રાજકીય વાસ્તવિકતા: મતદારનું મન સમજવું સરળ નથી.
ભારતનું રાજકીય પરિદૃશ્ય આજના સમયમાં એક અત્યંત રસપ્રદ અને સાથે સાથે જટિલ અવસ્થામાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. એક બાજુ રાષ્ટ્રીય સ્તરે મજબૂત નેતૃત્વ અને વિકાસના દાવાઓ છે, જ્યારે બીજી બાજુ સામાન્ય જનજીવનમાં અનુભવાતી મુશ્કેલીઓ, મોંઘવારી, બેરોજગારી અને અધૂરા વાયદાઓને લઈને લોકોમાં ઉદાસીનતા અને ક્યાંક ક્યાંક આક્રોશ પણ જોવા મળે છે. આવી સ્થિતિમાં માત્ર લોકસભાની ચૂંટણી જ નહીં, પરંતુ તાલુકા, જિલ્લા પંચાયત અને મહાનગર પાલિકાની ચૂંટણી પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે, કારણ કે અહીંથી જ જનતાના વાસ્તવિક મૂડનો અહેસાસ થતો હોય છે.
છેલ્લા કેટલાક સમયથી Bharatiya Janata Party (BJP) દેશના રાજકારણમાં એક મુખ્ય અને પ્રભાવી શક્તિ તરીકે ઉભરી આવી છે. કેન્દ્રમાં તેની મજબૂત સરકાર, વિવિધ રાજ્યોમાં તેનો વ્યાપ અને સંગઠનશક્તિએ તેને ચૂંટણી મશીન તરીકે મજબૂત બનાવ્યું છે. પરંતુ આ સાથે જ લોકોમાં કેટલાક મુદ્દાઓને લઈને અસંતોષ પણ ધીમે ધીમે ઊભો થયો છે. ખાસ કરીને રોજગારનો પ્રશ્ન, વધતી મોંઘવારી, નાના વેપારીઓ અને ખેડુતોની મુશ્કેલીઓ, તેમજ કેટલાક વર્ગોમાં અનુભવાતી સામાજિક અસુરક્ષા—આ બધું મળીને એક પ્રકારનો મૌન અસંતોષ તૈયાર કરે છે.
આ અસંતોષનો પ્રભાવ સૌથી પહેલા સ્થાનિક ચૂંટણીમાં જોવા મળે છે. તાલુકા અને જિલ્લા પંચાયતની ચૂંટણીમાં લોકો સીધા પોતાના વિસ્તારના પ્રશ્નોને ધ્યાનમાં રાખીને મતદાન કરે છે. રસ્તા, પાણી, આરોગ્ય, શિક્ષણ જેવી મૂળભૂત સુવિધાઓ અહીં કેન્દ્રસ્થાને હોય છે. જો સ્થાનિક સ્તરે વિકાસ ન દેખાય, તો લોકો પોતાની નારાજગી સીધી મતદાનમાં વ્યક્ત કરે છે. ઘણા વિસ્તારોમાં એવું જોવા મળે છે કે રાષ્ટ્રીય સ્તરે એક પક્ષને સમર્થન આપનાર મતદારો પણ સ્થાનિક સ્તરે અલગ નિર્ણય લે છે. આ જ લોકશાહીની ખાસિયત છે—મતદાર એકસરખો નથી રહેતો, તે પરિસ્થિતિ અનુસાર નિર્ણય લે છે.
