“ચંદ્રના પારનો વિચાર: ભારત ક્યાં સુધી પહોંચશે?”(“Thinking Beyond the Moon: How Far Will India Go?”)

ભારતને સામાન્ય સમજવાની ભૂલ ન કરતાં... 

    ભારતનું અવકાશયાન ક્ષેત્ર આજે વિશ્વના મંચ પર એક નવી ઓળખ બનાવી ચૂક્યું છે. એક સમય હતો જ્યારે આપણે માત્ર બીજા દેશોના મિશનોને આશ્ચર્યથી નિહાળતા હતા, પરંતુ આજે પરિસ્થિતિ બદલાઈ ગઈ છે. હવે વિશ્વ ભારત તરફ જોઈ રહ્યું છે—તેના સંશોધન, તેની ટેક્નોલોજી અને તેની દૃઢ ઇચ્છાશક્તિ માટે. આ પરિવર્તનની પાછળ સૌથી મોટું પ્રતિક છે Chandrayaan-3. આ મિશન માત્ર એક સફળ અવકાશયાત્રા નથી, પરંતુ તે ભારતના ભવિષ્યના અંતરિક્ષ સ્વપ્નોની મજબૂત શરૂઆત છે.

    ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવ પર સોફ્ટ લેન્ડિંગ કરવું એ કોઈ સામાન્ય સિદ્ધિ નથી. આ વિસ્તાર અત્યાર સુધી અજાણ્યો અને ટેક્નિકલી પડકારજનક માનવામાં આવતો હતો. જ્યારે ભારતે આ કાર્ય સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ કર્યું, ત્યારે તે માત્ર એક વૈજ્ઞાનિક જીત નહોતી, પરંતુ તે ભારતના આત્મવિશ્વાસનું પ્રતીક બની ગઈ. આ સફળતાએ સાબિત કર્યું કે ઓછા સંસાધનો હોવા છતાં પણ જો દિશા સ્પષ્ટ હોય અને પ્રયત્ન નિષ્ઠાપૂર્વકના હોય, તો અસંભવ લાગતી બાબતો પણ શક્ય બની શકે છે. Indian Space Research Organisation દ્વારા કરવામાં આવેલા આ મિશને ભારતને માત્ર ચંદ્ર સુધી પહોંચાડ્યું નથી, પરંતુ તેણે ભારતના ભવિષ્ય માટે નવી દિશા પણ નક્કી કરી છે.

    આ સફળતા પછી ભારતનું ધ્યાન હવે માત્ર ચંદ્ર સુધી મર્યાદિત નથી. હવે વાત આગળ વધવાની છે—વધુ ઊંડાણમાં જવાની છે. આ જ સંદર્ભમાં ભારતનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ અને ઉત્સાહજનક મિશન છે Gaganyaan. આ મિશન ભારતને એ દેશોની શ્રેણીમાં ઉભું કરશે જેઓ પોતાના અંતરિક્ષયાત્રીઓને અવકાશમાં મોકલવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. માનવને અવકાશમાં મોકલવું એ માત્ર ટેક્નોલોજીનું પ્રદર્શન નથી, પરંતુ તે માનવ ક્ષમતાના વિસ્તરણનું પ્રતીક છે. જ્યારે એક ભારતીય અંતરિક્ષયાત્રી પૃથ્વીથી દૂર અવકાશમાં જશે, ત્યારે તે માત્ર વ્યક્તિગત સિદ્ધિ નહીં પરંતુ સમગ્ર દેશ માટે ગૌરવનો ક્ષણ બનશે.ગગનયાન મિશન માટે ભારતે ખૂબ જ સુક્ષ્મ અને ગંભીર તૈયારી શરૂ કરી છે. માનવ શરીર અવકાશની પરિસ્થિતિઓમાં કેવી રીતે પ્રતિક્રિયા આપે છે, કેવી રીતે લાંબા સમય સુધી જીવન શક્ય બને, અને કેવી રીતે જોખમોને ઘટાડવામાં આવે—આ બધા પ્રશ્નોના જવાબ શોધવા માટે સંશોધન ચાલી રહ્યું છે. આ મિશન ભારતના વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણને એક નવી ઊંચાઈએ લઈ જશે અને ભવિષ્યમાં લાંબા ગાળાના અવકાશ મિશનો માટે માર્ગ તૈયાર કરશે.

    જ્યાં એક તરફ માનવયુક્ત મિશન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત છે, ત્યાં બીજી તરફ ભારતે સૂર્ય તરફ પણ પોતાની નજર ફેરવી છે. Aditya-L1 મિશન એ તેનું જીવંત ઉદાહરણ છે. સૂર્ય, જે આપણા જીવનનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે, તેની ગહન સમજ મેળવવી એ માત્ર વૈજ્ઞાનિક જિજ્ઞાસા નથી, પરંતુ તે પૃથ્વી પરના જીવન માટે પણ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. સૂર્યમાંથી નીકળતા સોલર વિન્ડ્સ અને રેડિએશન આપણા સેટેલાઇટ્સ, કમ્યુનિકેશન સિસ્ટમ્સ અને પાવર ગ્રિડ્સને અસર કરે છે. આ મિશન દ્વારા ભારત એ સમજવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે કે આ પ્રભાવોને કેવી રીતે આગોતરા રીતે ઓળખી શકાય અને તેનો પ્રતિકાર કેવી રીતે શક્ય બને.

    આ તમામ મિશનો વચ્ચે એક મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન ઉભો થાય છે—શું ભારત માત્ર નજીકના અવકાશ સુધી જ મર્યાદિત રહેશે? તેનો જવાબ છે—નહીં. ભારતનું સ્વપ્ન વધુ દૂર છે, વધુ વિશાળ છે. Mars Orbiter Mission દ્વારા ભારત પહેલેથી જ મંગળ સુધી પહોંચીને વિશ્વને ચકિત કરી ચૂક્યું છે. હવે આગળનું લક્ષ્ય છે વધુ ઊંડાણપૂર્વક મંગળનો અભ્યાસ કરવો. મંગળ પર જીવનની સંભાવનાઓ, તેની સપાટી, અને તેના વાતાવરણ વિશે વધુ જાણકારી મેળવવી—આ બધા પ્રશ્નો ભારતના આગામી મિશનો માટે કેન્દ્રમાં છે.

    આ સાથે જ ભારત શુક્ર ગ્રહ તરફ પણ આગળ વધવાનું વિચારી રહ્યું છે. Shukrayaan-1 એ મિશન માત્ર એક વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ નહીં પરંતુ એક નવી દિશા છે. શુક્રનો ઘન વાતાવરણ અને તેની તીવ્ર પરિસ્થિતિઓ વૈજ્ઞાનિકો માટે એક રહસ્ય સમાન છે. આ મિશન દ્વારા ભારત એ રહસ્યોને ઉકેલવાનો પ્રયાસ કરશે.પરંતુ આ સમગ્ર યાત્રામાં એક મહત્વપૂર્ણ પરિવર્તન પણ જોવા મળી રહ્યું છે—ખાનગી ક્ષેત્રની એન્ટ્રી. Skyroot Aerospace અને Agnikul Cosmos જેવી કંપનીઓ હવે અંતરિક્ષ ક્ષેત્રમાં નવી ઊર્જા લઈને આવી રહી છે. આ કંપનીઓ માત્ર ટેક્નોલોજી વિકસાવી રહી નથી, પરંતુ તેઓ અવકાશ ક્ષેત્રને વધુ વ્યાપક અને સ્પર્ધાત્મક બનાવી રહી છે. તેમના પ્રયત્નો ભારતને વધુ ઝડપી અને નવીન બનાવવામાં મદદરૂપ થઈ રહ્યા છે.

    આ બધાની વચ્ચે ભારતનું એક વધુ મોટું સ્વપ્ન છે—પોતાનું અંતરિક્ષ સ્ટેશન બનાવવાનું. આ સ્વપ્ન માત્ર વૈજ્ઞાનિક મહત્ત્વ ધરાવતું નથી, પરંતુ તે ભારતને અવકાશમાં એક સ્થાયી હાજરી આપશે. આ સ્ટેશન દ્વારા લાંબા ગાળાના સંશોધન શક્ય બનશે, અને માનવ જીવન અવકાશમાં કેવી રીતે વિકસિત થઈ શકે તેની સમજણ મળશે,પરંતુ દરેક પ્રગતિ સાથે પડકારો પણ જોડાયેલા હોય છે. બજેટ મર્યાદાઓ, ટેક્નોલોજીકલ સ્પર્ધા, અને વૈશ્વિક રાજકીય પરિસ્થિતિઓ—આ બધા પરિબળો ભારતની યાત્રાને અસર કરી શકે છે. છતાં, ભારતની સૌથી મોટી શક્તિ છે તેની સંકલ્પશક્તિ અને તેની ક્ષમતા ઓછા ખર્ચે વધુ સિદ્ધિ મેળવવાની. આ જ ગુણધર્મે ભારતને વિશ્વમાં એક અલગ ઓળખ આપી છે.

    આજે ભારત માત્ર એક ભાગીદાર નથી, પરંતુ એક નેતા તરીકે ઉભરાઈ રહ્યું છે. વૈશ્વિક અવકાશ સંસ્થાઓ સાથેનો સહકાર, નવી ટેક્નોલોજીનો વિકાસ, અને યુવાનોમાં વધતી રસ—આ બધું મળીને ભારતના ભવિષ્યને ઉજ્જવળ બનાવી રહ્યું છે.

    આ રીતે જોવામાં આવે તો ચંદ્રયાન-3 એ એક અંત નથી, પરંતુ એક શરૂઆત છે—એવી શરૂઆત જે ભારતને અંતરિક્ષના અનંત માર્ગ પર આગળ ધપાવી રહી છે. આવનારા સમયમાં જ્યારે આપણે આકાશ તરફ જોશું, ત્યારે કદાચ આપણને ત્યાં માત્ર તારાઓ જ નહીં, પરંતુ ભારતના સપનાઓ પણ ઝળહળતા જોવા મળશે.

કોલમ:જયવાદ

લેખક:જૈમીન જોષી. 

