યોગ્ય છે.’

આ બંને ભાવનાઓ વચ્ચેની રેખા ખૂબ પાતળી છે, પરંતુ લોકશાહી માટે અત્યંત મહત્વની છે.

આપણે ભારતના રાજકીય ઇતિહાસમાં મહાત્મા ગાંધીની વિશાળ પ્રતિમાઓ જોઈ છે. સરદાર પટેલનું સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી વિશ્વની સૌથી ઊંચી પ્રતિમાઓમાંનું એક છે. ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરની પ્રતિમાઓ દેશભરમાં છે. છત્રપતિ શિવાજી મહારાજ, સુભાષચંદ્ર બોઝ, ભગતસિંહ અને અનેક રાષ્ટ્રીય નાયકોની પ્રતિમાઓ લોકોની શ્રદ્ધા અને સન્માનનું પ્રતીક છે પરંતુ જ્યારે રાજકીય નેતા જીવંત હોય અને સક્રિય રાજકારણમાં હોય, ત્યારે તેને દેવત્વ આપવાની ઘટના વધુ સંવેદનશીલ બની જાય છે.

કારણ કે દેવને આપણે સામાન્ય રીતે પ્રશ્ન પૂછતા નથી પરંતુ લોકશાહીમાં નેતાને પ્રશ્ન પૂછવો પડે છે. આ જ લોકશાહીનું સૌંદર્ય છે.

એક સામાન્ય નાગરિક વડાપ્રધાનને કહી શકે છે. તમારો આ નિર્ણય મને યોગ્ય લાગતો નથી.

તે કહી શકે છે તમારી નીતિમાં ભૂલ છે.

તે કહી શકે છે તમે આપેલું વચન પૂરું થયું નથી.

અને તે જ નાગરિક પાંચ વર્ષ પછી મતપેટીમાં પોતાનો નિર્ણય પણ આપી શકે છે પરંતુ જો રાજકીય નેતા ધીમે ધીમે ‘આરાધ્ય’ બની જાય, તો અસહમતિને પણ ક્યારેક અપમાન માનવાની માનસિકતા ઊભી થઈ શકે છે. અહીં જ વ્યક્તિપૂજા લોકશાહી માટે પડકારરૂપ બને છે.

    વ્યક્તિપૂજા કોઈ એક પક્ષની મિલકત નથી. માનવ સમાજના રાજકીય ઇતિહાસમાં તેનો લાંબો ઇતિહાસ છે. પ્રાચીન રોમમાં સમ્રાટોની દેવસમાન છબી ઊભી કરવામાં આવતી. આધુનિક સમયમાં પણ વિવિધ દેશોમાં સત્તાધીશો આસપાસ વ્યક્તિગત મહિમાનું વિશાળ વર્તુળ ઊભું થયું છે. જ્યારે સત્તા અને વ્યક્તિ એકબીજાના પર્યાય બની જાય, ત્યારે રાજ્યની સંસ્થાઓ કરતાં નેતાની છબી વધુ મોટી બનવાનો ખતરો રહે છે.

ભારતીય પરંપરા પણ આ પ્રશ્નથી અજાણી નથી.

    ભારતીય સંસ્કૃતિમાં ગુરુને ‘ગુરુદેવ’ કહેવામાં આવે છે. સંતો, સાધુઓ અને આધ્યાત્મિક મહાપુરુષો પ્રત્યે ભક્તિની પરંપરા અત્યંત પ્રાચીન છે. અહીં ‘દેવત્વ’ માત્ર મૂર્તિ સુધી સીમિત નથી; ઉત્તમ ગુણ ધરાવતા મનુષ્યમાં દિવ્યતા જોવાની પરંપરા પણ છે પરંતુ રાજકારણનો સ્વભાવ જુદો છે.

રાજકારણમાં માણસ સત્તા ચલાવે છે, નિર્ણયો લે છે, નીતિઓ બનાવે છે અને તેના નિર્ણયોની અસર કરોડો લોકોના જીવન પર પડે છે. તેથી રાજકારણી પ્રત્યે શ્રદ્ધા હોય તો પણ સવાલ કરવાની ક્ષમતા જીવંત રહેવી જોઈએ.

ભગવાનને ભક્તિ જોઈએ.

