હિમાલય તૂટી રહ્યો છે કે આપણે સમજવામાં મોડું કરી રહ્યા છીએ? | નેપાળ પૂર અને ભૂસ્ખલનનું વિજ્ઞાન (Is the Himalayas collapsing, or are we too late to realize it? | The science behind Nepal's floods and landslides)

હિમાલય તૂટી રહ્યો છે કે આપણે સમજવામાં મોડું કરી રહ્યા છીએ?

    26 ઓગસ્ટે નેપાળ અને તિબેટની સરહદ પાસે જે બન્યું તેને માત્ર પૂર કહેવું કદાચ આ ઘટનાની વૈજ્ઞાનિક ગંભીરતાને નાની કરી દેવા જેવું છે. પર્વતની ઊંચાઈએ કંઈક તૂટ્યું, બરફ અને ખડકોનો વિશાળ જથ્થો ઢોળાવ પરથી નીચે ધસી આવ્યો, નદીના પ્રવાહમાં અચાનક અસાધારણ ઊર્જા ઉમેરાઈ અને પછી જે બન્યું તે માત્ર પાણીનું વહેણ નહોતું—તે પાણી, બરફ, માટી, ખડકો અને તૂટેલા પર્વતનો સંયુક્ત પ્રવાહ હતો. આ પ્રકારનો debris flow એટલો ઘન અને શક્તિશાળી હોઈ શકે છે કે તે સામાન્ય પૂર કરતાં અનેકગણો વિનાશક બને. પ્રાથમિક વૈજ્ઞાનિક વિશ્લેષણો આ ઘટનાને ગ્લેશિયર-કોલેપ્સ અને વિશાળ બરફ-પથ્થર ધસારા સાથે જોડે છે.

પરંતુ અહીં સૌથી અગત્યનો પ્રશ્ન છે. આખરે પર્વત તૂટ્યો કેમ?

હિમાલયને આપણે ઘણી વખત બરફથી ઢંકાયેલો, અડગ અને શાશ્વત પર્વત માનીએ છીએ. પરંતુ ભૂગર્ભશાસ્ત્રની દૃષ્ટિએ હિમાલય અત્યંત યુવાન અને સક્રિય પર્વતમાળા છે. ભારતીય અને યુરેશિયન ટેક્ટોનિક પ્લેટો આજે પણ એકબીજા તરફ ધકેલાઈ રહી છે. એટલે પર્વતની અંદર સતત દબાણ, તિરાડો અને ભૂગર્ભીય હલચલ ચાલતી રહે છે. બીજી તરફ ઊંચાઈ પરનું હિમ અને ખડકો તાપમાનના સતત ફેરફારો સામે ઝઝૂમે છે. દિવસ-રાતનું તાપમાન, બરફનું ગળવું અને ફરી જમવું, વરસાદ, ભૂકંપીય કંપન અને ઢોળાવનું ગુરુત્વાકર્ષણ—આ બધું મળીને પર્વતને અંદરથી ધીમે ધીમે નબળો બનાવે છે.

અહીં જ હવામાન પરિવર્તનનું પરિબળ વધુ મહત્વનું બની જાય છે.

ગ્લેશિયર માત્ર બરફનો ઢગલો નથી. તે હજારો વર્ષથી સંચિત બરફનું ધીમે ધીમે વહેતું વિશાળ તંત્ર છે. જ્યારે તાપમાન વધે છે ત્યારે ગ્લેશિયર પાછળ ખસે છે, તેની સપાટી અને અંદર પીગળેલા પાણીના માર્ગો બદલાય છે અને કેટલીક જગ્યાએ ગ્લેશિયરના તળિયે પાણી પહોંચીને બરફ અને ખડક વચ્ચેનું ઘર્ષણ ઘટાડે છે. પરિણામે કોઈ ઢોળાવ અથવા બરફનો મોટો ભાગ અચાનક સરકી શકે છે. સાથે સાથે ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં જમીન લાંબા સમય સુધી થીજી રહેતી હોય છે—જેને permafrost કહેવામાં આવે છે. તાપમાન વધવાથી આ જામી રહેલી જમીન નબળી પડે તો ખડકના ઢોળાવો પણ વધુ અસ્થિર બની શકે છે. હિમાલયમાં ગરમી વધવાથી ગ્લેશિયર, પર્માફ્રોસ્ટ અને પર્વતીય ઢોળાવ વચ્ચેના આ સંબંધને લઈને વૈજ્ઞાનિક ચિંતા વધી રહી છે.

નેપાળની તાજેતરની ઘટનામાં સંભવિત ક્રમને સરળ રીતે સમજીએ તો વાત કંઈક આવી બને છે: ઊંચાઈ પરનો પર્વતીય ભાગ અસ્થિર થયો; બરફ અને ખડકનો વિશાળ જથ્થો નીચે ધસી આવ્યો; તેની ગતિ અને ઘર્ષણથી બરફ પીગળ્યો અને પાણીનું પ્રમાણ વધ્યું; આ આખો જથ્થો નદીની ખીણમાં પહોંચ્યો; નદીના સામાન્ય વહેણમાં અચાનક અસાધારણ જથ્થો ઉમેરાયો; અને પછી પાણી સાથે કાદવ, બરફ તથા વિશાળ ખડકો નીચે તરફ ધસી આવ્યા. કેટલાક સ્થળોએ નદીનું સ્તર માત્ર અડધા કલાકમાં લગભગ નવ મીટર સુધી વધ્યાનું પ્રાથમિક અહેવાલોમાં જણાવાયું છે.

આને સમજવા માટે “પૂર” શબ્દ કરતાં “પર્વતની ઊર્જા નદીમાં પરિવર્તિત થવી” વધુ યોગ્ય ઉપમા છે.

સામાન્ય પૂર દરમિયાન નદીમાં પાણીનું પ્રમાણ વધે છે. પરંતુ debris flowમાં પાણી પોતે જ એક પ્રકારનું વહેતું પરિવહન માધ્યમ બની જાય છે, જે તેની સાથે માટી, રેતી, બરફ અને મોટા પથ્થરો ખેંચીને લઈ જાય છે. પાણીની ઘનતા અને પ્રવાહની ગતિ બદલાતા તેની વિનાશક ક્ષમતા પણ વધી જાય છે. તેથી આવા પ્રવાહમાં માત્ર પાણીથી બચવું પૂરતું નથી; તેની સાથે આવતો ઘન પદાર્થ જ ઘણી વખત સૌથી મોટો વિનાશ સર્જે છે.

આ ઘટનાનો બીજો વૈજ્ઞાનિક પાસો વધુ ચિંતાજનક છે. પર્વત ધસી પડે ત્યારે તે નદીના પ્રવાહને થોડા સમય માટે રોકી પણ શકે છે. જો ખડકો, બરફ અને કાદવ નદીમાં કુદરતી બંધ બાંધી દે, તો તેની પાછળ પાણી એકઠું થવા લાગે છે. થોડા સમય પછી જો આ કુદરતી બંધ તૂટી જાય, તો અચાનક બીજી પૂરલહેર સર્જાઈ શકે છે. તાજેતરની ઘટનાના વિસ્તારમાં આવા નવા બનેલા જળાશયો અંગે પણ સત્તાવાળાઓ નજર રાખી રહ્યા છે; એક જળાશયમાંથી પાણી બહાર નીકળવાનું શરૂ થયું છે, જ્યારે બીજા મોટા જળાશયને લઈને હજુ જોખમનું મૂલ્યાંકન ચાલી રહ્યું છે.

અર્થાત્, કુદરતી આપત્તિ હંમેશાં એક જ ઘટના નથી હોતી. ઘણી વખત એક ઘટના બીજી ઘટનાનું કારણ બને છે ગ્લેશિયર તૂટે, ભૂસ્ખલન થાય, નદી અટકે, તળાવ બને, તળાવ તૂટે અને ફરી પૂર આવે. ભૂગોળની ભાષામાં આ cascading hazard છે. એક જોખમ બીજા જોખમને જન્મ આપે છે.

અને કદાચ આ જ જગ્યાએ ભવિષ્યનો સૌથી મોટો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે.

શું આવું ફરી થઈ શકે?

જવાબ છે. હા, પરંતુ દરેક ગ્લેશિયર અથવા દરેક પર્વત આવું કરશે એવું કહેવું વૈજ્ઞાનિક રીતે યોગ્ય નથી. જોખમ સ્થળ પ્રમાણે બદલાય છે. પરંતુ ગરમ થતું વાતાવરણ ઊંચાઈવાળા પ્રદેશોમાં બરફના સંગ્રહ, ગ્લેશિયરના પીછેહઠ, ગ્લેશિયલ તળાવો અને પર્વતીય ઢોળાવની સ્થિરતા પર અસર કરી રહ્યું છે. એટલે કેટલીક જગ્યાએ એવી પરિસ્થિતિઓ ઊભી થઈ શકે છે જેમાં અચાનક પૂર, ભૂસ્ખલન અને બરફ-પથ્થરના ધસારા જેવા જોખમો વધી શકે. વૈજ્ઞાનિકો ખાસ કરીને હિમાલયના ઝડપથી બદલાતા cryosphere અર્થાત્ બરફ અને હિમથી બનેલી કુદરતી વ્યવસ્થા—પર નજર રાખવાની જરૂરિયાત દર્શાવી રહ્યા છે પરંતુ અહીં એક મહત્વની બાબત સમજવી જરૂરી છે: દરેક પર્વતીય પૂર માટે સીધું “આબોહવા પરિવર્તન જવાબદાર છે” કહી દેવું પણ યોગ્ય નથી. કોઈ ચોક્કસ ભૂસ્ખલનનું તાત્કાલિક કારણ ભારે વરસાદ, ભૂકંપીય હલચલ, પર્વતની આંતરિક તિરાડ અથવા ઢોળાવની અસ્થિરતા હોઈ શકે છે. હવામાન પરિવર્તન ઘણી વખત સીધું બટન દબાવતું કારણ નહીં, પરંતુ જોખમની પૃષ્ઠભૂમિ બદલતું પરિબળ હોય છે. એટલે વિજ્ઞાનનો સાચો પ્રશ્ન “આ ઘટના ક્લાઇમેટ ચેન્જથી થઈ કે નહીં?” કરતાં વધુ ઊંડો છે. “શું બદલાતા તાપમાનને કારણે આવી ઘટના બનવા માટેની પરિસ્થિતિ વધુ અનુકૂળ બની રહી છે?”

આ પ્રશ્ન માત્ર નેપાળનો નથી.

હિમાલયમાંથી નીકળતી નદીઓ ભારત, નેપાળ, ભૂટાન, બાંગ્લાદેશ અને પાકિસ્તાનના વિશાળ વિસ્તારોના જીવન સાથે જોડાયેલી છે. ઉપરના પર્વતમાં થતો ફેરફાર નીચેના મેદાન સુધી પહોંચે છે. એક જગ્યાએ ગ્લેશિયરનું ગળવું માત્ર પર્વતની સમસ્યા નથી રહેતું; તે નદીના પ્રવાહ, ખેતી, જળવિદ્યુત, શહેરો, પુલો અને લાખો લોકોની સુરક્ષાનો પ્રશ્ન બની શકે છે એટલે ભવિષ્યનો રસ્તો માત્ર રાહત અને બચાવકાર્યમાં નથી. ઉપગ્રહોથી ગ્લેશિયરોનું સતત નિરીક્ષણ, ઊંચાઈવાળા તળાવોમાં પાણીના સ્તરની દેખરેખ, પર્વતીય ઢોળાવની ભૂગર્ભીય તપાસ, નદીના પ્રવાહ માટે સેન્સર, સિસ્મિક મોનિટરિંગ અને સૌથી અગત્યનું—નીચાણવાળા વિસ્તારો સુધી સમયસર ચેતવણી પહોંચાડતી early-warning system જરૂરી બનશે. કુદરતી ઘટના રોકી શકાતી ન હોય, પરંતુ તેના કારણે થતા મૃત્યુ અને વિનાશને ઘણો ઓછો કરી શકાય છે. તાજેતરની ઘટનાએ પણ બતાવ્યું છે કે દૂરના અને દુર્ગમ હિમાલયમાં આવી દેખરેખ કેટલી મુશ્કેલ છે.