હોળી ઉપરનું ચંદ્રગ્રહણ: ધાર્મિક આસ્થા અને વૈજ્ઞાનિક અજવાસનો અદ્ભુત સંગમ (Lunar eclipse on Holi: A wonderful confluence of religious faith and scientific insight)

હોળી ઉપરનું ચંદ્રગ્રહણ: ધાર્મિક આસ્થા અને વૈજ્ઞાનિક અજવાસનો અદ્ભુત સંગમ

ભારતીય સંસ્કૃતિમાં Holi આનંદ, રંગ અને એકતાનું પ્રતિક છે. વસંતની આવક સાથે ઉજવાતો આ ઉત્સવ માનવહૃદયમાં નવી આશા અને ઉર્જા ભરે છે. ક્યારેક આ જ સમયગાળામાં આકાશમાં એક વિશેષ ખગોળીય ઘટના — Lunar Eclipse — પણ સર્જાય છે. જ્યારે રંગોની ઉજવણી અને આકાશી રહસ્ય એકસાથે આવે, ત્યારે તે દૃશ્ય ધાર્મિક ભાવના અને વૈજ્ઞાનિક જિજ્ઞાસાનો અનોખો સંગમ બની જાય છે.

---

૧. ધાર્મિક દૃષ્ટિકોણ: પૌરાણિક કથાઓ અને આસ્થા

હિંદુ પુરાણોમાં ચંદ્રગ્રહણને રાહુ અને કેતુ સાથે જોડવામાં આવે છે. માન્યતા મુજબ સમુદ્ર મંથન દરમિયાન અમૃત પાન કરનાર રાહુનું મસ્તક ભગવાન વિષ્ણુએ અલગ કર્યું. ત્યારથી રાહુ અને કેતુ સૂર્ય અને ચંદ્રને ગ્રસે છે — જે ગ્રહણનું પ્રતિક છે.

હોળીના સમયની પૂર્ણિમા, જેને ફાગણી પૂર્ણિમા કહેવાય છે, તે દિવસે જો ચંદ્રગ્રહણ થાય તો ઘણા લોકો તેને આધ્યાત્મિક સંકેત માને છે. મંદિરોમાં જપ-તપ, ગંગાસ્નાન અને દાનનો વિશેષ મહિમા માનવામાં આવે છે. ગ્રહણ દરમ્યાન ખાવા-પીવાનું ટાળવું અને મંત્રજાપ કરવો — આવી પરંપરાઓ પેઢીઓથી ચાલતી આવી છે.

---

૨. વૈજ્ઞાનિક સત્ય: ચંદ્રગ્રહણ કેવી રીતે થાય?

વૈજ્ઞાનિક રીતે ચંદ્રગ્રહણ ત્યારે થાય છે જ્યારે પૃથ્વી સૂર્ય અને ચંદ્રની વચ્ચે આવી જાય છે અને પૃથ્વીની છાયા ચંદ્ર પર પડે છે. આ ઘટના ફક્ત પૂર્ણિમાના દિવસે જ શક્ય છે.

ચંદ્રગ્રહણના મુખ્ય ત્રણ પ્રકાર છે:

1. પૂર્ણ ચંદ્રગ્રહણ – ચંદ્ર સંપૂર્ણપણે પૃથ્વીની ગાઢ છાયા (Umbra)માં આવે છે.
2. આંશિક ચંદ્રગ્રહણ – ચંદ્રનો થોડો ભાગ છાયામાં આવે છે.
3. ઉપછાયા (Penumbral) ગ્રહણ – ફક્ત હળવી છાયા પડે છે.

પૂર્ણ ચંદ્રગ્રહણ દરમિયાન ચંદ્ર લાલ રંગનો દેખાય છે, જેને “બ્લડ મૂન” કહે છે. આ લાલિમા પૃથ્વીના વાતાવરણમાં પ્રકાશના વિખેરાણ (Rayleigh Scattering)ને કારણે થાય છે.

---

૩. હોળી અને ગ્રહણનો અનોખો મેળ

Holika Dahan હોળીના પૂર્વસંધ્યે ઉજવાય છે, જે સત્યની અસત્ય પર જીતનું પ્રતિક છે. કલ્પના કરો — એક બાજુ અગ્નિ પ્રજ્વલિત છે અને બીજી બાજુ આકાશમાં ચંદ્રગ્રહણ! આ દૃશ્ય માનવમનને વિચારવા મજબૂર કરે છે કે પ્રકાશ અને અંધકારની લડત માત્ર ધરતી પર નહીં, પરંતુ બ્રહ્માંડમાં પણ ચાલે છે.

ઇતિહાસમાં કેટલીક વખત ફાગણી પૂર્ણિમાના દિવસે ચંદ્રગ્રહણ નોંધાયું છે. લોકોમાં કૌતૂહલ અને ભક્તિ બંને સાથે વધ્યા. એક બાજુ રંગોત્સવ, બીજી બાજુ મંત્રોચ્ચાર — સમાજે બંનેને સ્વીકાર્યા.

---

૪. માન્યતાઓ અને આરોગ્ય

ગ્રહણ દરમ્યાન ગર્ભવતી સ્ત્રીઓએ ખાસ કાળજી રાખવી — એવી લોકમાન્યતાઓ છે. જોકે વૈજ્ઞાનિક રીતે ચંદ્રગ્રહણ માનવ શરીર પર સીધી હાનિકારક અસર કરે તેવું કોઈ પુરાવું નથી. પરંતુ ગ્રહણ સમયે સૂર્યપ્રકાશના અભાવે તાપમાનમાં થોડી ઘટાડો થાય છે, જે પર્યાવરણમાં નાની ફેરફાર લાવે છે.

ઘણા લોકો ગ્રહણ પછી સ્નાન અને દાન કરે છે, જેને માનસિક શુદ્ધિ સાથે જોડવામાં આવે છે. મનોચિકિત્સા મુજબ, આવી પરંપરાઓ વ્યક્તિને આંતરિક શાંતિ આપે છે.

---

૫. ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક ઘટનાઓ

ભારતમાં પ્રાચીન ખગોળશાસ્ત્રીઓએ ગ્રહણોની ચોક્કસ ગણતરી કરી હતી. Aryabhata એ પોતાના ગ્રંથમાં ગ્રહણનું વૈજ્ઞાનિક કારણ સમજાવ્યું હતું. તે સમય માટે આ એક ક્રાંતિકારી વિચાર હતો, કારણ કે લોકમાન્યતાઓ પ્રબળ હતી.

વિશ્વભરમાં પણ ગ્રહણને લઈને વિવિધ કથાઓ છે. ચીનમાં માનતા કે એક દૈત્ય ચંદ્રને ગળી જાય છે, જ્યારે માયન સંસ્કૃતિએ તેને દૈવી સંકેત માન્યો.

---

૬. આધુનિક યુગમાં ગ્રહણ અને હોળી

આજના યુગમાં, લોકો ટેલિસ્કોપ અને કેમેરાથી ગ્રહણનું નિરીક્ષણ કરે છે. સોશિયલ મીડિયા પર ફોટોગ્રાફ્સ શેર થાય છે. જ્યારે હોળી અને ચંદ્રગ્રહણ સાથે આવે, ત્યારે લોકો માટે તે ડબલ સેલિબ્રેશન બની જાય છે — દિવસ દરમિયાન રંગોત્સવ અને રાત્રે આકાશી અજાયબી.

શાળાઓ અને વૈજ્ઞાનિક સંસ્થાઓ વિદ્યાર્થીઓને સમજાવે છે કે ગ્રહણ કુદરતી ઘટના છે અને તેમાં ડરવાની જરૂર નથી. આ રીતે પરંપરા અને વિજ્ઞાન વચ્ચે સંતુલન રચાય છે.

---

૭. તત્વજ્ઞાનિક સંદેશ

હોળી શીખવે છે કે અહંકારનો દહન કરો અને પ્રેમના રંગે રંગાઈ જાઓ. ચંદ્રગ્રહણ શીખવે છે કે અંધકાર તાત્કાલિક છે — પ્રકાશ ફરી આવશે. બંને સાથે મળે ત્યારે જીવનનો ઊંડો સંદેશ આપે છે:
“અંધકાર પછી પ્રકાશ, અને દુઃખ પછી આનંદ.”

હોળી અને Lunar Eclipse નો મેળ માનવ સંસ્કૃતિના બે પરિમાણો — આસ્થા અને વિજ્ઞાન —ને એકસાથે લાવે છે. એક તરફ પૌરાણિક કથાઓ, બીજી તરફ ખગોળશાસ્ત્રનું તર્ક. બંને વચ્ચે વિસંગતિ નથી, પરંતુ સમજણનો વિકાસ છે.

જ્યારે હોળીના રંગો આકાશ તરફ ઉછળે અને એ જ રાત્રે ચંદ્ર પર પૃથ્વીની છાયા પડે, ત્યારે માનવમનને યાદ આવે છે કે આપણે બ્રહ્માંડનો નાનો ભાગ છીએ, પરંતુ અમારી જિજ્ઞાસા અપરંપાર છે.
હોળી અને ચંદ્રગ્રહણ — બંને આપણને શીખવે છે કે જીવનમાં રંગ પણ જરૂરી છે અને જ્ઞાન પણ.

જૈમીન જોષી. 

ખોરાકમાં મીઠું શા માટે જરૂરી? (Why is salt necessary in food?)

 

રસોઈમાં વપરાતા મીઠાને તમે અવગણતા તો નથી?

        ખોરાકમાં સામાન્ય પ્રમાણ પરંતુ અત્યંત મહત્વતા ધરાવનાર પદાર્થ એટલે મીઠું. તેના વગર સ્વાદ જાણે રિસાય જાય. અન્ય મસાલાનો તોડ ચોક્કસ મળી જાય પણ એક વાર નખાઈ ગયેલા મીઠાના  પ્રમાણને ઓછો કરવો અગરો છે. તે પોતાના ગુણધર્મનું પાલન ચોક્કસ કરે છે. મીઠા વગરનું જીવન નહિ ચાલે પરંતુ ભોજનમાં વધુ મીઠું પણ નહિ ચાલે. મીઠું જીવન માટે જરૂરી છે, પણ તે મર્યાદિત માત્રામાં લેવું ખૂબ જરૂરી છે. મીઠાનો યોગ્ય ઉપયોગ શરીર માટે લાભદાયક છે, પણ વધારે માત્રામાં તે નુકસાનકારક બની શકે છે.