લોકશાહી નેતાને જવાબદારી જોઈએ.

આ બે વાતોનું મિશ્રણ ક્યારેક જોખમી બની શકે છે.

    આ ચર્ચા એટલા માટે પણ મહત્વપૂર્ણ બની છે કે 20 ઑગસ્ટ 2026ના રોજ દિલ્હીના Press Club of Indiaમાં નરેન્દ્ર મોદીના કટઆઉટ સામે ‘મોદી ચાલીસા’ના પાઠ અને આરતીનો વીડિયો વાયરલ થયો. કટઆઉટને ભગવાન શ્રીરામના સ્વરૂપમાં દર્શાવવામાં આવ્યો હતો. Press Club of India એ સ્પષ્ટ કર્યું કે કાર્યક્રમ તેણે આયોજિત કર્યો નહોતો અને હોલ પ્રેસ કોન્ફરન્સ માટે ભાડે લેવામાં આવ્યો હતો; ભાડાની શરતોના ભંગને કારણે કાર્યક્રમ અટકાવવામાં આવ્યો હતો.

અહીં એક રસપ્રદ વિસંગતિ ઊભી થાય છે.

    એક તરફ પટણામાં મોદી મંદિરનો પ્રસ્તાવ આવે છે, બીજી તરફ દિલ્હીમાં ‘મોદી ચાલીસા’નો પ્રસંગ સામે આવે છે. એટલે પ્રશ્ન હવે માત્ર એક મંદિરનો રહ્યો નથી. પ્રશ્ન એ છે કે શું રાજકીય નેતૃત્વની આસપાસ ભક્તિની ભાષા એટલી ઝડપથી વિસ્તરી રહી છે કે રાજકીય અને ધાર્મિક પ્રતીકોની સીમા ધૂંધળી થવા લાગી છે?

અને આ સવાલ નરેન્દ્ર મોદી પૂરતો સીમિત રાખવો પણ યોગ્ય નથી.

કાલે કોઈ બીજા પક્ષનો નેતા આવી જ રીતે આરાધ્ય બની જાય તો પણ આ જ પ્રશ્ન પૂછવો પડશે.

લોકશાહીની કસોટી ત્યારે નથી થતી જ્યારે આપણે આપણા ગમતા નેતાની પ્રશંસા કરીએ છીએ. લોકશાહીની સાચી કસોટી ત્યારે થાય છે જ્યારે આપણે આપણા પ્રિય નેતાની ભૂલ સામે પણ સવાલ કરી શકીએ.

જે સમાજ પોતાના નેતાને પ્રેમ કરી શકે છે પરંતુ તેની ટીકા પણ કરી શકે છે, તે પરિપક્વ લોકશાહી છે.

પરંતુ જે સમાજ નેતાની પ્રશંસાને ફરજ અને ટીકા કરવાને ગુનો સમજવા લાગે, ત્યાં વ્યક્તિ લોકશાહી કરતાં મોટી થવા લાગે છે.

    ભારતીય બંધારણનો અભિગમ અહીં ખૂબ સ્પષ્ટ છે. અનુચ્છેદ 25 દરેક વ્યક્તિને અંતરાત્માની સ્વતંત્રતા તથા ધર્મને માનવા, પાળવા અને પ્રચાર કરવાની સ્વતંત્રતા આપે છે, પરંતુ તે સ્વતંત્રતા જાહેર વ્યવસ્થા, નૈતિકતા, આરોગ્ય અને બંધારણના અન્ય પ્રાવધાનોને આધીન છે. અનુચ્છેદ 27 પણ ચોક્કસ ધર્મના પ્રચાર અથવા જાળવણી માટે વિશેષ રીતે કર વસૂલવાની બાબતે મર્યાદા નક્કી કરે છે એટલે કોઈ વ્યક્તિ પોતાના ખર્ચે કોઈ રાજકીય નેતાની પ્રતિમા બનાવે કે તેને પોતાના વિશ્વાસનું પ્રતીક માને તેને તરત જ બંધારણવિરોધી કહી દેવું સરળ પરંતુ અચોક્કસ નિષ્કર્ષ હશે પરંતુ જો સરકારી સંસ્થા, સરકારી જમીન કે જાહેર નાણાં આવા ધાર્મિક સ્મારક માટે વપરાવાના હોય, તો પ્રશ્નો વધુ ગંભીર બને છે. આ મુદ્દે અત્યાર સુધી જે વાતો સામે આવી છે તેમાં રાજ્ય સરકાર જમીન અને ખર્ચ આપશે એવો દાવો રંજન સિંહ તરફથી કરવામાં આવ્યો છે; તેની સંપૂર્ણ સત્તાવાર નાણાકીય મંજૂરી અથવા બજેટ દસ્તાવેજ જાહેર થયેલો હોવાનું વિશ્વસનીય અહેવાલોમાં સ્પષ્ટ નથી. તેથી ₹112 કરોડ, પાંચ એકર જમીન અથવા સોનાની મૂર્તિ જેવા આંકડાઓને દાવા તરીકે જ જોવાના, નિશ્ચિત સરકારી નિર્ણય તરીકે નહીં.