હિમાલય આપણને કદાચ કોઈ નવી વાત નથી કહી રહ્યો. તે માત્ર એટલું કહી રહ્યો છે કે પર્વતને સ્થિર માનીને બનાવેલી આપણી દુનિયા પોતે સ્થિર નથી. અમે રસ્તા બનાવીએ છીએ, પુલો બનાવીએ છીએ, નદીઓને બંધ કરીએ છીએ, પર્વતોમાં વસાહતો ઊભી કરીએ છીએ અને પછી માનીએ છીએ કે કુદરત અમારી યોજનાને અનુસરશે. પરંતુ પર્વત પાસે કોઈ નકશો નથી, નદી પાસે કોઈ સરકારી સીમા નથી અને હિમાલયને આપણા વિકાસની સમયમર્યાદાની કોઈ ખબર નથી.

26 ઓગસ્ટની નેપાળની ઘટના તેથી માત્ર એક કુદરતી આપત્તિ નથી; તે એક વૈજ્ઞાનિક સંદેશ છે. પૃથ્વીનું તાપમાન બદલાય ત્યારે તેની અસર માત્ર ગરમીના વધારા સુધી મર્યાદિત રહેતી નથી. તે બરફની રચના બદલે છે, પાણીના માર્ગ બદલે છે, પર્વતની સ્થિરતા બદલે છે અને અંતે માનવજીવનના જોખમને બદલી શકે છે.

હિમાલય તૂટી રહ્યો છે કે નહીં. આ પ્રશ્નનો જવાબ કદાચ એટલો સરળ નથી. પરંતુ એટલું ચોક્કસ છે કે હિમાલય બદલાઈ રહ્યો છે અને કદાચ આપણું સૌથી મોટું અજ્ઞાન એ છે કે આપણે પર્વતને તેની ઊંચાઈથી માપીએ છીએ, તેની અંદર ચાલી રહેલા પરિવર્તનોથી નહીં. નેપાળમાં પર્વત પરથી નીચે આવ્યું પાણી કદાચ થોડા દિવસોમાં ઓસરી જશે. રસ્તાઓ ફરી બનશે, પુલો ફરી ઊભા થશે અને જીવન ફરી સામાન્ય થવાનો પ્રયત્ન કરશે. પરંતુ હિમાલયની અંદર ચાલતી ભૌગોલિક અને હવામાની પ્રક્રિયાઓ અટકવાની નથી.

પ્રશ્ન હવે એ નથી કે આપત્તિ આવશે કે નહીં.

પ્રશ્ન એ છે કે આગલી આપત્તિ આવે તે પહેલાં આપણે પર્વતને વાંચતા શીખીશું કે નહીં.

લેખક : જૈમિન જોષી.

જે પ્રેમ રક્ષણ માંગે છે, એ પ્રેમ છે કે ભય? (Is the love that seeks protection truly love, or is it fear?)

 

જે પ્રેમ રક્ષણ માંગે છે, એ પ્રેમ છે કે ભય?

        રક્ષાબંધન આવે છે ત્યારે ઘરની અંદર એક અજાણી ચહલપહલ જન્મે છે. વર્ષોથી કબાટના કોઈ ખૂણામાં પડેલો જૂનો ફોટો બહાર આવે છે, બાળપણના ઝઘડાઓ યાદ આવે છે, બહેનના હાથમાં રાખડી આવે છે અને ભાઈના કાંડા પર એક નાનકડી દોરી બંધાઈ જાય છે. દોરી બહુ નાજુક હોય છે, પરંતુ તેની સાથે જોડાયેલો અર્થ એટલો ગાઢ હોય છે કે ક્યારેક આખું બાળપણ એ એક દોરીમાં સમાઈ જાય છે. એક જ ઘરમાં સાથે ઉછરેલા બે બાળકો, જેમણે ક્યારેક એકબીજાની વસ્તુ છીનવી હશે, એકબીજાની ફરિયાદ કરી હશે, માતાની નજરથી બચીને કોઈ શરારત કરી હશે, એ જ બે માણસો વર્ષો પછી જીવનના જુદા જુદા ખૂણામાં ઊભા રહીને ફરી એક દોરીથી જોડાય છે. પરંતુ આ દોરીને જો આપણે માત્ર પરંપરા તરીકે જોઈશું તો કદાચ રક્ષાબંધનનો સૌથી સુંદર અર્થ આપણાથી ચૂકી જશે. કારણ કે રાખડી ખરેખર કાંડા પર બંધાય છે કે માણસના મન પર આ પ્રશ્ન કરતાં પણ મોટો પ્રશ્ન એ છે કે આપણે જેને ‘રક્ષા’ કહીએ છીએ, તેનું સ્વરૂપ શું છે?

        રક્ષા શબ્દ સાંભળતાં જ આપણા મનમાં એક દૃશ્ય ઊભું થાય છે. કોઈ શક્તિશાળી માણસ કોઈ નબળા માણસની સામે ઢાલ બનીને ઊભો છે. ભાઈ બહેનની રક્ષા કરશે, આ પરંપરાગત ભાવના છે. પરંતુ જો થોડું ઊંડે જઈને જોઈએ તો અહીં એક અજાણ્યો પ્રશ્ન જન્મે છે: બહેન નબળી છે અને ભાઈ શક્તિશાળી છે. શું રક્ષાબંધનનો આખો અર્થ આટલો જ છે?  જો આવું હોય તો સમય બદલાતા આ તહેવારનો અર્થ પણ બદલાઈ જવો જોઈએ. આજે બહેન શિક્ષિત છે, પોતાનું જીવન પસંદ કરી શકે છે, પોતાના નિર્ણયો લઈ શકે છે, પોતાના સપનાઓ માટે સંઘર્ષ કરી શકે છે. તે ભાઈની સુરક્ષાની રાહ જોતી કોઈ અસહાય વ્યક્તિ નથી. તો પછી રક્ષાબંધનની દોરી હજુ શેનું વચન માગે છે?

કદાચ અહીંથી રક્ષાબંધનને ઓશોની આંખે જોવાની શરૂઆત થાય છે.

        ઓશો માટે પ્રેમનો અર્થ કોઈને પોતાની મુઠ્ઠીમાં પકડી રાખવો નહોતો. તેમના અનેક પ્રવચનોમાં પ્રેમ અને સ્વતંત્રતાનો સંબંધ વારંવાર સામે આવે છે. તેઓ કહે છે કે જ્યાં પ્રેમ સાચો હોય ત્યાં બીજાની સ્વતંત્રતા નષ્ટ થતી નથી; ઊલટું, પ્રેમ માણસને વધુ સ્વતંત્ર બનાવે છે. તેમની દૃષ્ટિએ માલિકીભાવ, ઈર્ષ્યા અને કબજો પ્રેમના નામે પ્રવેશી જાય ત્યારે સંબંધનું સ્વરૂપ બદલાઈ જાય છે. ઓશો એક જગ્યાએ પ્રેમને સ્વતંત્રતાની પરિધિ અને સ્વતંત્રતાને તેના કેન્દ્ર સાથે જોડે છે; બીજી જગ્યાએ તેઓ સ્પષ્ટ કરે છે કે માણસને વસ્તુની જેમ ટ્રીટ કરી શકાય નહીં, કારણ કે માણસનું મૂળ સ્વરૂપ જ તેની સ્વતંત્રતા છે.

 

        આ વિચારને જો રક્ષાબંધનની દોરી પર મૂકીએ તો આખું ચિત્ર બદલાઈ જાય છે. કદાચ ભાઈએ બહેનને એવું વચન આપવાનું નથી કે “હું તને દુનિયાથી બચાવીશ”; કદાચ સાચું વચન એ છે કે “હું તારી સ્વતંત્રતાથી ક્યારેય ડરીશ નહીં.” કારણ કે ઘણી વખત આપણે જે રક્ષણ કહીએ છીએ તેની પાછળ પ્રેમ કરતાં ભય વધારે છુપાયેલો હોય છે. “ત્યાં ન જતી, આ ન કરતી, આ માણસ સાથે સંબંધ ન રાખતી, આ નિર્ણય ન લેતી” આ બધું પણ ઘણીવાર ‘તારી ચિંતા છે’ કહીને કરવામાં આવે છે. પરંતુ ચિંતા અને નિયંત્રણ વચ્ચેની રેખા બહુ પાતળી છે. જ્યાં ચિંતા બીજાના જીવનનો નિર્ણય લેવા લાગે છે ત્યાં પ્રેમ ધીમે ધીમે માલિકીમાં પરિવર્તિત થવા લાગે છે. ઓશો માટે આ જ મૂળ પ્રશ્ન છે: જો હું તને પ્રેમ કરું છું, તો શું તારી સ્વતંત્રતાથી મને ભય કેમ લાગે છે?

        અહીં ‘ભય’ શબ્દને સમજવો જરૂરી છે. ભય હંમેશા ચીસ પાડતો નથી. ઘણી વખત તે ખૂબ મીઠી ભાષામાં આવે છે. “હું તારા ભલા માટે કહું છું.” “મને તારી ચિંતા છે.” “હું તને કંઈ થવા નહીં દઉં.” “તું મારી વાત માનીશ તો સારું.” આ વાક્યોમાં લાગણી પણ હોઈ શકે છે, પરંતુ તેની અંદર ક્યારેક એક અદૃશ્ય માલિકીભાવ પણ જન્મે છે. તું મારી છે, એટલે તારા જીવન વિશે નિર્ણય લેવાનો મને અધિકાર છે. પ્રેમ અહીંથી થોડો ખસી જાય છે અને ‘મારો અધિકાર’ આગળ આવી જાય છે.

        ઓશો સંબંધોને સમજાવતા એક ખૂબ જ મૂળભૂત તફાવત તરફ લઈ જાય છે—કોઈ વ્યક્તિ સાથે સંબંધ રાખવો અને કોઈ વ્યક્તિને પોતાની માલિકી માનવી એ એક વાત નથી. તેમના વિચારમાં સંબંધ ત્યારે સાચો બને છે જ્યારે બે વ્યક્તિઓ એકબીજાની નજીક હોવા છતાં પોતાની સ્વતંત્રતા જાળવી શકે. સંબંધમાં નજીકતા હોય, પરંતુ કબજો ન હોય; સ્નેહ હોય, પરંતુ માલિકી ન હોય; કાળજી હોય, પરંતુ નિયંત્રણ ન હોય.

તો શું ભાઈ-બહેનના સંબંધને પણ આ જ રીતે જોઈ શકાય?

કદાચ હા. અને કદાચ રક્ષાબંધનનો આધુનિક અર્થ પણ અહીં જ છુપાયેલો છે.