        રસોડામાં સામાન્ય રીતે જોવાતા મીઠાને વિજ્ઞાન કઈક અલગ રીતે જોવે છે. મીઠું સોડીયમ અને ક્લોરીન નામના બે તત્વોનું મિશ્રણ છે માટે મીઠાનું રસાયણિક નામ સોડીયમ ક્લોરાઈડ અને રસાયણિક સુત્ર  NaCI છે.સોડિયમ ક્લોરાઇડ  અને પોટેશિયમ, સજીવ શરીરમાં કોષોના સામાન્ય કાર્ય અને પ્રવાહીના યોગ્ય સમતોલન માટે જરૂરી છે. મીઠું સજીવ શરીરને નવાં પ્રવાહી લેવામાં અને મૂત્ર દ્વારા ખરાબ પ્રવાહીનો નિકાલ કરવામાં મદદ કરે છે. સાથે મીઠું બ્લડપ્રેશર જાળવવા,  ડિહાઇડ્રેશન રોકવા અને કિડનીને સ્વસ્થ રાખવા આવશ્યક છે. શરીરમાં મીઠાની માત્રા ખૂબ જ ઓછી હોય તો મગજ, હૃદય અને સ્નાયુના કોષો યોગ્ય કાર્ય કરી શકતા નથી. નસોને સંકેત પહોંચાડવામાં, પેશીઓના સંકોચન અને આરામમાં મદદ કરે છે. પાચનક્રિયામાં મદદરૂપ બને છે, ખાસ કરીને પાચક રસો માટે ઉપયોગી છે.

        શરીરમાં મીઠાની યોગ્ય માત્રા હોવી આવશ્યક છે. વધુ પડતું મીઠું આરોગ્ય સમસ્યાઓ લાવી શકે. વધુ પડતું મીઠું લેવાથી શરીરમાં સોજા આવી જાય છે તથા તેનાથી હાઇ બ્લડપ્રેશરનું કારણ પણ બને છે. હાઈ બ્લડપ્રેશરથી હૃદયરોગનો હુમલો (હાર્ટ ઍટેક) થવાની શક્યતા વધે છે. - થાઈરોઈડ ગ્રંથિ માટે આયોડિન જરૂરી છે. આયોડિનની ઉણપથી ગળફાડો (goiter) કે માનસિક વિકાસની સમસ્યાઓ થાય છે, ખાસ કરીને બાળકોમાં વધુ જોવા મળે છે.

         ભારતમાં "યુનિવર્સલ સોલ્ટ આયોડાઈઝેશન" કાર્યક્રમથી આયોડિનયુક્ત મીઠું સામાન્ય બનાવાયું છે. યુ.એસ.એ.માં હાઈ બ્લડપ્રેશર ધરાવતા આશરે ત્રીજા ભાગના લોકો મીઠા પ્રત્યે 'સંવેદનશીલ’ છે. એટલે જો તેઓ વધુ પડતું મીઠું ખાય તો તેમનું બ્લડપ્રેશર વધે છે.

 

આપણે કેટલી માત્રામાં મીઠું ખાવું જોઈએ?

        તમારે દરરોજ ૪ ગ્રામથી વધારે મીઠું (આશરે એક આખી ચમચી) અથવા ૨.૪ ગ્રામથી વધારે સોડિયમ ન લેવું જોઈએ પણ સામાન્ય રીતે પુખ્ત વયના લોકો રોજ ૧૦-૧૨ ગ્રામ મીઠું અથવા ૭-૮ ગ્રામ કે તેથી વધુ સોડિયમ લેતા હોય છે!!

આહારમાં મીઠું કેવી રીતે ઘટાડી શકાય?

જમતી વખતે આહારમાં મીઠું ન ઉમેરો. લોકો જેટલું સોડિયમ ખાય છે તેમાંથી ત્રીજાથી અડધા ભાગનું સોડિયમ જમતી તથા રાંધતી વખતે ઉમેરાય છે.

મીઠાને બદલે તમે બીજા મસાલા તથા સોડિયમરહિત વસ્તુઓ વાપરી શકો.

ખાતી તથા રાંધતી વખતે ખૂબ જ ઓછું અથવા નહિવત્ મીઠું લો. મીઠા સિવાય બીજા મસાલા વાપરો.

ખારી વસ્તુઓનો ત્યાગ કરો અને જો ખોરાકમાં મીઠાનું પ્રમાણ વધી જાય તો તેને દુર કરવા પરસેવો નીકળે તેવી કસરત કરો. પ્રશ્વેદમાં મીઠું શરીરની બહાર નીકળી જશે.

પેકેજીંગ વાળા નાસ્તા, હોટેલમાં સૂપ, સોસ, અથાણા વગેરેને લાંબો સમય સાચવવા મીઠાનો ઉપયોગ કરાય છે. મૃત વ્યક્તિના સબને લાંબા સમય સુધી સાચવી રાખવા માટે પણ ફીઝમાં મીઠાનો ઉપયોગ થાય છે.

મીઠું માત્ર અલગથી લેવાથી જ પ્રાપ્ત થતું નથી તે ખનીજ તત્વ છે એટલે કે જમીનમાંથી મળતો ક્ષાર જે પાણી સાથે ભળી વનસ્પતિઓ કે ફળોમાં પરિવહન કરતો હોય છે અને તે માધ્યમથી પણ આપણા શરીરમાં મીઠાનું પ્રમાણ જળવાઈ રહેતું હોય છે.

કેલા, સફરજન, ગાજર, અથાણું, લીલા શાકભાજી વગરેમાં મીઠાનું વત્તા ઓછા પ્રમાણમાં મીઠું હોય જ છે.

જીવન રસમય છે તેને સમરસ રાખવું જરૂરી છે.

                                                                                        જૈમિન જોષી.

 

સીપીઆર શું છે ? ( What is CPR?)

 

સીપીઆર શું છે ? What is CPR?

            વધતો જતો સ્ટ્રેસ અને અતિ વ્યસ્તતાના કારણે આપણે પોતાના શરીર અને તેની રચના વિશે  અજાગૃત થઇ ગયા છીએ.આ વ્યસ્ત લાઇફમાં આપણે પોતાના સ્વાસ્થ્યનું ધ્યાન રાખવાનું ના તો જ્ઞાન ધરાવીએ છીએ ના તો તેના માટે સમય ફાળવીએ છીએ. જેના પરિણામે માનવની આયુષ્ય રેખા ટૂંકી થઇ ગઈ છે અને શરીર બીમારીઓનું ઘર બની ગયું છે.મોટી ઉંમરે થતી બીમારીઓ હવે નાની ઉંમરમાં થવા લાગી છે. જેમાંથી એક છે હ્રદય હુમલો જેને આપણે Myocardial Infarction કહીએ છીએ.

    વર્તમાન સમયમાં નાના બાળકો તથા યુવાનોની અંદર heart attackનું પ્રમાણ વધી ગયું છે, ઉપરાંત તમે હવે cardiac arrest  વિષે પણ સાંભળ્યું હશે. યુવાન અને ઓછી ઉંમરના એકદમ ફિટ અને પોતાના શરીરનું ખુબ ધ્યાન રાખનાર લોકો પણ cardiac arrest  ના શિકાર બન્યા છે. સરકાર તેના માટે જાગૃતિ લાવી રહી છે અને તેના માટે શાળાઓ તથા મોટી મોટી કંપનીઓમાં તથા સરકારી કચેરીમાં સરકારી ડોક્ટર દ્વારા પ્રાથમિક સારવાર માટે (CPR) આપવાની તાલીમ આપવામાં આવી રહી છે, તો સીધો સવાલ થાય કે what is CPR?

            કાર્ડિયોપલ્મોનરી રિસુસિટેશન (CPR) એ એક કટોકટીની સારવાર છે જે ત્યારે કરવામાં આવે છે જ્યારે કોઈનો શ્વાસ અથવા ધબકારા બંધ થઈ જાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, જ્યારે કોઈને હાર્ટ એટેક આવે છે અથવા લગભગ બેહોશ થઈને ફસડાઈ પડે છે ત્યારે CPR જીવન બચાવવામાં મદદ કરી શકે છે.

    અમેરિકન હાર્ટ એસોસિએશન એ છાતી પર જોરથી અને ઝડપથી દબાણ કરીને CPR શરૂ કરવાની ભલામણ કરી છે. દબાણોને કમ્પ્રેશન કહેવામાં આવે છે. આ હાથથી CPR ભલામણ તાલીમ વિનાના લોકો અને પ્રથમ પ્રતિભાવ આપનારા બંને માટે છે.

સીપીઆર શું છે ? (કર્ડિયોપ્લ્મોનરી રીસસીટેશન):

            સીપીઆર એ “એકાએક હૃદય બંધ પડી જવાની ઘટના" દરમિયાન વ્યક્તિને આપવામાં આવતી તાત્કાલિક સારવાર છે. ડૉકટર, નર્સ અથવા પેરામેડિકલ વ્યક્તિ અને જો, યોગ્ય તાલીમ લીધેલી હોય તો કોઈપણ સામાન્ય વ્યક્તિ આ સારવાર આપી શકે છે. આ સારવાર આપવાથી ગંભીર વ્યક્તિને, આગળની સારવાર માટે કોઈ યોગ્ય હોસ્પિટલ સુધી પહોંચાડી શકાય છે. સીપીઆર કરવાથી વ્યક્તિને દવાખાના લઇ જવા સુધી જીવીત રહેવાની શક્યતા ખૂબ વધી જાય છે.

શું છે સીપીઆરનું મહત્ત્વ :

            સીપીઆર (હૃદય ઉપર મસાજ) આપવાથી હૃદય બંધ પડી ગયેલી વ્યક્તિના શરીરમાં લોહીનું પરિભ્રમણ ચાલુ રાખી શકાય છે. આમ થવાથી શરીરના મહત્વના અંગો જેવા કે મગજ, કીડની, લીવર, હૃદય વગેરેને લોહી મળતું રહે છે. આવી વ્યક્તિને જો તાત્કાલિક હૉસ્પિટલ પહોંચાડવામાં આવે તો, તેમની જિંદગી બચવાની શક્યતા ખૂબ વધી જાય છે.