અને કદાચ આ જ પત્રકારત્વની જવાબદારી છે, ઉત્સાહ કરતાં તથ્ય મોટું. મોદી મંદિર બનવું જોઈએ કે નહીં આનો નિર્ણય આપણે નહીં કરીએ.

તેનો નિર્ણય સમાજ, સંબંધિત સંસ્થાઓ અને કાયદાની પ્રક્રિયા કરશે પરંતુ એક પ્રશ્ન આપણે ચોક્કસ પૂછી શકીએ. 

ભારતને દેવ જેવા નેતાઓ જોઈએ છે કે જવાબદાર નેતાઓ?

જવાબદાર નેતા કદાચ દેવ બનવા માંગતો પણ ન હોય કારણ કે દેવની ભૂલ શોધાતી નથી; નેતાની ભૂલ શોધવી પડે છે. દેવ સામે ભક્તિ હોય છે; નેતા સામે બંધારણીય જવાબદારી હોય છે. દેવ માટે મંદિર હોય છે; નેતા માટે સંસદ હોય છે અને સૌથી અગત્યનું

દેવને પ્રાર્થના કરી શકાય, પરંતુ લોકશાહીને સવાલ કરવો જ પડે.

નરેન્દ્ર મોદી ભારતના સૌથી પ્રભાવશાળી રાજકીય નેતાઓમાંના એક છે. તેમના સમર્થકો તેમને વિકાસ, રાષ્ટ્રવાદ અને મજબૂત નેતૃત્વના પ્રતીક તરીકે જુએ છે; તેમના વિરોધીઓ તેમની નીતિઓ અને રાજકીય અભિગમની ટીકા કરે છે. બંનેને પોતાના અભિપ્રાયનો અધિકાર છે. પરંતુ લોકશાહીનું સૌંદર્ય એ છે કે બંને એક જ બંધારણની અંદર પોતાના મત સાથે જીવી શકે.

આથી નરેન્દ્ર મોદીનું મંદિર બનશે કે નહીં, તે આવતીકાલનો સમાચારવિષય છે.

પરંતુ માણસને દેવ બનાવવાની માનસિકતા વધશે કે માણસને માણસ જ રાખીને તેના સારા કામનું સન્માન કરવામાં આવશે આ આવતીકાલના ભારતનો પ્રશ્ન છે.

કદાચ આપણે પ્રતિમા કરતાં વિચારને મોટો બનાવવાની જરૂર છે. મોદીનું કોઈ કાર્ય સારું હોય તો તેની પ્રશંસા થવી જોઈએ. ભૂલ હોય તો તેની ટીકા થવી જોઈએ. નીતિ સારી હોય તો તેને સમર્થન મળવું જોઈએ. નીતિ ખોટી હોય તો પ્રશ્ન થવો જોઈએ અને નેતા કેટલો પણ મોટો હોય

લોકશાહી કરતાં મોટો ન હોવો જોઈએ.

કારણ કે ભારતની શક્તિ કોઈ એક વ્યક્તિમાં નથી. ભારતની શક્તિ એ કરોડો સામાન્ય લોકોમાં છે, જે દર પાંચ વર્ષે મત આપે છે, દરરોજ પ્રશ્ન પૂછે છે, ક્યારેક સરકારની પ્રશંસા કરે છે, ક્યારેક વિરોધ કરે છે અને અંતે પોતાના બંધારણ પર વિશ્વાસ રાખે છે.