        ભાઈ બહેનની રક્ષા કરે એ સુંદર છે, પરંતુ જો બહેન પોતાના જીવનનો નિર્ણય લેતી વખતે સૌથી પહેલાં એ વિચારે કે “મારા ભાઈને આ ગમશે કે નહીં?” તો આપણે વિચારવું જોઈએ કે આ પ્રેમ છે કે ભય. જો ભાઈ બહેનના દરેક નિર્ણયમાં પોતાની મંજૂરી શોધે, તો તે પ્રેમનું રક્ષણ નથી; તે સંબંધ પર પોતાના અધિકારનું રક્ષણ છે. જો ભાઈ કહે કે “તું મારી બહેન છે, તેથી તને શું કરવું તે હું નક્કી કરીશ,” તો રાખડીની દોરી પ્રેમની નહીં, માલિકીની દોરી બની જાય છે. પરંતુ જો એ જ ભાઈ કહે કે “તું તારી રીતે જીવન જીવ, તારી પસંદગીનો હું આદર કરીશ; તને મારી જરૂર પડશે ત્યારે હું તારી બાજુએ ઊભો રહીશ,” તો કદાચ રક્ષાબંધનની દોરીને એક નવો અર્થ મળે છે.

        આ અર્થમાં રક્ષા એટલે કોઈના પગમાં બેડી નાખવી નહીં, પરંતુ તેના પગને મજબૂત બનાવવું. રક્ષા એટલે કોઈને પોતાની પાછળ છુપાવી દેવું નહીં, પરંતુ તેને પોતાના પગ પર ઊભા થવા દેવું. રક્ષા એટલે દરેક મુશ્કેલીમાંથી કોઈને બચાવી લેવું નહીં, પરંતુ મુશ્કેલી આવે ત્યારે તેની અંદરની શક્તિ પર વિશ્વાસ રાખવો.

        ઓશોનો પ્રેમવિચાર અહીં વધુ ઊંડો થઈ જાય છે. તેઓ કહે છે કે પ્રેમ જો સાચો હોય તો તે સ્વતંત્રતા આપે છે; અને જ્યારે પ્રેમ માલિકીભાવમાં ફેરવાય છે ત્યારે તે બંધન બને છે. તેમના માટે પ્રેમ કોઈ કાનૂની સંબંધ કે સામાજિક કરાર કરતાં વધુ એક આંતરિક સ્થિતિ છે. એવો ભાવ કે જેમાં બીજાને પોતાના અહંકારની મિલકત બનાવવાની જરૂર રહેતી નથી.

        આ વિચારને ભાઈ-બહેન સુધી લાવીએ તો એક અદ્ભુત વાત સમજાય છે. ભાઈ અને બહેનનો સંબંધ જન્મથી મળે છે, પરંતુ તેની અંદર રહેલો પ્રેમ જન્મથી મળતો નથી. લોહીનો સંબંધ આપમેળે મળે છે; હૃદયનો સંબંધ ધીમે ધીમે રચાય છે. બાળપણમાં બંને સાથે રહે છે એટલે સંબંધ છે, પરંતુ યુવાનીમાં બંને જુદી દિશામાં ચાલવા લાગે ત્યારે ખબર પડે છે કે સંબંધ ખરેખર કેટલો જીવંત છે. એક જ ઘરમાં રહેવું સરળ છે; અંતર હોવા છતાં એકબીજાના મનમાં જગ્યા જાળવી રાખવી મુશ્કેલ છે.

રક્ષાબંધન કદાચ આ જ અંતરને થોડા સમય માટે પુલ આપે છે.

        બહેન આવે છે. ભાઈ સામે બેસે છે. હાથ આગળ વધે છે. રાખડી બંધાય છે. અને એ ક્ષણે કોઈ શબ્દની જરૂર પડતી નથી. બંનેને કદાચ યાદ આવે છે કે જીવનની દોડમાં ઘણું બદલાઈ ગયું છે, પરંતુ બાળપણનો એક નાનો ખૂણો હજુ બંનેમાં જીવતો છે. માણસ મોટો થઈ જાય છે, પરંતુ કેટલાક સંબંધો તેની અંદરના બાળકને જીવંત રાખે છે. ભાઈ-બહેનનો સંબંધ કદાચ એવો જ સંબંધ છે. જ્યાં તમે એકબીજાના વર્તમાન કરતાં વધુ એકબીજાના ભૂતકાળના સાક્ષી હો છો.

        બહેન જાણે છે કે ભાઈ બાળપણમાં કેવો હતો; ભાઈ જાણે છે કે બહેન પહેલી વાર ક્યારે રડી હતી, ક્યારે હસી હતી, ક્યારે કોઈ નાની વાત માટે જીદ કરી હતી. જીવનમાં પછી ભલે બંને કેટલીય નવી ઓળખો ધારણ કરે. કોઈ અધિકારી બને, કોઈ શિક્ષક બને, કોઈ વેપારી બને, કોઈ માતા બને, કોઈ પિતા બને એકબીજા માટે તેઓ ક્યારેક એ જ જૂના ઘરના બે બાળકો રહે છે.

એટલે રક્ષાબંધનની દોરીમાં માત્ર રક્ષણ નથી, સ્મૃતિ પણ છે અને કદાચ સ્મૃતિ કરતાં પણ ઊંડું કંઈક છે “સ્વીકાર”.

“તું જે છે, એ જ સ્વરૂપે મને સ્વીકાર્ય છે.”

આ વાક્ય કોઈ રાખડી કરતાં મોટું છે કારણ કે માણસને ઘણી વખત દુનિયા બદલવા માંગે છે. માતા-પિતા તેને પોતાની અપેક્ષા મુજબ બનાવા માંગે છે, સમાજ તેને પોતાની પરંપરા મુજબ જોવે છે, જીવનસાથી પોતાની કલ્પના મુજબ સ્વીકારવા માંગે છે, મિત્રો પોતાની સુવિધા મુજબ. પરંતુ ભાઈ-બહેનના સંબંધમાં એક એવી શક્યતા છે જ્યાં માણસ કહી શકે “તું બદલાઈ ગયો છે, છતાં તું મારો જ છે.” આ સ્વીકારમાં એક પ્રકારની આધ્યાત્મિકતા છે.

        ઓશો માટે પ્રેમનું સૌંદર્ય પણ આ જ છે. બીજાને પોતાના આકારમાં ઢાળવો નહીં, પરંતુ તેને પોતાના સ્વરૂપમાં ખીલવા દેવું. તેઓ સંબંધને ‘I-it’ એટલે કે માલિકી અને વસ્તુના સંબંધથી અલગ કરીને ‘I-thou’ની દિશામાં લઈ જાય છે, જ્યાં સામેનો માણસ વસ્તુ નથી, એક જીવંત અસ્તિત્વ છે. આ દૃષ્ટિથી જોવામાં આવે તો રક્ષાબંધનનો અર્થ પણ ખૂબ ઊંડો બની શકે છે. બહેન કોઈ એવી વ્યક્તિ નથી જેને ભાઈએ પોતાની છત્રછાયામાં રાખવાની છે. તે એક સંપૂર્ણ મનુષ્ય છે. તેના પોતાના સ્વપ્નો છે, પોતાની ભૂલો છે, પોતાની સમજ છે, પોતાની યાત્રા છે. ભાઈની ભૂમિકા તેની ઉપર આકાશ બનીને છવાઈ જવાની નથી; જરૂર પડે ત્યારે આકાશમાં એક વાદળ બનીને છાંયો આપવાની છે. અને એ પણ ત્યારે જ, જ્યારે છાંયો સૂર્યને ઢાંકી ન નાખે. રક્ષાબંધનને જો આપણે માત્ર “ભાઈ બહેનની રક્ષા કરશે” એટલા સુધી સીમિત રાખીએ તો આપણે તહેવારનો અડધો અર્થ જ સમજ્યા. બાકીનો અડધો અર્થ એ છે કે બે મનુષ્યો એકબીજાને એટલો વિશ્વાસ આપે કે બંને પોતાની નબળાઈ છુપાવવાની જરૂર ન અનુભવે.

        ઓશોના વિચારોમાં પ્રેમની એક વિશેષતા છે. પ્રેમ માણસને નાનો નથી કરતો, મોટો બનાવે છે. પ્રેમ જો તમને ડરાવે, તમને સતત અસુરક્ષિત રાખે, તમને બીજાના જીવન પર કબજો કરવાની ઇચ્છા આપે, તો કદાચ ત્યાં પ્રેમની સાથે કંઈક બીજું પણ ભળેલું છે. તેઓ તો પ્રેમને સ્વતંત્રતાની સાથે જ જોવે છે; તેમની દૃષ્ટિએ પ્રેમની ઊંચી અવસ્થા એવી છે જ્યાં બીજાની મુક્તિ તમારી પોતાની ખુશીનો ભાગ બની જાય છે. ત્યારે રક્ષાબંધનની દોરી પણ એક સુંદર વિસંગતિ બની જાય છે. દોરી બાંધે છે, પરંતુ સાચો પ્રેમ મુક્ત કરે છે.

આ વિસંગતિને સમજવી જ કદાચ આ તહેવારની સાચી સમજ છે.

દોરી કાંડા પર છે, સંબંધ મનમાં છે; દોરી બંધાયેલી છે, પરંતુ પ્રેમને બંધાયેલો હોવો જોઈએ નહીં. દોરી કહે છે. “હું તારી સાથે છું”; પ્રેમ કહે છે. “તું તારી જાત બની શકે છે.” દોરી વચનનું પ્રતીક છે; પ્રેમ એ વચન પાછળની ચેતના છે.

        ઓશોએ રક્ષાબંધનની ચર્ચા કરતી વખતે પોરસ અને સિકંદરની પ્રચલિત કથા પણ કહી છે. તેમની રજૂઆત મુજબ સાવનના સમયમાં બહેન ભાઈના હાથ પર રક્ષા-સૂત્ર બાંધે છે અને એ દોરી ભાઈને રક્ષણના વચનની યાદ અપાવે છે. તેઓ આગળ સિકંદરની પત્ની અને પોરસની લોકપ્રચલિત કથા કહે છે, જેમાં યુદ્ધ દરમિયાન પોરસને રાખડીનું વચન યાદ આવે છે. અહીં ઇતિહાસની પ્રમાણિકતા કરતાં ઓશો જે માનવીય અર્થ તરફ ધ્યાન દોરે છે તે વધારે મહત્વનો છે. એક નાનું પ્રતીક માણસને પોતાના આપેલા વચન સામે ઊભું કરી શકે છે.

આ કથા સાચી હોય કે લોકપરંપરામાંથી વિકસેલી હોય, તેની અંદર રહેલો પ્રતીકાત્મક અર્થ સુંદર છે. માણસ ઘણી વખત યુદ્ધ બહારની દુનિયા સાથે કરતો નથી; માણસનું સૌથી મોટું યુદ્ધ પોતાની અંદર હોય છે. ગુસ્સા સામે, અહંકાર સામે, ભય સામે, માલિકીભાવ સામે. રાખડી જો આ આંતરિક યુદ્ધની ક્ષણે માણસને એટલું યાદ કરાવે કે “હું આ સંબંધને સન્માન આપવાનો વચન આપ્યું છે,” તો કદાચ તેની ભૂમિકા પૂર્ણ થાય છે.

પરંતુ આજે કદાચ આપણને એક નવી રાખડીની જરૂર છે. જે ભાઈના હાથ પર નહીં, વિચાર પર બંધાય.