સામાન્ય વ્યક્તિએ CPR શીખવું કેમ જરૂરી છે :

            હાર્ટ-એટેક, સ્ટ્રોક વગેરે જેવી ગંભીર બીમારી કોઇને પણ, ક્યારે પણ થઇ શકે છે. આવા ઘણાં દર્દીઓમાં હૃદય એકાએક બંધ પડી જાય છે. તબીબી મદદ/ઍમ્બ્યુલન્સ મળે ત્યાં સુધી દર્દીને કાડિયક મસાજ આપવો જરૂરી છે. જો કોઈ વ્યક્તિ આ સારવાર પધ્ધતિ શીખી હોય તો પોતાના પરિવાર/સમાજ/પડોશમાં કોઇને પણ મદદરૂપ થઈ શકે છે.

 

સીપીઆરની સારવાર કેવી રીતે આપવી :

·                             દર્દીને સપાટ અને નક્કર જગ્યા પર સુવડાવો. તમે CPR માં તાલીમ પામેલા નથી અથવા વ્યક્તિના મોં કે નાક પર તમારું મોં રાખવા માંગતા નથી, તો હાથથી CPR કરો. છાતીના મધ્યમાં એક મિનિટમાં 100 થી 120 વખત જોરથી અને ઝડપથી દબાણ કરો. તબીબી સહાય આવે ત્યાં સુધી આ કરો. બચાવ શ્વાસ આપવા માટે તમારે વ્યક્તિના મોં કે નાક પર તમારું મોં રાખવાની જરૂર નથી.જો 10 સેકન્ડમાં નાડી કે શ્વાસ ન આવે, તો છાતીમાં સંકોચન શરૂ કરો. 30 છાતીના સંકોચન સાથે CPR શરૂ કરો. પછી બે બચાવ શ્વાસ આપો. તબીબી સહાય આવે ત્યાં સુધી છાતીના સંકોચન અને બચાવ શ્વાસની આ પદ્ધતિ ચાલુ રાખો.

જો તમે અગાઉ CPR તાલીમ લીધી હોય પરંતુ તમને તમારી ક્ષમતાઓમાં વિશ્વાસ ન હોય, તો દર મિનિટે ફક્ત 100 થી 120 છાતીના સંકોચન કરો.

 

(ઉપરોક્ત સલાહ એવી પરિસ્થિતિઓમાં લાગુ પડે છે જેમાં પુખ્ત વયના લોકો, બાળકો અને શિશુઓને CPRની જરૂર હોય છે, પરંતુ નવજાત શિશુઓને નહીં. નવજાત શિશુઓ 4 અઠવાડિયા સુધીના બાળકો છે.)

 

CPR મગજ અને અન્ય અવયવોમાં ઓક્સિજન-સમૃદ્ધ રક્ત વહેતું રાખી શકે છે જ્યાં સુધી કટોકટીની તબીબી સારવાર હૃદયને ફરીથી ધબકારા શરૂ ન કરી શકે. જ્યારે હૃદય બંધ થઈ જાય છે, ત્યારે શરીરને ઓક્સિજન-સમૃદ્ધ રક્ત મળતું નથી. ઓક્સિજન-સમૃદ્ધ રક્તનો અભાવ માત્ર થોડી મિનિટોમાં મગજને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.

સામાજિક રીતે કેટલીક આવડત કે તાલીમ આપણે લેવી જોઈએ જે ક્યારેક કોઈ વ્યક્તિનો જીવ બચાવી શકે છે.

 જૈમિન જોષી.

મ્યુકોર્માયકોસિસ ( Mucormycosis ) :-

•  પૃથ્વીમાં માનવ ઉપરાંત એવા કેટલાય પ્રજીવો છે જે ક્યારેક ક્યારેક પોતાની હાજરી બતાવી બેસે છે:-

Mucormycosis

   મ્યુકોર્માઇકોસિસ (જેને અગાઉ ઝાયગોમિકોસિસ કહેવામાં આવે છે) એ એક ગંભીર પરંતુ દુર્લભ ફંગલ ચેપ છે. જે મ્યુકોર્માસાયટ્સ નામના મોલ્ડના જૂથને કારણે થાય છે. આ એક પ્રકારની ફૂગ આખા પર્યાવરણમાં જીવે છે. મ્યુકોર્માઇકોસિસ મુખ્યત્વે એવા લોકોને અસર કરે છે જેમની પાસે સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ છે અથવા નિયમિત રૂપે તેવી દવાઓ લે છે જે શરીરની જંતુઓ અને માંદગી સામે લડવાની ક્ષમતાને ઓછી કરે છે. તે હવામાં ફંગલ બીજને શ્વાસ લીધા પછી સામાન્ય રીતે સાઇનસ અથવા ફેફસાંને અસર કરે છે. તે કટ, બર્ન અથવા ત્વચાની અન્ય પ્રકારની ઈજા પછી પણ ત્વચા પર થઈ શકે છે.

   મ્યુકોર્માયકોસિસ આમ તો ખૂબ ઓછા લોકોમાં જોવા મળે છે. તે એક ચેપ છે. તે મ્યુકોર મોલ્ડના સંપર્કને કારણે થાય છે. જે સામાન્ય રીતે માટી, છોડ, ખાતર અને સડો કરતા ફળો અને શાકભાજીમાં જોવા મળે છે. "તે સર્વવ્યાપક છે. તદુપરાંત માટી, હવા અને તંદુરસ્ત લોકોના નાકમાં અને લાળમાં પણ જોવા મળે છે. માનવદેહમાં તે સાઇનસ, મગજ અને ફેફસાને અસર કરે છે તથા ડાયાબિટીસ અથવા ઓછી રોગપ્રતિકારક શક્તિ ધરાવતાં વ્યક્તિઓ જેવા કે કેન્સરના દર્દીઓ અથવા એચ.આય.વી / એડ્સવાળા લોકોમાં જીવલેણ બની શકે છે.

   વર્તમાન પરિસ્થિમાં કોરોનાના વધુ કેસ જોવા મળી રહ્યાં છે, જેની હાલમાં કોઈ ચોક્કસ દવા નથી. તબીબી તેમની મેડિકલ ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો અને વૈજ્ઞાનિકો દ્વારાં પરીક્ષણ કરી કેટલીક દવાઓ કરે છે. અહી  તે જાણવું પણ જરૂરી છે કે અત્યારે કોઈ દવા ચોક્કસ રૂપે અસરકારક નિવડશે તેવું કહી શકાય નહીં. કોરોનાની દવા લીધા પછી દર્દીઓમાં અનેક આડઅસર પણ જોવા મળે છે. બીજી બાજુ દવાઓ શરીરમાં અન્ય રોગને આમંત્રણ આપવાનું કામ કરે છે. રેમડેસિવીર જેવા ઈંજકસન આપવાથી શરીરમાં સર્કરાનું પ્રમાણ વધી રહ્યું છે. તેની સારવાર રૂપે ઉપયોગમાં લેવાતી દવામાં સ્ટીરોઈડ્સનો ઉપયોગ પણ થાય છે. તો બીજી બાજુ આ રોગ દર્દીની રોગ પ્રતિકારક ક્ષમતામાં ખૂબ ઘટાડો કરે છે. મેડિકલ ક્ષેત્રમાં નિષ્ણાત તબીબીઓ માને છે કે મ્યુકોર્માયકોસિસમાં એકંદર રીતે મૃત્યુ દર 50% છે, તે સ્ટીરોઇડ્સના ઉપયોગથી ઉત્તેજિત થઈ શકે છે, પરંતુ ગંભીર રીતે બીમાર કોવિડ -19 દર્દીઓ માટે સ્ટીરોઈડ્સ જીવનરક્ષક સારવાર છે.

   સ્ટીરોઇડ્સ કોવિડ -19 માટે ફેફસામાં બળતરા ઘટાડે છે અને જ્યારે શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ કોરોનાવાયરસ સામે લડવા માટે ઓવરડ્રાઇવમાં જાય છે ત્યારે થતા કેટલાક નુકસાનને રોકવામાં મદદ કરે છે. પરંતુ તેઓ પ્રતિરક્ષા ઘટાડે છે અને ડાયાબિટીઝ અને નન ડાયાબિટીઝ કોવિડ -19 દર્દીઓ બંનેમાં બ્લડ સુગરનું સ્તરને દબાણ કરે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે રોગપ્રતિકારક શક્તિમાં ઘટાડો એ મ્યુકોર્માયકોસિસના આ કિસ્સાઓને ઉત્તેજીત કરી શકે છે.

   "ડાયાબિટીઝ” શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિને ઓછું કરે છે,  કોરોનાવાયરસ તેને વધારે છે અને તે પછી સ્ટીરોઇડ્સ જે કોવિડ -19 સામે લડવામાં મદદ કરે છે તે આગને બળતણ આપવા જેવુ કામ કરે છે.

   ડિસેમ્બર અને ફેબ્રુઆરીની વચ્ચે  પાંચ શહેરોમાં મુંબઈ,  બેંગ્લોર,  હૈદરાબાદ,  દિલ્હી અને પુણેમાં આ ચેપના 58 કેસ નોંધાવ્યા હતા. કોવિડ -19 માંથી પુન રિકવરી પ્રાપ્તિ પછી 12 થી 15 દિવસની વચ્ચે મોટાભાગના દર્દીઓએ તેનો કરાર કર્યો હતો.

 મ્યુકોર્માયકોસિસના પ્રકારો (Types of mucormycosis):­­-

1) રહીનોસીરેબ્રલ (સાઇનસ અને મગજ) મ્યુકોર્માયકોસિસ:- આ સાઇનસમાં એક ચેપ છે જે મગજમાં ફેલાય છે. મ્યુકોર્માયકોસિસનું આ સ્વરૂપ અનિયંત્રિત ડાયાબિટીસવાળા લોકોમાં અને કિડની ટ્રાન્સપ્લાન્ટ કરનારા લોકોમાં સૌથી સામાન્ય છે.