મંદિરોમાં દેવ રહે છે. લોકશાહીમાં જનતા સર્વોચ્ચ રહે છે.

અને જ્યારે કોઈ નેતા ભગવાન બની જાય, ત્યારે સૌથી પહેલાં આપણે એ તપાસવું જોઈએ કે ક્યાંક આપણે પોતાની લોકશાહીનો એક નાનો હિસ્સો તો તેના ચરણોમાં મૂકી નથી દીધો ને?

લેખક: જૈમીન જોષી. 

માણસની અંદર કેટલા માણસો રહે છે? (Do other people live inside a person?)

 

માણસની અંદર કેટલા માણસો રહે છે?

    માણસ જ્યારે અરીસાની સામે ઊભો રહે છે ત્યારે તેને એક જ ચહેરો દેખાય છે. પરંતુ જો કોઈ અરીસો ચહેરો નહીં, અંતરાત્મા બતાવતો હોત તો કદાચ આપણે પોતાની અંદર અનેક ચહેરાઓને એકસાથે જોઈ શકતા. એક એવો માણસ, જે દુનિયાને દેખાય છે;  એક એવો, જેને દુનિયા ગમે તેવો દેખાડવામાં આવે છે;  એક એવો, જે પોતાના પ્રિયજનો સામે રહે છે  અને એક એવો, જે રાત્રિના એકાંતમાં પોતાની જાત સાથે બેઠો હોય ત્યારે જ બહાર આવે છે.

માણસ એક જ નથી. તેની અંદર અનેક માણસો રહે છે.

ક્યારેક એ માણસ એકબીજાના મિત્ર હોય છે, ક્યારેક અજાણ્યા, અને ક્યારેક તો એકબીજા સામે આખી જિંદગી યુદ્ધ કરતા રહે છે.

આપણે કોઈ વ્યક્તિને ઓળખીએ છીએ એવું માનીએ છીએ. પરંતુ ખરેખર આપણે તેના વિશે શું જાણીએ છીએ? તેનો વ્યવસાય, તેની ભાષા, તેનો સ્વભાવ, તેની પસંદ-નાપસંદ, તેની સફળતા, તેની સામાજિક ઓળખ...આ બધું જાણવું એટલે શું તેને ઓળખી લેવું?

કદાચ નહીં.

કારણ કે માણસનું સાચું જીવન ઘણી વાર તેની જાહેર ઓળખની પાછળ શરૂ થાય છે.

 

એક માણસ ઓફિસમાં અત્યંત શિસ્તબદ્ધ હોય છે. ઘરે આવીને ચીડિયો બની જાય છે. મિત્રો વચ્ચે ઉદાર હોય છે, પરંતુ અજાણ્યા માણસ પ્રત્યે અસહિષ્ણુ. સમાજમાં નૈતિકતાના ઉપદેશ આપે છે, પરંતુ એકાંતમાં પોતાની જ નીતિઓ સાથે સમાધાન કરી લે છે.

તો આમાંથી સાચો માણસ કયો?

કોઈ એક નહીં. કદાચ બધા જ.

આ જ માણસનું સૌથી મોટું રહસ્ય છે.

માણસનું વ્યક્તિત્વ કોઈ એક પથ્થરમાં કોતરાયેલી મૂર્તિ નથી. તે તો સમય, સંજોગો, સંબંધો, ભય, ઈચ્છાઓ, સંસ્કારો અને સ્મૃતિઓથી સતત ઘડાતું રહેતું એક જીવંત શિલ્પ છે. પરિસ્થિતિ બદલાય છે ત્યારે માણસ બદલાય છે પરંતુ ઘણી વખત તે ખરેખર બદલાતો નથી પણ તેની અંદર છુપાયેલો બીજો માણસ બહાર આવે છે.

 

ઇતિહાસમાં આ વાતને સમજાવતી અસંખ્ય ઘટનાઓ છે.

કલિંગના યુદ્ધ પહેલાંનો સમ્રાટ અશોક અને કલિંગના યુદ્ધ પછીનો અશોક એક જ શરીરમાં રહેલા બે જુદા માણસો જેવા લાગે છે.