મહાનગર પાલિકાની ચૂંટણી તો વધુ જ રસપ્રદ બની જાય છે. શહેરોમાં રહેનારા મધ્યમ વર્ગ અને યુવાનો માટે મોંઘવારી, ટ્રાફિક, પ્રદૂષણ, રોજગાર અને જીવનશૈલીના પ્રશ્નો વધુ મહત્વના બની જાય છે. અહીં લોકો માત્ર ભાવનાત્મક મુદ્દાઓ પર નહીં, પરંતુ રોજિંદા જીવનની ગુણવત્તા પર મત આપે છે. જો શહેરમાં સફાઈ, રોડ, પાણી, ટ્રાન્સપોર્ટ જેવી સેવાઓ યોગ્ય રીતે ન ચાલે, તો તે સીધી અસર મતદાન પર પડે છે. આથી મહાનગર પાલિકાની ચૂંટણીમાં ઘણી વખત અણધારી ફેરફારો જોવા મળે છે.
આજના સમયમાં એક રસપ્રદ પરિસ્થિતિ એ પણ છે કે લોકો એક તરફ Bharatiya Janata Party પર કેટલાક મુદ્દાઓને લઈને નારાજ દેખાય છે, પરંતુ બીજી તરફ તેઓ પાસે મજબૂત વિકલ્પ હોવાનો વિશ્વાસ નથી. Indian National Congress (Congress) પોતાના પુનઃસ્થાપન માટે પ્રયત્ન કરી રહી છે, પરંતુ ઘણા વિસ્તારોમાં તેની સંગઠનશક્તિ હજુ નબળી છે. બીજી તરફ Aam Aadmi Party (AAP) અને અન્ય પ્રાદેશિક પક્ષો શહેરોમાં પોતાનો પ્રભાવ વધારવા પ્રયત્ન કરી રહ્યા છે. છતાં પણ, સમગ્ર દેશમાં એકસમાન વિકલ્પ ઉભો કરવો વિપક્ષ માટે હજી પડકારરૂપ છે.
તાલુકા અને જિલ્લા સ્તરની ચૂંટણીમાં ઘણી વખત સ્થાનિક નેતાઓની છબી, તેમના કામ અને લોકો સાથેનો સંપર્ક વધુ મહત્વ ધરાવે છે. અહીં પાર્ટીનું નામ કરતા વ્યક્તિગત વિશ્વાસ વધુ અસરકારક બની જાય છે. જો કોઈ નેતા લોકપ્રિય હોય, તો તે પક્ષની નબળાઈને પણ પૂરી કરી શકે છે. બીજી તરફ, નબળા ઉમેદવારને કારણે મજબૂત પક્ષ પણ હારી શકે છે. આથી સ્થાનિક ચૂંટણીમાં પરિણામો ઘણી વખત રાષ્ટ્રીય ટ્રેન્ડથી અલગ જોવા મળે છે.
એક મહત્વપૂર્ણ પાસું એ છે કે સોશિયલ મીડિયા અને વાસ્તવિક મતદાન વચ્ચે મોટો તફાવત હોય છે. સોશિયલ મીડિયા પર ઘણી વખત સરકાર વિરુદ્ધ આક્રોશ વધારે દેખાય છે, પરંતુ મતદાન સમયે લોકો શાંતિથી પોતાના નિર્ણય લે છે. “Silent voters” એટલે કે શાંતિથી મત આપનારા મતદારો ઘણી વખત આખું પરિણામ બદલી નાખે છે. તેઓ જાહેરમાં પોતાની રાજકીય પસંદગી વ્યક્ત નથી કરતા, પરંતુ મતદાન વખતે પોતાની પસંદગી સ્પષ્ટ કરે છે.
જો આ તમામ પરિસ્થિતિ વચ્ચે ફરીથી Bharatiya Janata Party મજબૂત રીતે જીતે, તો તેનો અર્થ શું થાય? તેનો એક અર્થ એ થઈ શકે કે લોકો હજુ પણ સ્થિરતા અને મજબૂત નેતૃત્વને પ્રાથમિકતા આપે છે. તેઓ સ્થાનિક મુશ્કેલીઓ હોવા છતાં રાષ્ટ્રીય સ્તરે વિશ્વાસ રાખે છે. બીજું, વિપક્ષ પક્ષોની એકતા અને વિશ્વસનીયતા હજુ સુધી એટલી મજબૂત નથી બની કે લોકો મોટા પાયે તેમના તરફ વળે.