એ રાખડી કહે કે હું તને પ્રેમ કરીશ, પરંતુ તારા જીવનનો માલિક નહીં બનીશ. હું તારી ચિંતા કરીશ, પરંતુ તારા નિર્ણયને કેદ નહીં કરું. તું પડીશ તો હાથ આપીશ, પરંતુ તને હંમેશાં મારી આંગળી પકડીને જ ચાલવાનું નહીં કહું. તું મારી સલાહ સ્વીકારશે તો ખુશ થઈશ, નહીં સ્વીકારે તો પણ તારા પ્રત્યેનો પ્રેમ ઓછો નહીં થાય. કારણ કે કદાચ રક્ષણનો સૌથી ઊંચો સ્વરૂપ એ છે કે આપણે કોઈને પોતાની છત્રછાયામાં કાયમ માટે ન રાખીએ, પરંતુ તેને પોતાના આકાશનો માલિક બનવા દઈએ.

અને અહીંથી શરૂઆતમાં પૂછેલો પ્રશ્ન ફરી પાછો આવે છે. જે પ્રેમ રક્ષણ માંગે છે, એ પ્રેમ છે કે ભય?

કદાચ પ્રેમ રક્ષણ માંગતો જ નથી. પ્રેમ તો માણસની અંદર એવી નિર્ભયતા જન્માવે છે કે તે જીવન સામે ઊભો રહી શકે. પ્રેમ કહે છે “હું તારી મુશ્કેલીઓ દૂર કરી દઈશ” નહીં; પ્રેમ કહે છે. “મુશ્કેલીઓ આવે ત્યારે તું તારી અંદરની શક્તિ ભૂલી ન જઈશ.”  પ્રેમ કોઈને પોતાના પર આધારિત બનાવતો નથી; તે તેને પોતાના પગ પર ઊભો થવાની હિંમત આપે છે.

એટલે આ રક્ષાબંધન પર જો ભાઈએ ખરેખર કોઈ વચન આપવું હોય તો કદાચ તે એટલું જ હોય. “હું તારી રક્ષા કરવા કરતાં તારી સ્વતંત્રતાનો આદર વધારે કરીશ.” અને બહેન પણ કદાચ એટલું કહી શકે. “તને મારા માટે હંમેશાં મજબૂત બનવાની જરૂર નથી; તું ક્યારેક તૂટેલો હોઈશ તો પણ મારી પાસે આવી શકીશ.”

ત્યારે રાખડી માત્ર એક તહેવારની વિધિ નહીં રહે. તે બે માણસો વચ્ચેના એક એવા કરારનું પ્રતીક બનશે જેમાં કોઈ કેદ નથી, કોઈ માલિકી નથી, કોઈ ભય નથી. માત્ર વિશ્વાસ છે.

કદાચ સાચો સંબંધ એ નથી જેમાં બે માણસો એકબીજાને બાંધી રાખે; સાચો સંબંધ એ છે જેમાં બે માણસો એકબીજાની પાસે રહીને પણ એકબીજાને ઉડવાનો મોકળાશ આપે અને કદાચ આ જ રક્ષાબંધનની સૌથી સુંદર વ્યાખ્યા છે

જે હાથ રાખડી બાંધે છે તે હાથને સુરક્ષા જોઈએ છે, પરંતુ જે હૃદય રાખડીનો અર્થ સમજે છે તેને સ્વતંત્રતા જોઈએ છે.

કારણ કે અંતે પ્રેમનું લક્ષ્ય કોઈને પોતાની પાસે રાખવાનું નથી. પ્રેમનું અંતિમ સૌંદર્ય એ છે કે જેને આપણે પ્રેમ કરીએ છીએ, તે પોતાની સંપૂર્ણતા સુધી ખીલી શકે અને તેને ખીલતાં જોઈને આપણું હૃદય સંકોચાય નહીં, પ્રસન્ન થાય.

ત્યારે રાખડી દોરી નહીં રહે. તે પ્રેમની એક એવી યાદ બની જશે જે કહે છે.

“હું તને બાંધવા માટે નથી, તું નિર્ભય બનીને જીવી શકે એટલા માટે તારી સાથે છું.”

લેખક: જૈમિન જોષી.

“મોદીનું મંદિર: પટણાના પ્રસ્તાવ પાછળની કહાની અને લોકશાહી સામે ઊભા થતા સવાલો” (“Modi’s Temple: The story behind the Patna proposal and questions arising for democracy”)

નેતા જ્યારે ભગવાન બની જાય, ત્યારે લોકશાહીને શું થાય?

    કોઈ દેશના વડાપ્રધાનનું મંદિર બને આ વાક્ય વાંચતાં જ મનમાં એક ક્ષણ માટે આશ્ચર્ય ઊભું થાય છે. મંદિર એટલે શ્રદ્ધા, આરાધના, આધ્યાત્મિકતા અને દેવત્વનું સ્થાન; જ્યારે વડાપ્રધાન એટલે લોકશાહી વ્યવસ્થામાં જનતાના મતથી મળેલી સત્તાની જવાબદારી સંભાળતો એક રાજકીય પદાધિકારી. બંનેની વચ્ચેની આ મૂળભૂત ભિન્નતા જ આજે પટણામાં પ્રસ્તાવિત ‘નરેન્દ્ર મોદી મંદિર’ના મુદ્દાને માત્ર એક રાજકીય સમાચાર બનાવતી નથી, પરંતુ ભારતીય સમાજની માનસિકતા, લોકશાહી સંસ્કૃતિ અને વ્યક્તિપૂજાના વધતા પ્રભાવ વિશે ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા કરે છે.

    29 જુલાઈ 2026ના રોજ બિહાર રાજ્ય ટ્રાન્સજેન્ડર વેલફેર બોર્ડની પ્રથમ બેઠકમાં બોર્ડના સભ્ય રંજન સિંહ દ્વારા વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીને સમર્પિત મંદિર બનાવવાનો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો હતો. અહેવાલો અનુસાર બોર્ડે આ પ્રસ્તાવને મંજૂરી આપી હતી. આ મંદિર પટણામાં બનાવવાની વાત છે, પરંતુ જમીનની ચોક્કસ ફાળવણી અને વાસ્તવિક બાંધકામ શરૂ થયું હોવાના પુરાવા હજુ સામે આવ્યા નથી. રંજન સિંહે દાવો કર્યો હતો કે ટ્રાન્સજેન્ડર સમુદાયને અધિકાર અને સન્માન અપાવવા માટે મોદી સરકારની ભૂમિકાના આભારરૂપે આ મંદિર બનાવવાની ઇચ્છા છે.

અહીંથી એક રસપ્રદ વાત શરૂ થાય છે.

આ મુદ્દાને માત્ર ‘મોદી સમર્થન’ કે ‘મોદી વિરોધ’ના ચશ્માથી જોવો કદાચ બહુ સહેલો રસ્તો છે. પરંતુ સારો પ્રશ્ન એ છે કે ભારત જેવા લોકશાહી દેશમાં જીવતા રાજકીય નેતાને દેવત્વ આપવાની માનસિકતા ક્યાંથી આવે છે?

અને તેનાથી પણ મોટો પ્રશ્ન

શું આપણે નેતાને માન આપી રહ્યા છીએ કે ધીમે ધીમે તેને પ્રશ્નોથી ઉપર લઈ જઈ રહ્યા છીએ?

    ટ્રાન્સજેન્ડર સમુદાયના સંદર્ભને સમજવો પણ જરૂરી છે. કેન્દ્ર સરકારના સામાજિક ન્યાય અને અધિકારિતા મંત્રાલય અનુસાર, 2019નો Transgender Persons (Protection of Rights) Act ટ્રાન્સજેન્ડર વ્યક્તિના સ્વ-અનુભવિત લિંગની ઓળખને માન્યતા આપે છે તથા શિક્ષણ, રોજગાર, આરોગ્ય અને અન્ય ક્ષેત્રોમાં ભેદભાવ સામે જોગવાઈઓ કરે છે. આ કાયદો 5 ડિસેમ્બર 2019ના રોજ સંસદમાં પસાર થયો હતો અને 2020માં તેના નિયમો બનાવવામાં આવ્યા.

    અર્થાત્, આ સમુદાયના કેટલાક સભ્યો માટે નરેન્દ્ર મોદી પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા હોવી એ પોતાની જગ્યાએ સમજાય તેવી બાબત છે. કોઈ નેતાના કાર્યથી પ્રભાવિત થઈને તેને સન્માન આપવું, તેના નામે સ્મારક બનાવવું કે તેની પ્રતિમા સ્થાપિત કરવી—આ લોકશાહી સમાજમાં અસામાન્ય નથી પરંતુ સ્મારક અને મંદિર વચ્ચે એક સાંસ્કૃતિક તથા માનસિક અંતર છે.

સ્મારક કહે છે ‘આ વ્યક્તિએ દેશ માટે કંઈક કર્યું, તેથી તેની યાદ જીવંત રાખીએ.’

મંદિર કહે છે ‘આ વ્યક્તિ આરાધનાને યોગ્ય છે.’

આ બંને ભાવનાઓ વચ્ચેની રેખા ખૂબ પાતળી છે, પરંતુ લોકશાહી માટે અત્યંત મહત્વની છે.

આપણે ભારતના રાજકીય ઇતિહાસમાં મહાત્મા ગાંધીની વિશાળ પ્રતિમાઓ જોઈ છે. સરદાર પટેલનું સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી વિશ્વની સૌથી ઊંચી પ્રતિમાઓમાંનું એક છે. ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરની પ્રતિમાઓ દેશભરમાં છે. છત્રપતિ શિવાજી મહારાજ, સુભાષચંદ્ર બોઝ, ભગતસિંહ અને અનેક રાષ્ટ્રીય નાયકોની પ્રતિમાઓ લોકોની શ્રદ્ધા અને સન્માનનું પ્રતીક છે પરંતુ જ્યારે રાજકીય નેતા જીવંત હોય અને સક્રિય રાજકારણમાં હોય, ત્યારે તેને દેવત્વ આપવાની ઘટના વધુ સંવેદનશીલ બની જાય છે.

કારણ કે દેવને આપણે સામાન્ય રીતે પ્રશ્ન પૂછતા નથી પરંતુ લોકશાહીમાં નેતાને પ્રશ્ન પૂછવો પડે છે. આ જ લોકશાહીનું સૌંદર્ય છે.

એક સામાન્ય નાગરિક વડાપ્રધાનને કહી શકે છે. તમારો આ નિર્ણય મને યોગ્ય લાગતો નથી.

તે કહી શકે છે તમારી નીતિમાં ભૂલ છે.

તે કહી શકે છે તમે આપેલું વચન પૂરું થયું નથી.

અને તે જ નાગરિક પાંચ વર્ષ પછી મતપેટીમાં પોતાનો નિર્ણય પણ આપી શકે છે પરંતુ જો રાજકીય નેતા ધીમે ધીમે ‘આરાધ્ય’ બની જાય, તો અસહમતિને પણ ક્યારેક અપમાન માનવાની માનસિકતા ઊભી થઈ શકે છે. અહીં જ વ્યક્તિપૂજા લોકશાહી માટે પડકારરૂપ બને છે.

    વ્યક્તિપૂજા કોઈ એક પક્ષની મિલકત નથી. માનવ સમાજના રાજકીય ઇતિહાસમાં તેનો લાંબો ઇતિહાસ છે. પ્રાચીન રોમમાં સમ્રાટોની દેવસમાન છબી ઊભી કરવામાં આવતી. આધુનિક સમયમાં પણ વિવિધ દેશોમાં સત્તાધીશો આસપાસ વ્યક્તિગત મહિમાનું વિશાળ વર્તુળ ઊભું થયું છે. જ્યારે સત્તા અને વ્યક્તિ એકબીજાના પર્યાય બની જાય, ત્યારે રાજ્યની સંસ્થાઓ કરતાં નેતાની છબી વધુ મોટી બનવાનો ખતરો રહે છે.

ભારતીય પરંપરા પણ આ પ્રશ્નથી અજાણી નથી.