યુદ્ધ પછી થયેલા વિનાશ અને માનવહાનિએ અશોકના અંતરમાં એવો સંઘર્ષ ઊભો કર્યો કે વિજયની ઉજવણી કરતાં તેના મનમાં પરાજયની પીડા વધુ મોટી બની. સત્તા તેના હાથમાં હતી, સામ્રાજ્ય તેના પગ નીચે હતું, પરંતુ અંતરાત્મા સામે તે પોતે જ ઊભો હતો.

અહીં ઇતિહાસ આપણને એક ઊંડો પ્રશ્ન પૂછે છે:

શું માણસનું સાચું સ્વરૂપ તેની સત્તામાં દેખાય છે કે તેની અંતરાત્માના જાગરણમાં?

અશોકની અંદરનો એક માણસ વિજય ઇચ્છતો હતો; બીજા માણસે વિજયની કિંમત જોઈ. એક માણસ સામ્રાજ્ય વધારવા માગતો હતો; બીજાએ માનવતા બચાવવાની જરૂરિયાત અનુભવી.

કદાચ માણસની મહાનતા એમાં નથી કે તેની અંદર વિરોધાભાસ નથી.

મહાનતા તો એમાં છે કે જ્યારે અંદરના બે માણસો વચ્ચે સંઘર્ષ થાય ત્યારે તે કોની તરફ ઊભો રહે છે.

 

આપણા જીવનમાં પણ કલિંગના યુદ્ધો થાય છે, પરંતુ તલવારોથી નહીં.

ક્યારેક એક પિતાની અંદર બે માણસો લડે છે. એક કહે છે, “મારા બાળકને મારી અધૂરી ઇચ્છાઓ પૂરી કરવી જોઈએ.” બીજો ધીમેથી પૂછે છે, “પણ બાળકની પોતાની ઇચ્છા શું છે?”

એક શિક્ષકની અંદર બે માણસો હોય છે. એકને માત્ર પરિણામ જોઈએ છે, બીજાને બાળકની આંખોમાં રહેલી જિજ્ઞાસા દેખાય છે.

એક અધિકારીની અંદર બે માણસો હોય છે. એકને સત્તાનો લાભ જોઈએ છે, બીજો પોતાના પદની જવાબદારી યાદ કરાવે છે.

એક વેપારીની અંદર બે માણસો હોય છે. એક વધુ નફો માગે છે, બીજો કહે છે કે સામે ઊભેલો ગ્રાહક પણ માણસ છે.

અને એક સામાન્ય માણસની અંદર પણ બે માણસો હોય છે. એક કહે છે, “મને શું?” અને બીજો કહે છે, “આ મારી જવાબદારી પણ છે.”

આ બે અવાજો વચ્ચે જ કદાચ આખું નૈતિક જીવન રચાય છે.

 

માણસની અંદર એક બાળક પણ રહે છે.

એ બાળક ઘણી વાર મોટી ઉંમરના માણસના ગંભીર ચહેરા પાછળ છુપાયેલું હોય છે.

તેને હજુ પણ કોઈની નિઃસ્વાર્થ પ્રશંસા જોઈએ છે. તેને કોઈએ પૂછવું ગમે છે “તને ખરેખર શું જોઈએ છે?” તેને હાર્યા પછી કોઈનો હાથ ખભા પર જોઈએ છે. તેને ક્યારેક કારણ વગર હસવું હોય છે, પરંતુ જીવન તેને શીખવે છે કે મોટું થવું એટલે ગંભીર બનવું, જવાબદાર બનવું, મજબૂત દેખાવું અને ધીમે ધીમે માણસ પોતાના અંદરના બાળકને શાંત કરવાનું શીખી જાય છે.

પરંતુ બાળક મરતું નથી.

તે માત્ર ચૂપ થઈ જાય છે.

ક્યારેક કોઈ જૂનું ગીત તેને પાછું બોલાવે છે. કોઈ જૂની ગલીમાંથી પસાર થતી વખતે બાળપણ અચાનક તેની બાજુમાં આવીને ઊભું રહે છે. જૂના મિત્રનો અવાજ સાંભળીને વર્ષોથી બંધ પડેલું હાસ્ય ફરીથી બહાર આવી જાય છે.