2) પલ્મોનરી (ફેફસાં) મ્યુકોર્માઇકોસિસ:- આ કેન્સરવાળા લોકોમાં અને શરીર અંગમાં ટ્રાન્સપ્લાન્ટ અથવા સ્ટેમ સેલ ટ્રાન્સપ્લાન્ટ કરનારા લોકોમાં મ્યુકોર્માઇકોસિસનો સૌથી સામાન્ય પ્રકાર છે.

3) ગેસ્ટ્રોઇંટેસ્ટાઇનલ મ્યુકોર્માઇકોસિસ:- આ પુખ્ત વયના લોકોમાં સામાન્ય છે, ખાસ કરીને અધૂરા માસે  અને ઓછા વજનવાળા જન્મેલ શિશુઓમાં. જેમને એન્ટિબાયોટિક્સ, શસ્ત્રક્રિયા અથવા દવાઓ લેતાં શરીરમાં, જેમાં જંતુઓ અને માંદગી સામે લડવાની ક્ષમતાને ઘટેલ હોય છે.

4) ક્યુટેનીયસ (ત્વચા) મ્યુકોર્માયકોસિસ:-આ છિદ્રિત ત્વચા દ્વારા ફૂગ શરીરમાં પ્રવેશ્યા પછી થાય છે (ઉદાહરણ તરીકે, શસ્ત્રક્રિયા પછી, બર્ન અથવા અન્ય પ્રકારની ત્વચાના આઘાત). જે લોકોમાં રોગપ્રતિકારક શક્તિ નબળી ન હોય તેવા લોકોમાં મ્યુકોર્માયકોસિસનું આ સૌથી સામાન્ય સ્વરૂપ છે.

5) ડિસેમિનાટેડ મ્યુકોર્માઇકોસિસ:-  જ્યારે ચેપ લોહીના પ્રવાહમાં ફેલાય છે ત્યારે શરીરના બીજા ભાગને અસર કરે છે ત્યારે આ મ્યુકોર્માઇકોસિસ થાય છે. ચેપ સામાન્ય રીતે મગજને અસર કરે છે, પરંતુ બરોળ, હૃદય અને ત્વચા જેવા અન્ય અવયવોને પણ અસર કરી શકે છે.

 મ્યુકોર્માયકોસિસના લક્ષણો(Symptoms of Mucormycosis):-

   મ્યુકોર્માયકોસિસના લક્ષણો શરીર પર ફૂગ ક્યાં વધે છે તેના પર નિર્ભર છે.

1)  રહીનોસીરેબ્રલ (સાઇનસ અને મગજ) મ્યુકોર્માયકોસિસનાં લક્ષણો:-

• એકતરફી ચહેરા પર સોજો
• માથાનો દુખાવો
• અનુનાસિક અથવા સાઇનસ ભીડ
• અનુનાસિક પુલ અથવા મોઢાનાં ઉપરના ભાગ પર કાળા જખમ કે જે ઝડપથી વધુ તીવ્ર બને છે
• તાવ

2) પલ્મોનરી (ફેફસાં) મ્યુકોર્માયકોસિસના લક્ષણો:-

• તાવ
• ખાંસી
• છાતીનો દુખાવો
• હાંફ ચઢવી

3) ક્યુટેનિયસ (ત્વચા) મ્યુકોર્માયકોસિસ :-  તેમાં અલ્સર જેવો દેખાય છે અને ચેપગ્રસ્ત વિસ્તાર કાળો થઈ શકે છે. અન્ય લક્ષણોમાં પીડા, હૂંફ, અતિશય લાલાશ અથવા ઘાની આસપાસ સોજો શામેલ છે.

 

4) જઠરાંત્રિય મ્યુકોર્માયકોસિસના લક્ષણો (Symptoms of gastrointestinal Mucomycosis):-

 

• પેટ નો દુખાવો
• ઉબકા અને ઉલટી
• જઠરાંત્રિય રક્તસ્રાવ

 મ્યુકોર્માયકોસિસ ક્યાથી લાગે છે? (Where does Mucormycosis start?):-

   મ્યુકોર્માઇસેટ્સ ફૂગનું જૂથ જે મ્યુકોર્માયકોસિસનું કારણ બને છે, ખાસ કરીને જમીનમાં અને પાંદડા, ખાતરના ઉકરડા અને પ્રાણીના છાણ જેવા ક્ષીણ થતા કાર્બનિક પદાર્થોના સહયોગથી, સમગ્ર પર્યાવરણમાં હાજર છે. તેઓ હવામાં કરતાં માટીમાં સામાન્ય રીતે જોવા મળે છે અને ઉનાળામાં તથા શિયાળો અથવા વસંતમાં વાતાવરણમાં હોય છે. મોટા ભાગના લોકો દરરોજ માઇક્રોસ્કોપિક ફંગલ બીજકણના સંપર્કમાં આવે છે, તેથી મ્યુકોર્માયકોસિસના સંપર્કમાં ન આવવાનું સંપૂર્ણપણે અશક્ય છે. આ ફૂગ મોટાભાગના લોકો માટે નુકસાનકારક નથી. જો કે જે લોકોએ રોગપ્રતિકારક શક્તિને નબળી બનાવી છે તેમને મ્યુકોર્માઇસેટ બીજ શ્વાસ, ફેફસાં અથવા સાઇનસમાં ચેપ લાવી શકે છે. જે શરીરના અન્ય ભાગોમાં ફેલાય છે.

 

મ્યુકોર્માયકોસિસની સારવાર (Treatment of Mucormycosis):-

મ્યુકોર્માયકોસિસ એ એક ગંભીર ચેપ છે. જેમાં પ્રિસ્ક્રિપ્શનમાં એન્ટિફંગલ દવા આપવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે એમ્ફોટેરિસિન બી, પોસાકોનાઝોલ અથવા ઇસાવ્યુકોનાઝોલ દ્વારા સારવાર આપવામાં આવે  છે. આ દવાઓ નસો (એમ્ફોટોરિસિન બી, પોસાકોનાઝોલ, ઇસાવુકોનાઝોલ) દ્વારા અથવા મોં દ્વારા (પોસોકોનાઝોલ, ઇસાવુકોનાઝોલ) આપવામાં આવે છે. ફ્લુકોનાઝોલ, વોરીકોનાઝોલ અને ઇચિનોકન્ડિન્સ સહિતની અન્ય દવાઓ મ્યુકોર્માયકોસિસનું કારણ બને છે તે ફૂગ સામે કામ કરતું નથી. મોટે ભાગે, મ્યુકોર્માયકોસિસને ચેપગ્રસ્ત પેશીઓને કાપી નાખવા માટે શસ્ત્રક્રિયાની જરૂર હોય છે.

   મોટા ભાગે આ રોગ દરેકમાં જોવા મળતો નથી પરંતુ અમુક દર્દીઓ ઊટ વૈદું કરવાં જાય ત્યાં તકલીફ ઉત્પન થાય છે. સોશિયલ મીડિયા પર આવતાં કોરોનાં ઉપચારમાં આયુર્વેદનાં નામે છાણ, ગૌ મૂત્ર અને તેવી કેટલીય વનસ્પતિનો ઉપયોગ કરવાં કહેવામાં આવે છે. ગભરાયેલ દર્દી પોતાની અજ્ઞાનતાનું પ્રદર્શન કરી બેસે છે અને પરિણામે આવાં રોગનો સામનો કરવો પડે છે. માટે ડોક્ટરની સલાહ વગર કોઈ પણ ડ્રગ્સનો ઉપયોગ ટાળવો જોઈએ અને જાગૃત બનવું જોઈએ. સામાન્ય રીતે આ બીમારી કોરોનાં થયાના 8 થી 15 દિવસ ની અંદર જોવા મળે છે પરંતુ તેમાં વધગટને અવકાસ છે. આ બીમારીમાં એક પ્રકારનો સડો થતો હોવાથી જેતે અંગને કાપવાનો નિર્ણય પણ લેવામાં આવે છે તથા કેટલાક દર્દીઓ મૃત્યુ પણ પામતા હોય છે. યોગ્ય સલાહ અને નિયમિત સારવાર તથા થોડી જાગૃતિથી આ રોગને હંફાવી શકાય છે. 

                                                                                                                                         જૈમીન જોષી.    

રેમડેસિવીર શું છે? (What is Remdesivir ?)

• કોરોનાની કોઈ પણ દવા અત્યારે માનવ પર થતું પરીક્ષણ જ છે:-

    ઓક્ટોમ્બરના અંતમાં યુ.એસ. ફૂડ એન્ડ ડ્રગ એડમિનિસ્ટ્રેશન (એફડીએ) એ નોવેલ  કોરોના વાયરસ (કોવીડ-19) ના દર્દીઓની સારવાર માટે એન્ટિવાયરલ દવાઓમાં રેમડેસિવીરને સત્તાવાર રીતે મંજૂરી આપી હતી. જે તેને COVID-19 ની સારવાર માટે એફડીએ દ્વારાં મંજૂરી મેળવનારી પ્રથમ દવા છે. ગંભીર રીતે બીમાર COVID-19 દર્દીઓની સારવાર તરીકે આ દવા છેલ્લા સમયથી હેડલાઇન્સમાં છે.

   મે મહિનામાં એફડીએ એપ્રિલના અંતમાં પ્રકાશિત થયેલા નોંધપાત્ર અભ્યાસના પ્રારંભિક પરિણામોના જવાબમાં રેમડેસિવીર માટે કટોકટી ઉપયોગની અધિકૃતતાનું માળખું બહાર પાડ્યું હતું. અભ્યાસ દર્શાવે છે કે ગંભીર COVID-19 ના દર્દીઓને હોસ્પિટલમાં દાખલ દર્દીઓ, જેમણે પ્લેસબોને બદલે રેમડેસિવીર મેળવ્યું હતું, તેઓ 31 ટકા વધુ ઝડપથી પુન:પ્રાપ્તિ થયા, તેઓને 15 દિવસની જગ્યાએ લગભગ 11 દિવસ પછી હોસ્પિટલથી સ્વસ્થ રૂપે રજા આપી દેવાઈ.