    ભારતીય સંસ્કૃતિમાં ગુરુને ‘ગુરુદેવ’ કહેવામાં આવે છે. સંતો, સાધુઓ અને આધ્યાત્મિક મહાપુરુષો પ્રત્યે ભક્તિની પરંપરા અત્યંત પ્રાચીન છે. અહીં ‘દેવત્વ’ માત્ર મૂર્તિ સુધી સીમિત નથી; ઉત્તમ ગુણ ધરાવતા મનુષ્યમાં દિવ્યતા જોવાની પરંપરા પણ છે પરંતુ રાજકારણનો સ્વભાવ જુદો છે.

રાજકારણમાં માણસ સત્તા ચલાવે છે, નિર્ણયો લે છે, નીતિઓ બનાવે છે અને તેના નિર્ણયોની અસર કરોડો લોકોના જીવન પર પડે છે. તેથી રાજકારણી પ્રત્યે શ્રદ્ધા હોય તો પણ સવાલ કરવાની ક્ષમતા જીવંત રહેવી જોઈએ.

ભગવાનને ભક્તિ જોઈએ.

લોકશાહી નેતાને જવાબદારી જોઈએ.

આ બે વાતોનું મિશ્રણ ક્યારેક જોખમી બની શકે છે.

    આ ચર્ચા એટલા માટે પણ મહત્વપૂર્ણ બની છે કે 20 ઑગસ્ટ 2026ના રોજ દિલ્હીના Press Club of Indiaમાં નરેન્દ્ર મોદીના કટઆઉટ સામે ‘મોદી ચાલીસા’ના પાઠ અને આરતીનો વીડિયો વાયરલ થયો. કટઆઉટને ભગવાન શ્રીરામના સ્વરૂપમાં દર્શાવવામાં આવ્યો હતો. Press Club of India એ સ્પષ્ટ કર્યું કે કાર્યક્રમ તેણે આયોજિત કર્યો નહોતો અને હોલ પ્રેસ કોન્ફરન્સ માટે ભાડે લેવામાં આવ્યો હતો; ભાડાની શરતોના ભંગને કારણે કાર્યક્રમ અટકાવવામાં આવ્યો હતો.

અહીં એક રસપ્રદ વિસંગતિ ઊભી થાય છે.

    એક તરફ પટણામાં મોદી મંદિરનો પ્રસ્તાવ આવે છે, બીજી તરફ દિલ્હીમાં ‘મોદી ચાલીસા’નો પ્રસંગ સામે આવે છે. એટલે પ્રશ્ન હવે માત્ર એક મંદિરનો રહ્યો નથી. પ્રશ્ન એ છે કે શું રાજકીય નેતૃત્વની આસપાસ ભક્તિની ભાષા એટલી ઝડપથી વિસ્તરી રહી છે કે રાજકીય અને ધાર્મિક પ્રતીકોની સીમા ધૂંધળી થવા લાગી છે?

અને આ સવાલ નરેન્દ્ર મોદી પૂરતો સીમિત રાખવો પણ યોગ્ય નથી.

કાલે કોઈ બીજા પક્ષનો નેતા આવી જ રીતે આરાધ્ય બની જાય તો પણ આ જ પ્રશ્ન પૂછવો પડશે.

લોકશાહીની કસોટી ત્યારે નથી થતી જ્યારે આપણે આપણા ગમતા નેતાની પ્રશંસા કરીએ છીએ. લોકશાહીની સાચી કસોટી ત્યારે થાય છે જ્યારે આપણે આપણા પ્રિય નેતાની ભૂલ સામે પણ સવાલ કરી શકીએ.

જે સમાજ પોતાના નેતાને પ્રેમ કરી શકે છે પરંતુ તેની ટીકા પણ કરી શકે છે, તે પરિપક્વ લોકશાહી છે.

પરંતુ જે સમાજ નેતાની પ્રશંસાને ફરજ અને ટીકા કરવાને ગુનો સમજવા લાગે, ત્યાં વ્યક્તિ લોકશાહી કરતાં મોટી થવા લાગે છે.

    ભારતીય બંધારણનો અભિગમ અહીં ખૂબ સ્પષ્ટ છે. અનુચ્છેદ 25 દરેક વ્યક્તિને અંતરાત્માની સ્વતંત્રતા તથા ધર્મને માનવા, પાળવા અને પ્રચાર કરવાની સ્વતંત્રતા આપે છે, પરંતુ તે સ્વતંત્રતા જાહેર વ્યવસ્થા, નૈતિકતા, આરોગ્ય અને બંધારણના અન્ય પ્રાવધાનોને આધીન છે. અનુચ્છેદ 27 પણ ચોક્કસ ધર્મના પ્રચાર અથવા જાળવણી માટે વિશેષ રીતે કર વસૂલવાની બાબતે મર્યાદા નક્કી કરે છે એટલે કોઈ વ્યક્તિ પોતાના ખર્ચે કોઈ રાજકીય નેતાની પ્રતિમા બનાવે કે તેને પોતાના વિશ્વાસનું પ્રતીક માને તેને તરત જ બંધારણવિરોધી કહી દેવું સરળ પરંતુ અચોક્કસ નિષ્કર્ષ હશે પરંતુ જો સરકારી સંસ્થા, સરકારી જમીન કે જાહેર નાણાં આવા ધાર્મિક સ્મારક માટે વપરાવાના હોય, તો પ્રશ્નો વધુ ગંભીર બને છે. આ મુદ્દે અત્યાર સુધી જે વાતો સામે આવી છે તેમાં રાજ્ય સરકાર જમીન અને ખર્ચ આપશે એવો દાવો રંજન સિંહ તરફથી કરવામાં આવ્યો છે; તેની સંપૂર્ણ સત્તાવાર નાણાકીય મંજૂરી અથવા બજેટ દસ્તાવેજ જાહેર થયેલો હોવાનું વિશ્વસનીય અહેવાલોમાં સ્પષ્ટ નથી. તેથી ₹112 કરોડ, પાંચ એકર જમીન અથવા સોનાની મૂર્તિ જેવા આંકડાઓને દાવા તરીકે જ જોવાના, નિશ્ચિત સરકારી નિર્ણય તરીકે નહીં.

અને કદાચ આ જ પત્રકારત્વની જવાબદારી છે, ઉત્સાહ કરતાં તથ્ય મોટું. મોદી મંદિર બનવું જોઈએ કે નહીં આનો નિર્ણય આપણે નહીં કરીએ.

તેનો નિર્ણય સમાજ, સંબંધિત સંસ્થાઓ અને કાયદાની પ્રક્રિયા કરશે પરંતુ એક પ્રશ્ન આપણે ચોક્કસ પૂછી શકીએ. 

ભારતને દેવ જેવા નેતાઓ જોઈએ છે કે જવાબદાર નેતાઓ?

જવાબદાર નેતા કદાચ દેવ બનવા માંગતો પણ ન હોય કારણ કે દેવની ભૂલ શોધાતી નથી; નેતાની ભૂલ શોધવી પડે છે. દેવ સામે ભક્તિ હોય છે; નેતા સામે બંધારણીય જવાબદારી હોય છે. દેવ માટે મંદિર હોય છે; નેતા માટે સંસદ હોય છે અને સૌથી અગત્યનું

દેવને પ્રાર્થના કરી શકાય, પરંતુ લોકશાહીને સવાલ કરવો જ પડે.

નરેન્દ્ર મોદી ભારતના સૌથી પ્રભાવશાળી રાજકીય નેતાઓમાંના એક છે. તેમના સમર્થકો તેમને વિકાસ, રાષ્ટ્રવાદ અને મજબૂત નેતૃત્વના પ્રતીક તરીકે જુએ છે; તેમના વિરોધીઓ તેમની નીતિઓ અને રાજકીય અભિગમની ટીકા કરે છે. બંનેને પોતાના અભિપ્રાયનો અધિકાર છે. પરંતુ લોકશાહીનું સૌંદર્ય એ છે કે બંને એક જ બંધારણની અંદર પોતાના મત સાથે જીવી શકે.

આથી નરેન્દ્ર મોદીનું મંદિર બનશે કે નહીં, તે આવતીકાલનો સમાચારવિષય છે.

પરંતુ માણસને દેવ બનાવવાની માનસિકતા વધશે કે માણસને માણસ જ રાખીને તેના સારા કામનું સન્માન કરવામાં આવશે આ આવતીકાલના ભારતનો પ્રશ્ન છે.

કદાચ આપણે પ્રતિમા કરતાં વિચારને મોટો બનાવવાની જરૂર છે. મોદીનું કોઈ કાર્ય સારું હોય તો તેની પ્રશંસા થવી જોઈએ. ભૂલ હોય તો તેની ટીકા થવી જોઈએ. નીતિ સારી હોય તો તેને સમર્થન મળવું જોઈએ. નીતિ ખોટી હોય તો પ્રશ્ન થવો જોઈએ અને નેતા કેટલો પણ મોટો હોય

લોકશાહી કરતાં મોટો ન હોવો જોઈએ.

કારણ કે ભારતની શક્તિ કોઈ એક વ્યક્તિમાં નથી. ભારતની શક્તિ એ કરોડો સામાન્ય લોકોમાં છે, જે દર પાંચ વર્ષે મત આપે છે, દરરોજ પ્રશ્ન પૂછે છે, ક્યારેક સરકારની પ્રશંસા કરે છે, ક્યારેક વિરોધ કરે છે અને અંતે પોતાના બંધારણ પર વિશ્વાસ રાખે છે.

મંદિરોમાં દેવ રહે છે. લોકશાહીમાં જનતા સર્વોચ્ચ રહે છે.

અને જ્યારે કોઈ નેતા ભગવાન બની જાય, ત્યારે સૌથી પહેલાં આપણે એ તપાસવું જોઈએ કે ક્યાંક આપણે પોતાની લોકશાહીનો એક નાનો હિસ્સો તો તેના ચરણોમાં મૂકી નથી દીધો ને?

લેખક: જૈમીન જોષી. 

ઈદ માત્ર તહેવાર નથી, કોઈને માફ કરી દેવાની એક તક છે.(Eid is not just a festival; it is an opportunity to give to others.)

 

ઈદ માત્ર તહેવાર નથી, કોઈને માફ કરી દેવાની એક તક છે.

 

 

      ક્યારેક કોઈ દિવસ કેલેન્ડરમાં માત્ર એક તારીખ બનીને આવે છે અને જતો રહે છે. પરંતુ કેટલીક તારીખો એવી હોય છે, જે માણસને પોતાની અંદર પાછો ફરવાનું આમંત્રણ આપે છે. પોતાને અને અન્યને માફ કરવાનું અને આગળ વધવાની તક આપે છે. આજે એવો જ એક દિવસની વાત કરવી છે. ઈદ-એ-મિલાદ. રબી અલ-અવ્વલની યાદ સાથે જોડાયેલો આ અવસર મુસ્લિમ સમાજ માટે માત્ર ઉજવણીનો દિવસ નથી; તે સીરત-એ-રસૂલ તરફ પાછા વળવાનો, પોતાના અખલાકને તપાસવાનો અને પોતાના હૃદયને એક પ્રશ્ન પૂછવાનો દિવસ છે.

મારા જીવનમાં રહમત કેટલી છે?

    ઈદ-એ-મિલાદને લઈને મુસ્લિમ સમાજમાં અલગ-અલગ પરંપરાઓ અને ધાર્મિક અભિગમ જોવા મળે છે, પરંતુ હઝરત મુહમ્મદ મુસ્તફાની સીરતમાંથી મળતા મૂલ્યો રહમ, સબર, અદલ, અખલાક, માફી, પડોશી પ્રત્યેનો હક અને જરૂરિયાતમંદ પ્રત્યેની સંવેદના. આજે પણ માનવ સમાજ માટે એટલા જ પ્રાસંગિક છે. આજના સમયમાં કદાચ આ જ સૌથી મોટો સંદેશ છે.