ત્યારે સમજાય છે કે ઉંમર શરીરની વધે છે; અંદરના કેટલાક માણસો ક્યારેય વૃદ્ધ થતા નથી.

 

માણસની અંદર એક એવો માણસ પણ રહે છે, જેને દુનિયા સામે સ્વીકારવામાં તેને સૌથી વધુ શરમ આવે છે.

તેની ઈર્ષ્યા. તેનો ભય, તેનો અહંકાર, તેની લાલચ, તેની અસુરક્ષા અને કદાચ આ જ માણસ આપણને સૌથી વધારે ચલાવે છે.

કાર્લ યુંગે માનવમનના આવા દબાયેલા પાસાંને સમજાવવા માટે “Shadow” નો વિચાર રજૂ કર્યો હતો. વ્યક્તિત્વનો એ ભાગ જેને માણસ પોતામાં સ્વીકારવા ઇચ્છતો નથી.

આ વિચારનો અર્થ માત્ર માનસશાસ્ત્રીય સિદ્ધાંત નથી; તે જીવનનું અરીસું છે.

જે માણસ પોતાની અંદરના અંધકારને ઓળખતો નથી, તે ઘણી વાર બીજા લોકોમાં એ જ અંધકાર શોધતો રહે છે.

જે પોતાની અંદરની ઈર્ષ્યા સ્વીકારતો નથી, તેને દુનિયા ઈર્ષાળુ લાગે છે.

જે પોતે અહંકારી હોય છે, તેને બીજાના આત્મવિશ્વાસમાં અહંકાર દેખાય છે.

અને જે પોતાના ભયથી અજાણ હોય છે, તે ઘણી વાર બીજાની હિંમતને મૂર્ખાઈ કહે છે.

અપણે બીજાને ઘણી વાર એટલા માટે જજ કરીએ છીએ કારણ કે તેઓ આપણને આપણી પોતાની કોઈ એવી છબી બતાવે છે જેને આપણે સ્વીકારવા તૈયાર નથી, પરંતુ માણસની અંદર માત્ર અંધકાર નથી.

ત્યાં કરુણા પણ છે.ત્યાં ક્ષમા પણ છે. ત્યાં પ્રેમ છે. ત્યાં એવી ઉદારતા છે જેનો કોઈ સાક્ષી નથી.

આપણે કેટલાય લોકો જોયા છે જે જાહેરમાં સામાન્ય જીવન જીવે છે, પરંતુ કોઈ અજાણ્યા માણસની મુશ્કેલીમાં ચુપચાપ મદદ કરી જાય છે.

કોઈ વૃદ્ધને રસ્તો ઓળંગાવી આપનાર માણસને કદાચ ખબર પણ નહીં હોય કે તેણે કોઈના દિવસમાં માનવતા પાછી મૂકી છે.

કોઈ માતા પોતાના બાળક માટે પોતાની જરૂરિયાત છોડે છે અને તેનો ઉલ્લેખ પણ કરતી નથી.

કોઈ મિત્ર મુશ્કેલીમાં ફોન કરે ત્યારે “હું છું ને” એટલું જ કહે છે.

આ માણસનો પણ એક ચહેરો છે, પરંતુ આ ચહેરાને તાળીઓની જરૂર નથી. કારણ કે સારા કામનો સૌથી સુંદર સાક્ષી ઘણી વાર પોતાનું જ અંતરાત્મા હોય છે.

 

ક્યારેક માણસની અંદરનો સૌથી મોટો સંઘર્ષ પ્રેમ અને અહંકાર વચ્ચે હોય છે.

હૃદય કહે છે. “ફરી વાત કરી લે.”

અહંકાર કહે છે  “પહેલા સામેનો માણસ આવે.”

હૃદય કહે છે  “માફ કરી દે.”

અહંકાર કહે છે “એને પાઠ ભણાવ.”

હૃદય કહે છે “તું તેને ગુમાવીશ.”

અહંકાર કહે છે “પણ તું ઝુકીશ નહીં.”

અને માણસ આખી રાત જાગે છે. બહારથી શાંત, અંદરથી યુદ્ધગ્રસ્ત.