   અત્યાર સુધી કોઈ પણ  બીમારીની સારવાર માટે રેમડેસિવીરને ક્યારેય એફડીએ દ્વારાં મંજૂરી મળી ન હતી, તેથી એફડીએને તપાસની (ક્લિનિકલ ટ્રાયલ) સેટિંગની બહાર ડોકટરોને દવાઓની સક્સેસ આપવા માટે કટોકટીના ઉપયોગની મંજૂરી આપવી પડી હતી. મે થી શરૂ થતાં ડોકટરો ક્લિનિકલ ટ્રાયલ્સમાં ભાગ લેતા દર્દીઓ માટે તેના વપરાશને મર્યાદિત કરવાને બદલે ગંભીર કોવિડ -19 માં હોસ્પિટલમાં દાખલ થયેલા દર્દીઓને રેમડેસિવીર આપવા સક્ષમ હતા.

   હોસ્પિટલમાં દાખલ COVID-19 દર્દીઓએ રાષ્ટ્રવ્યાપી રેમડેસિવીર પ્રાપ્ત કરવાનું શરૂ કર્યા પછી એફડીએએ ડ્રગની અસરકારકતા વિશે નવા ડેટાનું મૂલ્યાંકન કર્યું. ઑગસ્ટમાં એફડીએએ તેના કટોકટીના વપરાશના અધિકૃતતાને વિસ્તૃત કરી હળવા અને મધ્યમ રોગવાળા લોકો સહિત કોવિડ -19 સાથેના તમામ હોસ્પિટલમાં દાખલ દર્દીઓને દવા પ્રાપ્ત કરવાની મંજૂરી આપી અને ઓક્ટોમ્બરમાં એફડીએએ કટોકટી ઉપયોગની ઑથોરાઇઝેશન દવાથી રેમડેસિવીરની સ્થિતિને એફડીએ માન્ય દવામાં બદલી.

    તાજેતરની એફડીએ મંજૂરી અને કટોકટી વપરાશની મંજૂરી પહેલાં રેમડેસિવીરને તપાસની દવા માનવામાં આવી હતી. તેનો ઉપયોગ કોઈ પણ સ્થિતિની સારવાર માટે ક્યારેય કરવામાં આવતો ન હતો, પરંતુ તે ઘણા રોગોની સંભવિત સારવાર તરીકે અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો હતો. એટલે કે  તે માત્ર એક વિષય હતો.

   મૂળરૂપે તે હિપેટાઇટિસની સંભવિત સારવાર તરીકે બનાવવામાં આવી હતી. 2014માં ઇબોલા વાયરસની સંભવિત સારવાર તરીકે તેનો અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો હતો. ત્યારથી અન્ય કોરોનાવાયરસ સામે તેની અસરકારકતાનો અભ્યાસ વાયરસનાં ઉદ્ભવ તરીકે થયો. સંશોધનકારોએ ગંભીર તીવ્ર શ્વાસોચ્છવાસ સિન્ડ્રોમ (એસએઆરએસ) અને મધ્ય પૂર્વ શ્વસન સિન્ડ્રોમ (એમઇઆરએસ) સામે અસરકારક હોવાનું રેમડેસિવીરને માનવામાં આવ્યું, જોકે સંશોધન ફક્ત ટેસ્ટ ટ્યુબમાં અને પ્રાણીઓ પર કરવામાં આવ્યું હતું, મનુષ્યમાં નહીં.

   સંશોધન બતાવે છે કે જ્યારે મધ્યમ COVID-19 ના દર્દીઓ રેમડેસિવીર મેળવે છે, ત્યારે તેમના લક્ષણો વધુ ઝડપથી સુધરે છે. દર્દીની હોસ્પિટલના રોકાણોની અવધિ ટૂંકી બતાવવા માટે પણ આ દવા બતાવવામાં આવી છે. ગંભીર રીતે બીમાર COVID-19 દર્દીઓમાં, રેમડેસિવીર ઓછા મૃત્યુ સાથે સંકળાયેલું છે.

  રેમડેસિવીર વાયરસનાં ઉત્પાદનમાં વિક્ષેપ તરીકે કામ કરે છે. કોરોના વાઈરસમાં જીનોમ હોય છે જે રિબોન્યુક્લેઇક એસિડ (આરએનએ) હોય છે. રેમડેસિવીર વાયરસને આર.એન.એ.ની નકલ કરવાની જરૂરિયાતવાળા કીમાંના એકમાં દખલ કરે છે. આ વાયરસને ગુણાકાર એટલે કે વધારો કરતા અટકાવે છે.

 

Remedivil structure

 રેમડેસિવીરના સ્ટ્રક્ચરને જોઈએ તો સમજાય કે તે એક ન્યુક્લિઓટાઈડ એનેલોગ છે. હવે જે સાયન્સનાં વિધ્યાર્થી  નથી તેને આના વિષે બિલકુલ ખ્યાલ નહીં હોય એટલે સીધી ભાષામાં સમજીએ તો માનવ ડી.એન.એ માં ત્રણ પ્રકારની વસ્તુઓ હોય છે. નાઇટ્રોજનિસ બેસિસ, સુગર અને ફોસફેટ ગ્રૂપ. આ ત્રણેય ભેગા મળીને બને તેને ન્યુક્લિઓટાઈડ કહે છે. આવા કેટલાએ ન્યુક્લિઓટાઈડ  ભેગા મળીને ડી.એન.એ બનતો હોય છે.  એટલે આ એક પ્રકારનાં ન્યુક્લિઓટાઈડ એનાલોગ છે. તે એક પ્રો દ્રૂગ છે. પ્રો દ્રૂગ એટલે માનવ દેહની બહાર તે નિષ્ક્રિય હોય છે અને અંદર તે સક્રિય બની જતાં હોય છે. કોરોના વાઇરસ જ્યારે માનવ કોષમાં પ્રવેશ કરે છે ત્યારે તે સક્રિય બની તેની સંખ્યામાં વધારો કરતાં હોય છે.  જેની સાઈકલને તોડવાનું અને રોકવાનું કામ રેમડેસિવીર કરતું હોય છે.  આ આખી પદ્ધતિમાં આર.એન.એ મૂળ છે કેમ કે આખી પ્રક્રિયા તેનાં આસપાસની જ હોય છે. જે જટિલ છે. 

   આમ જોવા જઈએ તો અત્યારની પરિસ્થિતી પ્રમાણે કોરોનાની વેક્સિન હોય, રેમડેસિવીર, કે અન્ય કોઈ મેડિસિન. અત્યારે જે આપણાં પર થાય છે તે માત્ર માનવ પરીક્ષણ જ કહેવાય. કોઈ પણ દવાને કોરોના નાશક  ગણી શકાય નહીં.    

                                                                                                                             જૈમીન જોષી. 

પ્લાસ્ટિકની શોધ કોણે કરી? (Who invented plastic?)

• પ્લાસ્ટિકની શોધ સમાજને ઉપયોગી ખરી પણ પર્યાવરણ માટે ખતરા રૂપ છે. 

   વિજ્ઞાનની ઘણી બધી શાખાઓમાં રસાયણ વિજ્ઞાન પણ એક છે. જે વિવિધ પદાર્થની જન્મદાતા તરીકે કાર્યરત સાબિત થઈ છે. પૃથ્વી પર એવી કોઈ ભાગ્યેજ જગ્યા હશે જ્યાં રસાયણિક પ્રક્રિયાઓ નહિવત હોય. પ્રાથમિક શાળામાં જ આપણને વિવિધ તત્વો અને મિશ્રણ વિશે માહિતી આપવામાં આવે છે. આધુનિક વિજ્ઞાનમાં તો રસાયણિક ક્રિયાઓ વિશે પણ પ્રાથમિક શિક્ષણમાં શીખવવામાં આવે છે.

   જ્યાં રસાયણોની વાત થાય ત્યાં પર્યાવરણની જાળવણીની ચિંતા અને પ્રદૂષણ નિયંત્રણની ચિંતા સહજ રીતે જ ઊપજી આવે છે. કારણ કે દરેક વ્યક્તિને મગજમાં સીધી કે આડકતરી રીતે કુદરતી તત્વોની જાળવણીની ચિંતા કરવાનું શીખવી દેવામાં આવ્યું છે અને તે જરૂરી પણ છે પરંતુ તે પણ જાણી લેવું જરૂરી છેકે જે પ્રકારે ચાઈનીશ પ્રોડક્ટસનો સપૂર્ણ બહિષ્કાર શક્ય નથી તેમજ રસાયણો દ્વારાં ઉત્પન થતાં પદાર્થોનો ઉપયોગ ન કરવો કે ચલાવી લેવું તે પણ શક્ય નથી. પ્રદૂષણ ફેલાવનાર તત્વોમાંનું એક મહત્વનું તત્વ પ્લાસ્ટિક વિશે તો આપણે સૌકોઈ જાણીએ છીએ અને તેના ઉપર સરકાર દ્વારાં લગાવેલ રોક અને કાયદા વિશે પણ આપણે પરિચિત છીએ. પણ મૂળ પ્લાસ્ટિકની બનાવટ અને સોધની કથા પણ રોચક છે.