    મક્કાની રેતીમાં જ્યારે ઇસ્લામનો સંદેશ ઊભો થયો ત્યારે દુનિયા કોઈ શાંત અને સુવ્યવસ્થિત સમાજ નહોતી. અરબ સમાજમાં કબીલાઈ વફાદારી હતી, સામાજિક અસમાનતા હતી, શક્તિશાળી અને નબળાઈ વચ્ચે ઊંડી ખાઈ હતી. આવી પરિસ્થિતિમાં હઝરત મુહમ્મદએ માત્ર એક ધાર્મિક સંદેશ આપ્યો નહોતો; તેમણે માણસના આંતરિક પરિવર્તનની વાત કરી. તૌહીદનો સંદેશ માણસને અલ્લાહ સામે ઝુકાવતો હતો, પરંતુ એ જ સાથે તે માણસને બીજા માણસ સામે અન્યાય ન કરવા પણ શીખવતો હતો. ઈબાદત અને અખલાક વચ્ચેનો આ સંબંધ ઇસ્લામી વિચારધારાની એક સુંદર વિશેષતા છે.

    કુરઆનમાં અલ્લાહ તઆલા રહમતનો પરિચય કરાવે છે અને હઝરત મુહમ્મદની સીરતને સમજવા માટે મુસ્લિમો માટે કુરઆન અને હદીસ મુખ્ય આધારો છે. તેથી મિલાદનો સાચો અર્થ માત્ર જન્મની યાદમાં દીવા, સજાવટ કે જુલૂસ પૂરતો સીમિત કરી દેવામાં નથી; સાચો પ્રશ્ન એ છે કે જેને નબી-એ-કરીમની સીરતનું સ્મરણ કરીએ છીએ, તેમની શીખમાંથી આપણે આપણા જીવનમાં શું ઉતાર્યું?

સીરત આપણને એક અદભુત પ્રસંગ તરફ લઈ જાય છે. ફત્હે મક્કા.

    એક સમય હતો જ્યારે મક્કાના એ જ શહેરમાંથી રસૂલુલ્લાહ  અને તેમના સાથીઓને ભારે વિરોધનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. વર્ષો સુધી ત્રાસ, બહિષ્કાર, વિરોધ અને સંઘર્ષ સહન કર્યા પછી જ્યારે મક્કા તેમના નિયંત્રણમાં આવ્યું, ત્યારે ઇતિહાસ સામાન્ય રીતે બદલો લેવાની

અપેક્ષા રાખે. સત્તા માણસની કસોટી કરે છે. જે વ્યક્તિ વર્ષો સુધી અપમાન સહન કરે અને પછી તેના હાથમાં શક્તિ આવે, ત્યારે તેની અંદરની ઊંચાઈ કે નીચાઈ દેખાય છે, પરંતુ ફત્હે મક્કાનો પ્રસંગ માત્ર વિજયની વાર્તા નથી; તે સત્તા મળ્યા પછી ક્ષમાની શક્તિની વાર્તા છે. પોતાના વિરોધીઓ સામે બદલો લેવાની ક્ષમતા હોવા છતાં ક્ષમાનો માર્ગ પસંદ કરવો એ સીરતનું એક ઊંડું નૈતિક પાઠ છે. આ પ્રસંગ આપણને પૂછે છે. આપણા જીવનમાં પણ શું એવી કોઈ વ્યક્તિ છે જેને માફ કરવાની શક્તિ આપણામાં છે, પરંતુ અહંકાર આપણને રોકે છે?

કદાચ આજની ઈદનો સૌથી મોટો પ્રશ

    આપણે ઘરમાં ઈદની તૈયારીઓ કરીએ છીએ. નવા કપડાં આવે છે. મસ્જિદોમાં નમાઝ અને દુઆ થાય છે. લોકો એકબીજાને ‘ઈદ મુબારક’ કહે છે. ક્યાંક મિલાદની મહેફિલો થાય છે, ક્યાંક નાત પઢવામાં આવે છે, ક્યાંક સીરત-એ-નબીની ચર્ચા થાય છે. પરંતુ જો આ બધાની વચ્ચે કોઈ ભાઈ પોતાના ભાઈ સાથે વર્ષોથી બોલતો ન હોય, કોઈ પુત્ર પિતાથી નારાજ હોય, કોઈ મિત્રના હૃદયમાં જૂનો રોષ પડેલો હોય અને કોઈ પડોશી આપણા દરવાજા સુધી આવીને પણ પોતાના દુઃખ સાથે પાછો ફરતો હોય. તો પછી તહેવારની રોશની બહાર રહી ગઈ કે અંદર આવી?

ઈદનો અર્થ કપડાં બદલવાથી વધારે છે; કદાચ દિલ બદલવામાં છે.

    ઇસ્લામી પરંપરામાં ‘સબર’ માત્ર દુઃખ સહન કરવાનું નામ નથી. સબર એટલે પોતાની અંદરના ઉતાવળા પ્રતિભાવ પર કાબૂ મેળવવાની શક્તિ. કોઈ અપમાન કરે ત્યારે તરત જવાબ ન આપવો, ગુસ્સામાં સંબંધ તોડી ન નાખવો, મુશ્કેલીમાં અલ્લાહ પર ભરોસો રાખવો. આ બધું સબરના વિવિધ સ્વરૂપો છે. આજના સમયમાં, જ્યારે એક નાનો સંદેશ પણ સંબંધોમાં આગ લગાવી શકે છે અને એક શબ્દ વર્ષોની મિત્રતા તોડી શકે છે, ત્યારે સબરનું મહત્વ કદાચ પહેલાં કરતાં વધારે છે.

    એ જ રીતે ‘અખલાક’ માત્ર મીઠું બોલવાનું નામ નથી. માણસ એકલો હોય ત્યારે જે છે અને લોકોની વચ્ચે હોય ત્યારે જે દેખાડે છે, એ બે વચ્ચેનું અંતર જેટલું ઓછું હોય એટલો તેનો અખલાક ઊંચો. નબી-એ-કરીમની સીરતનું સૌંદર્ય અહીં છે—તેમના જીવનમાં ઈમાન માત્ર શબ્દ નહોતો; તે વ્યવહારમાં દેખાતો હતો.

    પડોશીનો હક હોય કે અનાથ પ્રત્યેની સંવેદના, ગરીબ માટેનો હાથ હોય કે મુસાફર માટેની જગ્યા. ઇસ્લામી શિક્ષણ માણસને પોતાની ચાર દિવાલોમાં બંધ રાખતું નથી. ‘ઉમ્મત’ની કલ્પના વ્યક્તિને એક વિશાળ સામાજિક જવાબદારી સાથે જોડે છે. એટલે જ સદકાહ અને જકાત માત્ર દાનની ક્રિયા નથી; તે સમાજમાં સંપત્તિ અને સંવેદનાના વહેંચાણનો વિચાર પણ છે અને અહીં ઈદનો એક ખૂબ સુંદર અર્થ સામે આવે છે. ખુશી એકલી માણવાની વસ્તુ નથી.

    જો મારા ઘરમાં શીરખુરમા છે અને મારા પડોશીના ઘરમાં ચુલો નથી, તો મારી ખુશી અધૂરી છે. જો મારા બાળકો નવા કપડાં પહેરે છે અને સામેનું બાળક આખો દિવસ કોઈના દરવાજા તરફ આશાથી જુએ છે, તો ઈદનો અર્થ મને ફરી વિચારવો પડશે. જો મારા હાથમાં વધારાનું છે અને કોઈના હાથમાં જરૂરીયાત પણ નથી, તો સદકાહનો દરવાજો મારી સામે જ ખુલ્લો છે.

    આ વિચાર કોઈ એક ધર્મની સીમામાં બંધ નથી. માનવતા દરેક ધર્મના હૃદયમાં વસે છે. ભારતની ધરતીનું સૌંદર્ય પણ તો આ જ છે કે અહીં ઈદની સેવૈયાં અને દિવાળીની મીઠાઈ એક જ પડોશમાં વહેંચાય છે;  અહીં કોઈના ઘરમાં અઝાનનો અવાજ સંભળાય અને કોઈના ઘરમાં મંદિરની ઘંટડી. પણ સવારના સૂર્યનો પ્રકાશ બંને ઘરોના આંગણે સમાન પડે છે.

    મક્કાથી મદીના સુધીની હિજ્રતનો પ્રસંગ પણ માત્ર ભૂગોળ બદલવાનો પ્રસંગ નહોતો. તે સંઘર્ષમાંથી નવી સામાજિક વ્યવસ્થા તરફની યાત્રા હતી. મદીનામાં ‘મુઆખાત’ ભાઈચારાની ભાવનાથી મુહાજિરો અને અંસાર વચ્ચે ઊભો કરાયેલો સંબંધ ઇસ્લામી ઇતિહાસમાં માનવ સહકારનું પ્રતીક બની રહ્યો. પોતાના ઘરમાંથી આવેલા માણસને પોતાનો ભાઈ સ્વીકારવો માત્ર ધાર્મિક ઉપદેશ નહોતો; તે વ્યવહારમાં ઉતારવામાં આવેલો સામાજિક આદર્શ હતો.

આજે આપણને ફરી એવા જ ‘મુઆખાત’ની જરૂર છે.

    ધર્મના નામે ઓળખાણ વધે અને માણસાઈના નામે અંતર વધે તો એ પ્રગતિ નથી. સોશિયલ મીડિયાના સમયમાં આપણે હજારો લોકો સાથે જોડાયેલા છીએ, છતાં પડોશમાં રહેતા માણસની ખબર નથી. આપણે હજારો સંદેશાઓ મોકલીએ છીએ, પરંતુ કોઈ એક દુઃખી માણસ પાસે બેસવા માટે સમય નથી. આપણે ‘ઈદ મુબારક’ લખીએ છીએ, પરંતુ કોઈને માફ કરવા તૈયાર નથી.

કદાચ આથી જ ઈદનો સૌથી સુંદર સંદેશ ‘માફી’ બની શકે.

    માફ કરવું એ ભૂલી જવું નથી. માફ કરવું એ અન્યાયને યોગ્ય ઠેરવવું પણ નથી. માફીનો અર્થ એટલો છે કે કોઈના કરેલા દુઃખને આપણા આખા જીવનનું માલિક ન બનવા દેવું. દિલમાં રોષ રાખીને આપણે ઘણી વાર બીજાને સજા કરવા માંગીએ છીએ, પરંતુ ધીમે ધીમે સમજાય છે કે એ રોષ આપણને જ અંદરથી ખાઈ રહ્યો છે.

     ફત્હે મક્કાની યાદ આપણને આ જ ઊંચાઈ તરફ લઈ જાય છે. સત્તા કરતાં ક્ષમા મોટી હોઈ શકે છે, વિજય કરતાં માનવતા મોટી હોઈ શકે છે અને બદલો લેવા કરતાં દિલ જીતવું વધુ કઠિન પણ વધુ મહાન હોઈ શકે છે.