સંબંધો ઘણી વાર કોઈ ત્રીજા માણસને કારણે નથી તૂટતા. તેઓ બે માણસોની અંદર રહેલા બે અહંકારોના યુદ્ધમાં તૂટી જાય છે અને જ્યારે બંનેમાંથી એક માણસ જીતે છે ત્યારે ઘણી વાર સંબંધ હારી જાય છે.

 

માણસની અંદર એક “સમાજ માટેનો માણસ” પણ રહે છે.

તે શું પહેરે છે, શું બોલે છે, કોની સાથે ઊભો રહે છે, શું માને છે, શું પોસ્ટ કરે છે. આ બધું ઘણી વાર પોતાની પસંદગી કરતાં સમાજની નજરથી નક્કી કરે છે. માણસને સ્વતંત્ર થવું છે, પરંતુ સ્વીકાર પણ જોઈએ છે. તે પોતાની રીતે જીવવા માગે છે, પરંતુ લોકો શું કહેશે તેનો ડર પણ છે. તેને સત્ય બોલવું છે, પરંતુ સત્ય બોલ્યા પછી એકલો પડી જવાનો ભય છે. આથી માણસ ઘણી વાર પોતાના જીવનનો લેખક ઓછો અને સમાજની અપેક્ષાઓનો સંપાદક વધારે બની જાય છે અને સૌથી કરુણ વાત એ છે કે વર્ષો પછી તેને સમજાય છે.

“મેં આખી જિંદગી જે જીવન જીવ્યું, તેમાં મારું કેટલું હતું?”

 

મહાભારતનો અર્જુન કદાચ આ આંતરિક વિખંડનનું સૌથી સુંદર સાહિત્યિક પ્રતિબિંબ છે.

કુરુક્ષેત્રમાં ઊભેલો અર્જુન માત્ર એક યોદ્ધા નહોતો. તેની અંદર એક યોદ્ધા હતો, એક ભાઈ હતો, એક શિષ્ય હતો, એક પૌત્ર હતો, એક મિત્ર હતો અને એક એવો માણસ હતો જેને પોતાના સ્વજનો સામે શસ્ત્ર ઉઠાવવાની નૈતિક ગૂંચવણ હતી. તેના હાથમાં ધનુષ્ય હતું, પરંતુ સંઘર્ષ હાથમાં નહોતો. સંઘર્ષ તો મનમાં હતો. કુરુક્ષેત્ર બહારનું યુદ્ધ શરૂ થાય તે પહેલાં અર્જુનના અંદરનું યુદ્ધ શરૂ થઈ ગયું હતું.

કદાચ આ જ કારણ છે કે ભગવદ્‌ગીતા માત્ર યુદ્ધભૂમિ પર આપવામાં આવેલો ઉપદેશ નથી લાગતી; તે દરેક માણસના આંતરિક કુરુક્ષેત્રની વાત કરે છે. કારણ કે જીવનમાં એક ક્ષણ એવી જરૂર આવે છે જ્યારે આપણને નક્કી કરવું પડે છે.

હું કોણ છું? મારી ફરજ શું છે? મારો ભય સાચો છે કે મારી જવાબદારી? અને અંતે મારે કોની સાથે ઊભા રહેવું છે?

આ પ્રશ્નો અર્જુનના જ નથી. આપણા પણ છે.

    માણસની અંદર એક “ભૂતકાળનો માણસ” રહે છે. કોઈ જૂની ભૂલનો. કોઈ અધૂરા પ્રેમનો. કોઈ ગુમાવેલા માણસનો. કોઈ એવી તકનો જે ફરી ક્યારેય આવી નહીં. આ માણસ ઘણી વાર વર્તમાનના દરવાજે ઊભો રહીને ભૂતકાળ તરફ જોતો રહે છે. પરંતુ ભૂતકાળનું સૌથી મોટું દુઃખ એ નથી કે તે પાછો આવતો નથી. દુઃખ એ છે કે આપણે ઘણી વાર તેને પાછો લાવવા માટે વર્તમાન ગુમાવી દઈએ છીએ. સ્મૃતિ જરૂરી છે પણ સ્મૃતિ જો જીવનનું ઘર બની જાય તો માણસ વર્તમાનનો મહેમાન બની જાય છે અને પછી એક દિવસ માણસ પોતાની જિંદગીના કોઈ શાંત ખૂણે બેઠો હોય છે.