બીજી તરફ, જો તાલુકા, જિલ્લા અને મહાનગર પાલિકાની ચૂંટણીમાં વિપક્ષ પક્ષો સારો દેખાવ કરે, તો તે ભવિષ્યની મોટી ચૂંટણી માટે એક સંકેત બની શકે છે. તે બતાવે છે કે લોકો બદલાવ ઇચ્છે છે અને યોગ્ય વિકલ્પ મળતાં જ તેઓ પોતાનો નિર્ણય બદલી શકે છે. આથી સ્થાનિક ચૂંટણીને ઘણી વખત “સેમિફાઇનલ” તરીકે પણ જોવામાં આવે છે.
આ સમગ્ર પરિસ્થિતિમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે મતદાર હવે પહેલાથી વધુ જાગૃત થયો છે. તે માત્ર વચનો પર વિશ્વાસ નથી કરતો, પરંતુ પરિણામો પણ જોઈ રહ્યો છે. વિકાસના દાવાઓ સાથે સાથે રોજિંદા જીવનમાં સુધારો પણ તે ઈચ્છે છે. જો કોઈ સરકાર આ બંને વચ્ચે સંતુલન જાળવી શકે, તો તે લાંબા સમય સુધી ટકી શકે છે.ભારતની લોકશાહીનો સૌંદર્ય એ છે કે અહીં કોઈપણ પરિણામ પૂર્વનિર્ધારિત નથી હોતું. તાલુકા, જિલ્લા અને મહાનગર પાલિકાની ચૂંટણીથી લઈને રાષ્ટ્રીય ચૂંટણી સુધી—દરેક સ્તરે જનતા પોતાનો મત આપીને સત્તા નક્કી કરે છે. આ પ્રક્રિયા સતત ચાલી રહી છે, અને તે જ લોકશાહીને જીવંત રાખે છે.આજની પરિસ્થિતિમાં સત્તા પલટો થશે કે નહીં, તે કહેવું મુશ્કેલ છે, પરંતુ એક વાત નિશ્ચિત છે—જનતાનો અવાજ હવે વધુ પ્રબળ બન્યો છે. અને જ્યાં જનતાનો અવાજ પ્રબળ હોય, ત્યાં લોકશાહી હંમેશા જીવંત રહે છે.
તે છતાં બીજેપી દ્વારા કરવામાં આવેલ વાયદાઓ કરતા તેમના દ્વારા ધમકી અને તાનાશાહીથી લોકો વધુ નારાજ છે. વધતો જતો ક્રાઇમ અને સ્થાનિક લેવલે પણ બીજેપી કાર્યકર્તા બની કરવામાં આવતો રોબ ક્યાંક ને ક્યાંક લોકશાહી ખતમ કરી રહ્યો છે. બેરોજગારી અને મોંઘવારીની વચ્ચે પક્ષો દ્વારા આપવામાં આવતી ધમકી જનતાને વધુ દુઃખી કરી રહી છે. જાતિ આધારિત થતું રાજકારણ અંતે તો ખૂટ, આક્રમકતા અને યુવાનોમાં રાજનીતિ તરફ નારાજગી વધારી રહી છે. ગ્રાઉન્ડ લેવલ પર થતું કામ કોઈ પણ પક્ષની નીતિ અને વિચારધારાની છબી પ્રદર્શિત કરતી હોય છે.
લાખો લોકોની નારાજગી છતાં જો સંપૂર્ણ બહુમત બીજેપી લાવે તો ફરી ચુંટણી વ્યવસ્થા ઉપર સવાલ ઉભા થશે તે નક્કી. હવે જોવાનું એ રહ્યું કે કથળતી પરિસ્થિતિમાં પરિણામ કોના પક્ષે આવે છે.
કોલમ:જયવાદ
લેખક :જૈમીન જોષી.