આજે જો કોઈ જૂનો મિત્ર યાદ આવે, તો કદાચ તેને એક સલામ મોકલવી જોઈએ. જો કોઈ સગા સાથે મનદુઃખ હોય, તો કદાચ ‘ઈદ મુબારક’ સાથે એક નાનકડું ‘માફ કરજો’ પણ ઉમેરવું જોઈએ. જો કોઈ ગરીબ પરિવાર યાદ આવે, તો કદાચ પોતાના તહેવારની થાળીમાં તેના માટે પણ એક ભાગ કાઢવો જોઈએ. જો કોઈ પડોશી આપણાથી અલગ ધર્મનો હોય, તો કદાચ તેને તહેવારની મીઠાઈ આપતાં પહેલાં તેની માનવતા જોવી જોઈએ અને જો પોતાના જ દિલમાં કોઈ માટે કડવાશ હોય, તો આજે કદાચ અરીસા સામે ઊભા રહીને પોતાને પૂછવું જોઈએ. ‘હું નબીની સીરતને માત્ર વાંચું છું કે થોડું જીવું પણ છું?’

     મિલાદની સાચી રોશની કદાચ મસ્જિદની સજાવટથી વધારે માણસના ચહેરા પર દેખાય છે. કોઈ ભૂખ્યા માણસને ખવડાવવામાં, કોઈ એકલાને સાથ આપવામાં, કોઈ રડતા માણસને સાંત્વના આપવામાં, કોઈની ભૂલને માફ કરવામાં અને કોઈ અજાણ્યા માણસ સાથે પણ અદબથી વર્તવામાં એ રોશની વધુ સ્પષ્ટ દેખાય છે.

        કારણ કે ઈદનો ચાંદ આકાશમાં થોડા સમય માટે જ દેખાય છે, પરંતુ રહમતનો ચાંદ જો માણસના હૃદયમાં ઊગી જાય તો તેનો પ્રકાશ લાંબો ચાલે છે.

        આજે ‘ઈદ મુબારક’ કહેતાં આપણે માત્ર એકબીજાને શુભેચ્છા ન આપીએ; એકબીજાના હકને પણ યાદ કરીએ. ‘સલામ’ બોલતાં માત્ર હોઠ ન હલે, મનમાં પણ શાંતિ ઉતરે. ‘દુઆ’ કરતાં માત્ર પોતાના માટે નહીં, સમગ્ર માનવજાત માટે હાથ ઊંચા થાય કારણ કે કદાચ તહેવારની સૌથી મોટી ઉજવણી એ નથી કે આપણા ઘરમાં કેટલા દીવા પ્રગટ્યા; પરંતુ એ છે કે આપણા હૃદયમાંથી કેટલો અંધકાર ઓછો થયો.

કોઈ એકને માફ કરતા શીખીએ.

કોઈ એકની મદદ કરતા શીખીએ.

કોઈ એક ભૂલાયેલા સંબંધને ફરીથી મહેકાવતા શીખીએ.

અને કોઈ એક એવા માણસ માટે દિલથી દુઆ કરીએ, જે આપણાથી અલગ છે પણ આખરે આપણા જેવો જ એક માણસ છે.

ઈદ-એ-મિલાદની સાચી સુંદરતા કદાચ અહીં જ છે.

ચાંદ આકાશમાં ઊગે છે, ઈદ ઘરમાં આવે છે; પરંતુ ‘રહમત’ ત્યારે જ આવે છે જ્યારે માણસના હૃદયના દરવાજા ખુલે છે.

ઈદ મુબારક.

 

લેખક: જૈમિન જોષી.

માણસની અંદર કેટલા માણસો રહે છે? (Do other people live inside a person?)

 

માણસની અંદર કેટલા માણસો રહે છે?

    માણસ જ્યારે અરીસાની સામે ઊભો રહે છે ત્યારે તેને એક જ ચહેરો દેખાય છે. પરંતુ જો કોઈ અરીસો ચહેરો નહીં, અંતરાત્મા બતાવતો હોત તો કદાચ આપણે પોતાની અંદર અનેક ચહેરાઓને એકસાથે જોઈ શકતા. એક એવો માણસ, જે દુનિયાને દેખાય છે;  એક એવો, જેને દુનિયા ગમે તેવો દેખાડવામાં આવે છે;  એક એવો, જે પોતાના પ્રિયજનો સામે રહે છે  અને એક એવો, જે રાત્રિના એકાંતમાં પોતાની જાત સાથે બેઠો હોય ત્યારે જ બહાર આવે છે.

માણસ એક જ નથી. તેની અંદર અનેક માણસો રહે છે.

ક્યારેક એ માણસ એકબીજાના મિત્ર હોય છે, ક્યારેક અજાણ્યા, અને ક્યારેક તો એકબીજા સામે આખી જિંદગી યુદ્ધ કરતા રહે છે.

આપણે કોઈ વ્યક્તિને ઓળખીએ છીએ એવું માનીએ છીએ. પરંતુ ખરેખર આપણે તેના વિશે શું જાણીએ છીએ? તેનો વ્યવસાય, તેની ભાષા, તેનો સ્વભાવ, તેની પસંદ-નાપસંદ, તેની સફળતા, તેની સામાજિક ઓળખ...આ બધું જાણવું એટલે શું તેને ઓળખી લેવું?

કદાચ નહીં.

કારણ કે માણસનું સાચું જીવન ઘણી વાર તેની જાહેર ઓળખની પાછળ શરૂ થાય છે.

 

એક માણસ ઓફિસમાં અત્યંત શિસ્તબદ્ધ હોય છે. ઘરે આવીને ચીડિયો બની જાય છે. મિત્રો વચ્ચે ઉદાર હોય છે, પરંતુ અજાણ્યા માણસ પ્રત્યે અસહિષ્ણુ. સમાજમાં નૈતિકતાના ઉપદેશ આપે છે, પરંતુ એકાંતમાં પોતાની જ નીતિઓ સાથે સમાધાન કરી લે છે.

તો આમાંથી સાચો માણસ કયો?

કોઈ એક નહીં. કદાચ બધા જ.

આ જ માણસનું સૌથી મોટું રહસ્ય છે.

માણસનું વ્યક્તિત્વ કોઈ એક પથ્થરમાં કોતરાયેલી મૂર્તિ નથી. તે તો સમય, સંજોગો, સંબંધો, ભય, ઈચ્છાઓ, સંસ્કારો અને સ્મૃતિઓથી સતત ઘડાતું રહેતું એક જીવંત શિલ્પ છે. પરિસ્થિતિ બદલાય છે ત્યારે માણસ બદલાય છે પરંતુ ઘણી વખત તે ખરેખર બદલાતો નથી પણ તેની અંદર છુપાયેલો બીજો માણસ બહાર આવે છે.

 

ઇતિહાસમાં આ વાતને સમજાવતી અસંખ્ય ઘટનાઓ છે.

કલિંગના યુદ્ધ પહેલાંનો સમ્રાટ અશોક અને કલિંગના યુદ્ધ પછીનો અશોક એક જ શરીરમાં રહેલા બે જુદા માણસો જેવા લાગે છે.

યુદ્ધ પછી થયેલા વિનાશ અને માનવહાનિએ અશોકના અંતરમાં એવો સંઘર્ષ ઊભો કર્યો કે વિજયની ઉજવણી કરતાં તેના મનમાં પરાજયની પીડા વધુ મોટી બની. સત્તા તેના હાથમાં હતી, સામ્રાજ્ય તેના પગ નીચે હતું, પરંતુ અંતરાત્મા સામે તે પોતે જ ઊભો હતો.

અહીં ઇતિહાસ આપણને એક ઊંડો પ્રશ્ન પૂછે છે:

શું માણસનું સાચું સ્વરૂપ તેની સત્તામાં દેખાય છે કે તેની અંતરાત્માના જાગરણમાં?

અશોકની અંદરનો એક માણસ વિજય ઇચ્છતો હતો; બીજા માણસે વિજયની કિંમત જોઈ. એક માણસ સામ્રાજ્ય વધારવા માગતો હતો; બીજાએ માનવતા બચાવવાની જરૂરિયાત અનુભવી.

કદાચ માણસની મહાનતા એમાં નથી કે તેની અંદર વિરોધાભાસ નથી.

મહાનતા તો એમાં છે કે જ્યારે અંદરના બે માણસો વચ્ચે સંઘર્ષ થાય ત્યારે તે કોની તરફ ઊભો રહે છે.

 

આપણા જીવનમાં પણ કલિંગના યુદ્ધો થાય છે, પરંતુ તલવારોથી નહીં.

ક્યારેક એક પિતાની અંદર બે માણસો લડે છે. એક કહે છે, “મારા બાળકને મારી અધૂરી ઇચ્છાઓ પૂરી કરવી જોઈએ.” બીજો ધીમેથી પૂછે છે, “પણ બાળકની પોતાની ઇચ્છા શું છે?”

એક શિક્ષકની અંદર બે માણસો હોય છે. એકને માત્ર પરિણામ જોઈએ છે, બીજાને બાળકની આંખોમાં રહેલી જિજ્ઞાસા દેખાય છે.

એક અધિકારીની અંદર બે માણસો હોય છે. એકને સત્તાનો લાભ જોઈએ છે, બીજો પોતાના પદની જવાબદારી યાદ કરાવે છે.

એક વેપારીની અંદર બે માણસો હોય છે. એક વધુ નફો માગે છે, બીજો કહે છે કે સામે ઊભેલો ગ્રાહક પણ માણસ છે.

અને એક સામાન્ય માણસની અંદર પણ બે માણસો હોય છે. એક કહે છે, “મને શું?” અને બીજો કહે છે, “આ મારી જવાબદારી પણ છે.”

આ બે અવાજો વચ્ચે જ કદાચ આખું નૈતિક જીવન રચાય છે.

 

માણસની અંદર એક બાળક પણ રહે છે.

એ બાળક ઘણી વાર મોટી ઉંમરના માણસના ગંભીર ચહેરા પાછળ છુપાયેલું હોય છે.

તેને હજુ પણ કોઈની નિઃસ્વાર્થ પ્રશંસા જોઈએ છે. તેને કોઈએ પૂછવું ગમે છે “તને ખરેખર શું જોઈએ છે?” તેને હાર્યા પછી કોઈનો હાથ ખભા પર જોઈએ છે. તેને ક્યારેક કારણ વગર હસવું હોય છે, પરંતુ જીવન તેને શીખવે છે કે મોટું થવું એટલે ગંભીર બનવું, જવાબદાર બનવું, મજબૂત દેખાવું અને ધીમે ધીમે માણસ પોતાના અંદરના બાળકને શાંત કરવાનું શીખી જાય છે.

પરંતુ બાળક મરતું નથી.

તે માત્ર ચૂપ થઈ જાય છે.

ક્યારેક કોઈ જૂનું ગીત તેને પાછું બોલાવે છે. કોઈ જૂની ગલીમાંથી પસાર થતી વખતે બાળપણ અચાનક તેની બાજુમાં આવીને ઊભું રહે છે. જૂના મિત્રનો અવાજ સાંભળીને વર્ષોથી બંધ પડેલું હાસ્ય ફરીથી બહાર આવી જાય છે.

ત્યારે સમજાય છે કે ઉંમર શરીરની વધે છે; અંદરના કેટલાક માણસો ક્યારેય વૃદ્ધ થતા નથી.

 

માણસની અંદર એક એવો માણસ પણ રહે છે, જેને દુનિયા સામે સ્વીકારવામાં તેને સૌથી વધુ શરમ આવે છે.

તેની ઈર્ષ્યા. તેનો ભય, તેનો અહંકાર, તેની લાલચ, તેની અસુરક્ષા અને કદાચ આ જ માણસ આપણને સૌથી વધારે ચલાવે છે.