બહાર દુનિયા સામાન્ય રીતે ચાલી રહી હોય છે.ઘડિયાળ ટકટક કરે છે. ફોન પર સંદેશા આવે છે. લોકો પોતાની દોડમાં દોડે છે અને માણસ પહેલી વાર પોતાને પૂછે છે “હું આખરે છું કોણ?”

એ સમયે કદાચ તેને સમજાય છે કે તેણે આખી જિંદગી પોતાની ઓળખ એક જ નામમાં, એક જ વ્યવસાયમાં, એક જ સંબંધમાં, એક જ ભૂમિકામાં શોધી હતી, પરંતુ માણસ કોઈ એક ભૂમિકા નથી.

તે પિતા પણ છે, પુત્ર પણ છે, મિત્ર પણ છે, કર્મચારી પણ છે, નાગરિક પણ છે, પ્રેમી પણ છે, શિક્ષક પણ છે, વિદ્યાર્થી પણ છે અને આ બધાની પાછળ એક એવો માણસ છે જેને કોઈ ઉપાધિ નથી.

જે માત્ર “હું” છે.

કદાચ જીવનનો સૌથી મોટો પ્રવાસ આ બધા ચહેરાઓમાંથી પસાર થઈને એ નિર્વસ્ત્ર “હું” સુધી પહોંચવાનો છે.

 

માણસની અંદર કેટલા માણસો રહે છે?

આ પ્રશ્નનો કોઈ ચોક્કસ આંકડો નથી. કદાચ એટલા જ જેટલી તેની ભૂમિકાઓ. કદાચ એટલા જ જેટલા તેના અનુભવ. કદાચ એટલા જ જેટલા તેના અધૂરા પ્રશ્નો, પરંતુ એક વાત નિશ્ચિત છે માણસની અંદરનો સૌથી મહત્વનો માણસ એ છે, જે એકાંતમાં પણ એ જ રહે છે જે તે દુનિયાની સામે દેખાવાનો પ્રયત્ન કરે છે કારણ કે દુનિયા સામેનું વ્યક્તિત્વ અભિનયથી બનાવી શકાય છે.

પરંતુ એકાંતમાં માણસ પોતાની પાસેથી છૂટી શકતો નથી.

ત્યાં કોઈ તાળી નથી. કોઈ દર્શક નથી. કોઈ પ્રમાણપત્ર નથી. કોઈ પદ નથી. કોઈ બહાનું નથી. ત્યાં માત્ર માણસ છે અને તેનું અંતરાત્મા અને કદાચ જીવનનો અંતિમ હિસાબ પણ ત્યાં જ થવાનો છે. ત્યારે પ્રશ્ન એ નહીં હોય કે દુનિયાએ આપણને કેટલો સારો માણસ માન્યો.

પ્રશ્ન કદાચ એટલો જ હશે

“જે માણસને દુનિયા ઓળખતી હતી, અને જે માણસને તું અંદરથી ઓળખતો હતો. આ બંનેમાંથી તું આખી જિંદગી કોને મોટો બનાવતો રહ્યો?”

અરીસામાં દેખાતો ચહેરો તો એક જ છે પણ અરીસાની પાછળ ઊભેલા માણસો ઘણા છે. કોઈને આપણે દુનિયાથી છુપાવ્યો છે. કોઈને પોતાની જાતથી. કોઈને સમયથી અને કોઈને હજુ સુધી ઓળખ્યો જ નથી.

કદાચ જીવનનો અર્થ એ નથી કે આપણે આપણા અંદરના બધા માણસોને મારી નાખીએ.

અર્થ એટલો છે કે તેમને ઓળખીએ. તેમની વચ્ચે સંવાદ કરાવીએ. અંધકારને સ્વીકારીએ, પ્રકાશને સંભાળીએ અને અંતે એવો માણસ બનીએ કે જેને પોતાની જ નજરથી શરમાવું ન પડે.

કારણ કે માણસ આખરે દુનિયા સામે નહીં,

પોતાની અંદર રહેલા માણસ સામે જ જવાબદાર છે.

લેખક: જૈમિન જોષી.