   વર્ષો પહેલાં એક ગરીબ લુહારનો છોકરો હતો. તેને રમતગમતનો અને સંગીતનો ખૂબ ભારે શોખ હતો. આમ જોવા જઈએ તો તે સમયે બંને શોખ ખર્ચાળ હતાં. તે સમયે રમતગમતમાં સૌથી વધુ પ્રચલિત બિલિયર્ડ રમત હતી. બિલિયર્ડ એ એક ક્યૂ (લાંબી લાકડી) વડે રમાતી રમત છે, જેને લીલા જાડા ઊનના કપડાથી આચ્છાદિત વિશાળ ટેબલ પર રમવામાં આવે છે. સાદી ભાષામાં આપણે તેને સ્નૂકર તરીકે ઓળખીએ છે. જે બ્રિટિશ લશ્કરી અધિકારીઓ દ્વારાં ભારતમાં રમાતી રમત હતી. તે સમયે તેના બૉલ કીમતી હાથીદાંતમાંથી બનતા હતાં. તે જ પ્રમાણે સંગીતમાં પણ તેને પિયાનો ખૂબ ગમતો હતો. આ પિયાનામાં હારમોનિયમના જેવી દબાવવાની કળો તે પણ હાથીદાંતમાંથી જ બનતી. આજે પણ જ્યાં હાથીદાંતની કિંમત આટલી મસમોટી હોય તો ત્યારે તો કેટલી હશે તેની કલ્પના આપણે કરી શકીએ છીએ. આમ પિયાનો કે બિલિયર્ડના બૉલની કિંમત લુહારના છોકરાનેના પોસાઈ તે આપણે સમજી શકીએ છીએ. આ ગરીબ છોકરાને થયું કે વસ્તુઓ સસ્તી કરવા માટે અન્ય કોઈ માર્ગ શોધવા જોઈએ. હવે હાથીદાંત મેળવવા તો શક્ય હોય શકે નહીં એટલે એવી કોઈ વસ્તુ શોધવી પડે જે હાથીદાંત કરતાં ખૂબ જ સસ્તી અને સરળતાથી મેળવી શકાતી હોય અને જે જોખમી પણ ન હોય. વિચાર જેટલા સરળ હોય છે પ્રયત્ન તેટલા જ આકરા કરવાં પડે છે. લુહારના દીકરાએ પ્રયત્નો શરૂ કર્યા. તે એક એક બબ્બે વસ્તુ ભેગી કરી અને પ્રયોગો કરવા લાગ્યો. પરિણામ સ્વરૂપ જે વસ્તુ પ્રાપ્ત થાય તેને ચકાસે અને જો નિષ્ફળ ગયો હોય તો નિરાશ થયા વગર તેને બાજુમાં મૂકી ફરી પાછો નવા પ્રયોગો કરવાં લાગે. એકવાર તેનો પ્રયોગ આકસ્મિક રીતે જ સફળ થઈ ગયો. આપણે સૌ કપૂરથી પરિચિત જ છીએ. તે એક કાર્બનિક પદાર્થ છે. આ લુહારના છોકરાએ આ કપૂરને બીજો એક પદાર્થ જે સેલ્યુલોઝ નાઇટ્રેટ તરીકે ઓળખાય છે તેની સાથે ભેગો કરીને ગરમ કર્યો. એકાએક બંને વચ્ચે રાસાયણિક પ્રક્રિયા થઈ અને તેમાંથી એક તદન નવો જ પદાર્થ આકાર પામ્યો. આ નવનિર્મિત પદાર્થ ઘન, સફેદ રંગનો અને કઠણ હતો. લુહારના છોકરાએ આ પદાર્થનું નામ ‘ સેલ્યુલોઇડ ' રાખ્યું. આ સેલ્યુલોઇડ એટલે વિશ્વનું પ્રથમ પ્રાપ્ત થયેલું પ્લાસ્ટિક.

   આમ, સન ૧૮૬૮ માં પ્લાસ્ટિકની પ્રથમવાર શોધ કરનાર આ ગરીબ લુહાર બીજું કોઈ નહીં પણ ‘જોન ડિયાટ’ હતાં. સમય સાથે તેના પર વધુ પરીક્ષણો થયા અને તેમાથી બે મુખ્ય પ્રકારનાં પ્લાસ્ટિક સેલ્યુલોઇડ તથા બેકેલાઇટ મળ્યાં. રાસાયણિક વિજ્ઞાનની દૃષ્ટિએ જોવામાં આવે તો તે મુખ્યત્વે બે પ્રકારનાં હોય છે. થર્મોપ્લાસ્ટિક અને થર્મોસેટિંગ પ્લાસ્ટિક. થર્મોપ્લાસ્ટિક જાતનાં પ્લાસ્ટિકને ગરમી વડે નરમ બનાવી ઇચ્છીએ તે ઢાળમાં ઢાળી શકાય છે. જોઈતા ઘાટમાં વાળી શકાય છે. તથા તેનું પ્રવાહી પણ બનાવી શકાય છે . દા.ત. પોલીથીન જે પોલી ઈથિલીન પ્લાસ્ટિક છે . આથી ઊલટું થર્મોસેટિંગ પ્લાસ્ટિક એકવાર બની ગયા પછી ગરમીથી પ્રવાહી સ્વરૂપમાં ફેરવાતું નથી , દા.ત. બેકેલાઈટ, ફોરમાઇકા વગેરે.

   પ્લાસ્ટિક એક પેટ્રોલિયમ પેદાશ છે. જે એક પ્રકારના પોલીમર જ છે. જમીનમાંથી નીકળતાં ક્રૂડ ઓઇલને આપણે પેટ્રોલિયમ પદાર્થ તરીકે ઓળખીએ છીએ. ક્રૂડ ઓઇલને જમીનમાંથી નીકાળીને ભિન્ન ભિન્ન તાપમાને અલગ કરવામાં આવે છે. જેમાંથી પેટ્રોલ, ડીઝલ, કેરોસીન, નેપ્થા વગેરે પ્રાપ્ત થાય છે. નેપ્થા એક જટિલ હાઈડ્રો કાર્બન છે જે એક લાંબી કાર્બન શૃંખલા ધરાવે છે. નેપ્થા પરથી અલગ મોનોમર બનાવનામાં આવે છે. આમ નેપ્થામાંથી પોલીમર બનાવવાની એક આખી લાંબી પદ્ધતિ છે. જે રોચક છે અને ખર્ચાળ પણ.

   પ્લાસ્ટીલ નો ઉપયોગ દરેક જગ્યાએ થાય છે. ખુરશી, ટેબલ, રસોડામાં, પાણીની બોટલ, બ્રશ, થેલી, થાળી, ગ્લાસ, પેકિંગ બેગ વગરે...  પ્લાસ્ટિકને બાળતા તેમાંથી ઝેરી વાયું ઉત્પન થાય છે. જે પર્યાવરણ માટે ખૂબ પ્રદૂષણ ફેલાવનાર તરીકે સાબિત થયું છે. તદુપરાંત તેનું સરળતાથી વિઘટન પણ થતું. માનવીઓએ આવનારા સમયમાં તેનો બને તેટલો ઓછો ઉપયોગ કરવાનું શીખવું પડશે. પ્લાસ્ટિકની જગ્યા એ અન્ય પદાર્થ ઉપયોગમાં લઈ શકાય તેનું પરીક્ષણ પણ વૈજ્ઞાનિકો દ્વારાં થઈ રહ્યું છે.        

                                                                                                               જૈમીન જોષી. 

કુત્રિમ વરસાદ - વિજ્ઞાનની એક અનોખી શોધ (Artificial rain - a unique discovery of science)

•  વિજ્ઞાન દ્વારાં થયેલ  શોધો એ માનવ સમાજને મળેલ આયુષ્ય  છે :-

 

   કૃત્રિમ  શબ્દથી આપણે પરિચિત છીએ. માનવ પોતાનાં વિચારો અને પ્રયોગો દ્વારાં જે કઈ નવી શોધ ખોળ કરતો હોય છે તેનાં પરિણામ હંમેશા  ફાયદાકારક રહ્યા છે. માનવ પેઢીને પ્રગતિશીલ બનવવામાં વિજ્ઞાનનો બહુ  મહત્વનો ફાળો છે અને વિજ્ઞાનીઓનાં ચાતુર્ય અને પરિશ્રમનું યોગદાન છે. અહીં એ પણ માનવું જરૂરી છે કે માનવે હર હંમેશ કુદરતનાં કાર્યમાં હસ્તક્ષેપ કર્યો છે અથવા કરવો પડ્યો છે. પરિસ્થિતિને સાનુકૂળ બનાવવાં માનવે સગળા પ્રયત્નો કર્યાં છે અને કરવા પણ જોઈએ. તે પ્રકારનું સામર્થ્ય માત્ર માનવી પાસે જ છે. 

   

   ભારત એક કૃષિ પ્રધાન દેશ છે. અનાજનો બહુ મોટો સ્ત્રોત ભારતમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે. ખેતીવાડીની ફળદ્રુપ જમીન અને ચિંચાય માટેના સ્ત્રોતો ભારત પાસે પૂરતા છે. વિજ્ઞાન એવું કહે છેકે કોઈ પણ વનસ્પતિને વૃદ્ધિ પામવા માટે હવાં પાણી અને ખોરાક જરૂરી છે અને તેની સાથે ઉષ્મા (સૂર્ય) પણ. આપણો દેશ  પાણી માટે મોટેભાગે વરસાદ પર જ આધાર રાખે છે. વરસાદ કઈ રીતે પડે છે તે તો તમે સૌ જાણતા જ હશો. 

 

  સૂર્યની ગરમી દરિયો, સરોવર, તળાવ, ઝરણા, નદીનાં પાણી ઉપર પડે છે. ગરમીનાં કારણે બાષ્પીભવનની ક્રિયા થાય છે એટલે કે પાણીનું વરાળમાં  રૂપાંતર  થાય છે. ઉત્પન્ન થયેલી બાષ્પ વધુ દબાણથી ઓછા દબાણ તરફ ગતિ કરતી હોય છે માટે તે ઓછા દબાણ ધરાવતાં વિસ્તાર તરફ ગતિશીલ થાય છે. આમ ઉત્ત્પન થયેલી વરાળ હલકી તથા વાયુસ્વરૂપ હોવાથી હવામાં ઊંચે જાય છે અને કેટલીક રસાયણિક ક્રિયાઓ દ્વારાં તેમાંથી વાદળ બંધાય છે. વાદળ એ બીજું કઈ નહીં પરંતુ પાણીના કણો છે. જ્યારે ઉપરની હવા એકાએક ઠંડી પડે ત્યારે વાદળમાંથી અમુક સંજોગોમાં પાણીનાં ટીપાં થઈ વરસાદ પડે છે. આ વરસાદ પૃથ્વી પર અલગ અલગ જગ્યા એ અલગ અલગ સમયે પડતો હોય છે. આવાં કિસ્સાઓમાં કેટલીક જગ્યાએ વધુ પડતો વરસાદ થતો હોય છે અને તેથી વિપરીત અમુક જગ્યાએ ઓછો વરસાદ થતો હોય છે જે ખેતી કરવા માટે પૂરતો હોતો નથી. 