કાર્લ યુંગે માનવમનના આવા દબાયેલા પાસાંને સમજાવવા માટે “Shadow” નો વિચાર રજૂ કર્યો હતો. વ્યક્તિત્વનો એ ભાગ જેને માણસ પોતામાં સ્વીકારવા ઇચ્છતો નથી.

આ વિચારનો અર્થ માત્ર માનસશાસ્ત્રીય સિદ્ધાંત નથી; તે જીવનનું અરીસું છે.

જે માણસ પોતાની અંદરના અંધકારને ઓળખતો નથી, તે ઘણી વાર બીજા લોકોમાં એ જ અંધકાર શોધતો રહે છે.

જે પોતાની અંદરની ઈર્ષ્યા સ્વીકારતો નથી, તેને દુનિયા ઈર્ષાળુ લાગે છે.

જે પોતે અહંકારી હોય છે, તેને બીજાના આત્મવિશ્વાસમાં અહંકાર દેખાય છે.

અને જે પોતાના ભયથી અજાણ હોય છે, તે ઘણી વાર બીજાની હિંમતને મૂર્ખાઈ કહે છે.

અપણે બીજાને ઘણી વાર એટલા માટે જજ કરીએ છીએ કારણ કે તેઓ આપણને આપણી પોતાની કોઈ એવી છબી બતાવે છે જેને આપણે સ્વીકારવા તૈયાર નથી, પરંતુ માણસની અંદર માત્ર અંધકાર નથી.

ત્યાં કરુણા પણ છે.ત્યાં ક્ષમા પણ છે. ત્યાં પ્રેમ છે. ત્યાં એવી ઉદારતા છે જેનો કોઈ સાક્ષી નથી.

આપણે કેટલાય લોકો જોયા છે જે જાહેરમાં સામાન્ય જીવન જીવે છે, પરંતુ કોઈ અજાણ્યા માણસની મુશ્કેલીમાં ચુપચાપ મદદ કરી જાય છે.

કોઈ વૃદ્ધને રસ્તો ઓળંગાવી આપનાર માણસને કદાચ ખબર પણ નહીં હોય કે તેણે કોઈના દિવસમાં માનવતા પાછી મૂકી છે.

કોઈ માતા પોતાના બાળક માટે પોતાની જરૂરિયાત છોડે છે અને તેનો ઉલ્લેખ પણ કરતી નથી.

કોઈ મિત્ર મુશ્કેલીમાં ફોન કરે ત્યારે “હું છું ને” એટલું જ કહે છે.

આ માણસનો પણ એક ચહેરો છે, પરંતુ આ ચહેરાને તાળીઓની જરૂર નથી. કારણ કે સારા કામનો સૌથી સુંદર સાક્ષી ઘણી વાર પોતાનું જ અંતરાત્મા હોય છે.

 

ક્યારેક માણસની અંદરનો સૌથી મોટો સંઘર્ષ પ્રેમ અને અહંકાર વચ્ચે હોય છે.

હૃદય કહે છે. “ફરી વાત કરી લે.”

અહંકાર કહે છે  “પહેલા સામેનો માણસ આવે.”

હૃદય કહે છે  “માફ કરી દે.”

અહંકાર કહે છે “એને પાઠ ભણાવ.”

હૃદય કહે છે “તું તેને ગુમાવીશ.”

અહંકાર કહે છે “પણ તું ઝુકીશ નહીં.”

અને માણસ આખી રાત જાગે છે. બહારથી શાંત, અંદરથી યુદ્ધગ્રસ્ત.

સંબંધો ઘણી વાર કોઈ ત્રીજા માણસને કારણે નથી તૂટતા. તેઓ બે માણસોની અંદર રહેલા બે અહંકારોના યુદ્ધમાં તૂટી જાય છે અને જ્યારે બંનેમાંથી એક માણસ જીતે છે ત્યારે ઘણી વાર સંબંધ હારી જાય છે.

 

માણસની અંદર એક “સમાજ માટેનો માણસ” પણ રહે છે.

તે શું પહેરે છે, શું બોલે છે, કોની સાથે ઊભો રહે છે, શું માને છે, શું પોસ્ટ કરે છે. આ બધું ઘણી વાર પોતાની પસંદગી કરતાં સમાજની નજરથી નક્કી કરે છે. માણસને સ્વતંત્ર થવું છે, પરંતુ સ્વીકાર પણ જોઈએ છે. તે પોતાની રીતે જીવવા માગે છે, પરંતુ લોકો શું કહેશે તેનો ડર પણ છે. તેને સત્ય બોલવું છે, પરંતુ સત્ય બોલ્યા પછી એકલો પડી જવાનો ભય છે. આથી માણસ ઘણી વાર પોતાના જીવનનો લેખક ઓછો અને સમાજની અપેક્ષાઓનો સંપાદક વધારે બની જાય છે અને સૌથી કરુણ વાત એ છે કે વર્ષો પછી તેને સમજાય છે.

“મેં આખી જિંદગી જે જીવન જીવ્યું, તેમાં મારું કેટલું હતું?”

 

મહાભારતનો અર્જુન કદાચ આ આંતરિક વિખંડનનું સૌથી સુંદર સાહિત્યિક પ્રતિબિંબ છે.

કુરુક્ષેત્રમાં ઊભેલો અર્જુન માત્ર એક યોદ્ધા નહોતો. તેની અંદર એક યોદ્ધા હતો, એક ભાઈ હતો, એક શિષ્ય હતો, એક પૌત્ર હતો, એક મિત્ર હતો અને એક એવો માણસ હતો જેને પોતાના સ્વજનો સામે શસ્ત્ર ઉઠાવવાની નૈતિક ગૂંચવણ હતી. તેના હાથમાં ધનુષ્ય હતું, પરંતુ સંઘર્ષ હાથમાં નહોતો. સંઘર્ષ તો મનમાં હતો. કુરુક્ષેત્ર બહારનું યુદ્ધ શરૂ થાય તે પહેલાં અર્જુનના અંદરનું યુદ્ધ શરૂ થઈ ગયું હતું.

કદાચ આ જ કારણ છે કે ભગવદ્‌ગીતા માત્ર યુદ્ધભૂમિ પર આપવામાં આવેલો ઉપદેશ નથી લાગતી; તે દરેક માણસના આંતરિક કુરુક્ષેત્રની વાત કરે છે. કારણ કે જીવનમાં એક ક્ષણ એવી જરૂર આવે છે જ્યારે આપણને નક્કી કરવું પડે છે.

હું કોણ છું? મારી ફરજ શું છે? મારો ભય સાચો છે કે મારી જવાબદારી? અને અંતે મારે કોની સાથે ઊભા રહેવું છે?

આ પ્રશ્નો અર્જુનના જ નથી. આપણા પણ છે.

    માણસની અંદર એક “ભૂતકાળનો માણસ” રહે છે. કોઈ જૂની ભૂલનો. કોઈ અધૂરા પ્રેમનો. કોઈ ગુમાવેલા માણસનો. કોઈ એવી તકનો જે ફરી ક્યારેય આવી નહીં. આ માણસ ઘણી વાર વર્તમાનના દરવાજે ઊભો રહીને ભૂતકાળ તરફ જોતો રહે છે. પરંતુ ભૂતકાળનું સૌથી મોટું દુઃખ એ નથી કે તે પાછો આવતો નથી. દુઃખ એ છે કે આપણે ઘણી વાર તેને પાછો લાવવા માટે વર્તમાન ગુમાવી દઈએ છીએ. સ્મૃતિ જરૂરી છે પણ સ્મૃતિ જો જીવનનું ઘર બની જાય તો માણસ વર્તમાનનો મહેમાન બની જાય છે અને પછી એક દિવસ માણસ પોતાની જિંદગીના કોઈ શાંત ખૂણે બેઠો હોય છે.

બહાર દુનિયા સામાન્ય રીતે ચાલી રહી હોય છે.ઘડિયાળ ટકટક કરે છે. ફોન પર સંદેશા આવે છે. લોકો પોતાની દોડમાં દોડે છે અને માણસ પહેલી વાર પોતાને પૂછે છે “હું આખરે છું કોણ?”

એ સમયે કદાચ તેને સમજાય છે કે તેણે આખી જિંદગી પોતાની ઓળખ એક જ નામમાં, એક જ વ્યવસાયમાં, એક જ સંબંધમાં, એક જ ભૂમિકામાં શોધી હતી, પરંતુ માણસ કોઈ એક ભૂમિકા નથી.

તે પિતા પણ છે, પુત્ર પણ છે, મિત્ર પણ છે, કર્મચારી પણ છે, નાગરિક પણ છે, પ્રેમી પણ છે, શિક્ષક પણ છે, વિદ્યાર્થી પણ છે અને આ બધાની પાછળ એક એવો માણસ છે જેને કોઈ ઉપાધિ નથી.

જે માત્ર “હું” છે.

કદાચ જીવનનો સૌથી મોટો પ્રવાસ આ બધા ચહેરાઓમાંથી પસાર થઈને એ નિર્વસ્ત્ર “હું” સુધી પહોંચવાનો છે.

 

માણસની અંદર કેટલા માણસો રહે છે?

આ પ્રશ્નનો કોઈ ચોક્કસ આંકડો નથી. કદાચ એટલા જ જેટલી તેની ભૂમિકાઓ. કદાચ એટલા જ જેટલા તેના અનુભવ. કદાચ એટલા જ જેટલા તેના અધૂરા પ્રશ્નો, પરંતુ એક વાત નિશ્ચિત છે માણસની અંદરનો સૌથી મહત્વનો માણસ એ છે, જે એકાંતમાં પણ એ જ રહે છે જે તે દુનિયાની સામે દેખાવાનો પ્રયત્ન કરે છે કારણ કે દુનિયા સામેનું વ્યક્તિત્વ અભિનયથી બનાવી શકાય છે.

પરંતુ એકાંતમાં માણસ પોતાની પાસેથી છૂટી શકતો નથી.

ત્યાં કોઈ તાળી નથી. કોઈ દર્શક નથી. કોઈ પ્રમાણપત્ર નથી. કોઈ પદ નથી. કોઈ બહાનું નથી. ત્યાં માત્ર માણસ છે અને તેનું અંતરાત્મા અને કદાચ જીવનનો અંતિમ હિસાબ પણ ત્યાં જ થવાનો છે. ત્યારે પ્રશ્ન એ નહીં હોય કે દુનિયાએ આપણને કેટલો સારો માણસ માન્યો.

પ્રશ્ન કદાચ એટલો જ હશે

“જે માણસને દુનિયા ઓળખતી હતી, અને જે માણસને તું અંદરથી ઓળખતો હતો. આ બંનેમાંથી તું આખી જિંદગી કોને મોટો બનાવતો રહ્યો?”

અરીસામાં દેખાતો ચહેરો તો એક જ છે પણ અરીસાની પાછળ ઊભેલા માણસો ઘણા છે. કોઈને આપણે દુનિયાથી છુપાવ્યો છે. કોઈને પોતાની જાતથી. કોઈને સમયથી અને કોઈને હજુ સુધી ઓળખ્યો જ નથી.

કદાચ જીવનનો અર્થ એ નથી કે આપણે આપણા અંદરના બધા માણસોને મારી નાખીએ.

અર્થ એટલો છે કે તેમને ઓળખીએ. તેમની વચ્ચે સંવાદ કરાવીએ. અંધકારને સ્વીકારીએ, પ્રકાશને સંભાળીએ અને અંતે એવો માણસ બનીએ કે જેને પોતાની જ નજરથી શરમાવું ન પડે.

કારણ કે માણસ આખરે દુનિયા સામે નહીં,

પોતાની અંદર રહેલા માણસ સામે જ જવાબદાર છે.

લેખક: જૈમિન જોષી.