  

   પહેલાનાં સમયમાં વિજ્ઞાનીઓએ એવું તથ્ય કાઢ્યું કે ધૂળ તથા અન્ય પદાથોનાં સૂક્ષ્મ ૨જકણો ફરતે પાણીનાં ટીપાં બાઝે છે. આ ૨જકણો અત્યંત શૂક્ષ્મ હોવાથી નરી આંખે જોઈ શકતાં નથી. આ તથ્ય આપનાર સર્વપ્રથમ વૈજ્ઞાનિક હતાં જોન એટકિન. હવે પ્રશ્ન એ હતો કે જે જગ્યાએ વરસાદ સાનુકૂળ માત્રમાં નથી ત્યાં શું કરવું? કારણ કે પાણી માટે વરસાદ સિવાય અન્ય કોઈ સ્ત્રોત હોતો નથી. આકાશમાં એવી તો કઈ ઘટના બનતી હશે કે પાણીના ટીપાં વરાળમાંથી પાછા પ્રવાહી સ્વરૂપમાં રૂપાંતર પામતા હશે તે જાણવું એ મહત્વનો પ્રશ્ન હતો. પાણીની જ્યાં અછત હોય ત્યાં વિજ્ઞાનીઓએ કૃત્રિમ રીતે વરસાદ કરવાનું વિચાર્યું. વૈજ્ઞાનિકોએ વિવિધ પદાર્થોના રજકણો ફેંક્યા પણ કાંઈ ન  મળ્યું. સન 1933 માં શેફર નામનાં એક માણસે આના માટે પ્રયત્નો ચાલુ કર્યા. તે  ઊંચા પર્વતની ટોચ ઉપર જઈ પહોંચ્યો અને બારીકાઈથી નિરીક્ષણ કર્યું તો જણાયું કે અહીં તો આજુબાજુનાં વાદળોનું ઉષ્ણતામાન શૂન્ય અંશ સેલ્સિયસ કરતાં પણ નીચું હતું છતાં અહીં કેમ બરફના સ્ફટિકો જામતા નથી ? તે વિચારમાં પડ્યો. આના કારણો સમજમાં આવે તેવાં ન હતાં. એકાએક તેને ખ્યાલ આવ્યો અને તેણે પોતાનાં રેફ્રિજરેટરમાં જોયું તો ફ્રિઝરમાં તો પર્વત જેવું જ વાતાવરણ હતું. તેણે વિવિધ પદાર્થોનાં રજકણ ફેંકી જોયા પણ કોઈ જ પરિણામ મળ્યું નહીં. 

   

   એક દિવસ શેફરે જોયું કે ફ્રિઝરમાં ઉષ્ણતામાન થોડું ઊંચું ગયું છે અને બરફને જામેલો રાખવો હશે તો કાંઈક કરવું પડશે. તેણે ફ્રિઝરનાં તળિયે સૂકો બરફ પાથર્યો. સૂકો બરફએ કાર્બન ડાયોક્સાઇડનું નક્કર (ઘન ) સ્વરૂપ છે. તેનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે ઠંડક આપનાર એજન્ટ તરીકે થાય છે, પરંતુ નાટકીય અસર માટે થિયેટરોમાં ધુમ્મસ મશીનોમાં પણ તેનો ઉપયોગ થાય છે. તેના ફાયદામાં પાણીના બરફ કરતા નીચાં તાપમાન સામેલ છે અને કોઈપણ અવશેષો છોડતા નથી (વાતાવરણમાં ભેજથી આકસ્મિક હિમ સિવાય). જ્યાં યાંત્રિક ઠંડક ઉપલબ્ધ નથી ત્યાં તે સ્થિર ખોરાક બચાવવા માટે ઉપયોગી છે. 

   

   સૂકો બરફ વાપરી તેને ત્યાં પોતાના ઉચ્છવાસ ફેંક્યા. એકાએક એની આંખો આશ્ચર્યથી ખૂલીને પહોળી થઈ ગઈ. એના ઉચ્છવાસ સાથે બરફનાં નાના કણ  પણ જામેલા હતાં. તેને ફરીથી પ્રયત્ન કરી જોયો જેમાં તે સફળ રહ્યો. એકવાર શેફરે વાદળો જોયાં અને તે સાથે તરત જ તે  વિમાનમાં ઊપડી વાદળ સુધી પહોંચી ગયો અને યંત્ર વડે તેણે વાદળોની ઉપર સુકો બ૨ફ નાખ્યો. તેને જમીન પર તેનો મિત્ર લેન્ગમુરને ઊભો રાખ્યો હતો જે વરસાદની રાહ જોતો હતો. ત્યાં જ ઉપરથી પાણીના ટીપાં જમીન પર ઉતરી આવ્યાં. આમ શેફરે કૃત્રિમ વરસાદ ધરતી ઉપર વરસાવવી દીધો.

   આમ, કુત્રિમ વર્ષા બનવાની શરૂઆત થઈ ગઈ. વિશ્વમાં કૃત્રિમ વરસાદ વરસાવવાનાં પ્રયોગો થવા માંડ્યા. સમય જતાં કૃત્રિમ વરસાદ લાવવા આખી એક પદ્ધતિનું નિર્માણ થયું. જેમાં પ્રથમ કેટલાક રસાયણોનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો. 13 નવેમ્બર 1946 માં વિસેંટ જોસેફ એ સૌથી પહેલા વર્ષા કરી હતી ત્યાર પછી 1947 અને 1960 માં વર્ષા કરવામાં આવી હતી. આ પદ્ધતિમાં મુખ્ય વાતાવરણને વરસાદનાં અનુરૂપ બનાવવામાં આવે છે. જેમાં જે જગ્યામાં વરસાદ પાડવાનો હોય તે જગ્યા એ હવાનું નિર્માણ કરવામાં આવે છે જેથી વાદળો વરસાદ લાવવા યોગ્ય બની શકે. સંઘનનની પ્રક્રિયા દરમિયાન તેમાં કેલ્શિયમ ક્લોરાઇડ, કેલ્શિયમ કાર્બાઇડ, કેલ્શિયમ ઓકસાઈડ, યુરિયા અને મીઠાંના સંયોજન તેમજ એમોનિયમ નાઇટ્રેટ જેવા દ્રાવણોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. જે હવામાંથી જળબાષ્પને શોષીલે છે અને દબાવ બનાવવાની પ્રક્રિયાની શરૂઆત કરી દેતા હોય છે. ત્યાર પછી વાદળોના ઘનત્વ વધારવામાં આવે છે. જેમાં યુરિયા, એમોનિયમ નાઇટ્રેટ, સૂકો બરફ, કેલ્શિયમ ક્લોરાઈડ જેવા રસાયણો ઉમેરવામાં આવે છે અને અંતે ઠંડા કરવાવાળા રસાયણોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. સૂકો બરફ અને સિલ્વર આયોડાઇડ જેવા રસાયણ મુખ્ય ભાગ ભજવે છે. જે પ્રમાણમાં મોધું છે પણ તે અત્યંત અસરકારક છે અને પ્રમાણમાં ઓછું જોઈતું હોવાથી સરવાળે સસ્તું પડે છે. આ રીતને કલાઉડ સિડિંગ કહે છે. સીલ્વર આયોડાઈડ છીણેલા બરફ જેવાં ભૂકા સ્વરૂપે હોય છે. કૃત્રિમ વરસાદ વરસાવવા માટે ઘટ્ટ વાદળોને પસંદ કરાય છે. જમીન પરથી સિલ્વર આયોડાઇડ રોકેટમાં ભરી વાદળ તરફ છોડી શકાય છે. જો કે આ રીતમાં હમેશાં સફળતા મળતી નથી અને વરસાદનું પ્રમાણ પણ ઓછું હોય છે. જો વાદળો શરૂવાતથી જ બનેલાં હોય ત્યારે તેમાં સીધું સિલ્વર આયોડાઈડનો ઉપયોગ કરી સીધો વરસાદ લાવી શકાય છે. 

     હજી પણ વિશ્વમાં વિજ્ઞાનીઓ કૃત્રિમ વરસાદ માટે પ્રયત્નો કરે છે કારણ કે વરસાદની જરૂર ઓછીવત્તી બધે જ હોય છે પણ તેને અમુક મર્યાદાઓ છે. દા.ત. વરસાદ માટે વાદળાં તો હોવો જ જોઈએ. વિજ્ઞાનીઓ પાણી માટે ઘણા બધા નવા પ્રયોગો કરે છે. જેમ કે ઠંડા પ્રદેશોમાં પાણીમાં દરિયામાં બરફના તરતા પહાડ જે 'આઈસ બર્ગ' તરીકે ઓળખાય છે તેને ખેંચી લાવીને પાણી મેળવવું, દૂરદૂરથી પાઇપ લાઇન નાખી પાણી લાવવું વગેરે પણ ઉપરોક્ત બધી પદ્ધતિઓ અત્યંત ખર્ચાળ છે. દરિયાના પાણીને  શુદ્ધ કરતી પધ્ધતિ ખૂબ ખર્ચાળ છે. 40 થી વધુ દેશો આ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરી ચૂક્યાં છે. જેમાં ચાઈના, અમેરિકા, ઓસ્ટ્રેલીયા, રશિયા, ઈઝરાઈલ, યુ.એ.ઈ જેવા દેશોનો પણ સમાવેશ થાય છે. આવનારાં સમયમાં જ્યારે વસ્તીવધારો થસે અને તેની સાથે સાથે માનવને વધુ ખોરાકની જરૂર પડશે. તદુપરાંત વધુ પડતાં પ્રદૂષણને કારણે વાતાવરણમાં થતી ખરાબ અસરોનાં  કારણે કુદરતી  વરસાદનું પ્રમાણ ઓછું થતું જોવા મળ્યું છે. જ્યારે સ્થિતિ આટલી કઠિન બનતી જતી હોય ત્યાં વિજ્ઞાનને હજુ ઘણી કસોટીઓમાંથી પસાર થવું પડશે તે પણ ચોક્કસ સ્વીકારવું રહ્યું.

                                                                                                                                       જૈમીન જોષી.