“પનીર વિવાદ: સ્વાદની પાછળ છુપાયેલો સવાલ”(“Paneer Controversy: The Question Hidden Behind the Taste”)

 

પનીરના નામે થાળીમાં શું આવી રહ્યું છે?

‘Analogue Paneer’નો વિવાદ, તેની અંદરની હકીકત અને ગ્રાહકના સ્વાસ્થ્યનો સવાલ
 

રેસ્ટોરાંમાં બેસીને જ્યારે આપણે ગરમાગરમ પનીર ટિક્કા, કઢાઈ પનીર કે પનીર બટર મસાલાનો ઓર્ડર આપીએ છીએ, ત્યારે આપણા મનમાં એક સરળ વિશ્વાસ હોય છે કે આ પનીર દૂધમાંથી બન્યું હશે પણ જો થાળીમાં દેખાતું એ સફેદ, નરમ અને પનીર જેવું લાગતું ઉત્પાદન ખરેખર દૂધનું પનીર જ ન હોય તો?

 

આ સવાલ અત્યારે માત્ર રસોડાનો કે રેસ્ટોરાંનો નથી રહ્યો. તે ખાદ્ય સુરક્ષા, ગ્રાહકના અધિકાર, વેપારની પારદર્શિતા અને આરોગ્ય સાથે જોડાયેલો ગંભીર પ્રશ્ન બની ગયો છે.

છેલ્લા કેટલાક મહિનામાં ‘Analogue Paneer’ અને ‘Cheese Analogue’ ને લઈને દેશભરમાં ચર્ચા તેજ બની છે. એપ્રિલ 2026માં FSSAIના પશ્ચિમ ક્ષેત્રે ખાસ જાહેરનામું બહાર પાડીને ચેતવણી આપી હતી કે “ચીઝ એનાલોગ” નો ઉપયોગ કરીને તેને મેનુમાં પનીર આધારિત વાનગી તરીકે દર્શાવવું કાયદાકીય ઉલ્લંઘન છે અને હવે ગુજરાતમાં પણ એનાલોગ પનીર (analogue paneer), ચીઝ અને પનીર સામે કડક કાર્યવાહીનો મુદ્દો ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવ્યો છે. તાજેતરના અહેવાલો અનુસાર ગુજરાત સરકારે આવા non-dairy analogue ઉત્પાદનોના ઉત્પાદન અને વેચાણ સામે પ્રતિબંધની જાહેરાત કરી છે. પરંતુ સવાલ એ છે આ analogue paneer છે શું?

તેમાં એવું શું હોય છે કે જેને લઈને આટલી ચર્ચા ઊભી થઈ છે? અને શું દરેક ‘analogue’ એટલે ઝેર?

જવાબ થોડો વધુ સમજદારીપૂર્વક સમજવો પડશે.

 

પનીર અને ‘એનાલોગ પનીર (Analogue Paneer)’ વચ્ચેનો મૂળ તફાવત

પરંપરાગત પનીરનું મૂળ દૂધ છે. દૂધના પ્રોટીન અને ચરબી જેવા ઘટકોને નિયંત્રિત પ્રક્રિયા દ્વારા જમાડીને અને પાણી અલગ કરીને પનીર તૈયાર થાય છે. એટલે પનીરની ઓળખ તેના દૂધ આધારિત સ્વરૂપથી થાય છે પરંતુ ‘Dairy Analogue’ એવી વસ્તુ છે જે દૂધની વસ્તુ જેવી દેખાય, તેનો સ્વાદ કે ટેક્સચર મળતું આવે અથવા રસોઈમાં તેના જેવી કામગીરી કરે, પરંતુ તેમાં દૂધના કેટલાક મુખ્ય ઘટકોને non-milk ingredients થી બદલવામાં આવ્યા હોય.

FSSAIના પોતાના પ્રકાશનમાં vegetable oil/fat અને vegetable protein જેવા non-milk ingredients વડે દૂધના ઘટકોને બદલવાથી બનતા આવા look-alike productsને dairy analogues તરીકે સમજાવવામાં આવ્યા છે એટલે ‘analogue’ શબ્દનો અર્થ આપમેળે ‘ઝેરી’ એવો નથી.

આ વાત સમજવી ખૂબ જરૂરી છે.

મુખ્ય સમસ્યા ત્યારે ઊભી થાય છે જ્યારે analogue ઉત્પાદનને ગ્રાહકને જાણ કર્યા વગર અસલી દૂધનું પનીર કે પનીર આધારિત વાનગી તરીકે વેચવામાં આવે.

Analogue paneer અથવા cheese analogue નું ચોક્કસ ફોર્મુલેસન ઉત્પાદક પ્રમાણે બદલાઈ શકે છે. એક જ ફોર્મ્યુલા દરેક જગ્યાએ હોય એવું નથી પરંતુ આવા ઉત્પાદનોમાં દૂધની ચરબી અને દૂધના અન્ય ઘટકોના સ્થાને સામાન્ય રીતે વનસ્પતિ ચરબી/તેલ, વનસ્પતિ પ્રોટીન, સ્ટાર્ચ, પાણી, મીઠું અને ટેક્સચર તથા સ્થિરતા જાળવવા માટે મંજૂર food additives જેવા ઘટકોનો ઉપયોગ થઈ શકે છે.

આ ઘટકોને એકસાથે ગરમી, મિશ્રણ અને emulsification જેવી food-processing પ્રક્રિયાઓમાંથી પસાર કરવામાં આવે છે, જેથી અંતિમ ઉત્પાદન દેખાવ, કઠિનતા, કાપવાની ક્ષમતા અને રસોઈ દરમિયાનનું વર્તન પરંપરાગત પનીર કે ચીઝની નજીક આવી શકે.

અહીં એક મહત્વની બાબત છે:

“કેમિકલ” શબ્દ સાંભળતાં જ તેને “ઝેર” માનવું વૈજ્ઞાનિક રીતે યોગ્ય નથી.

મીઠું પણ રાસાયણિક પદાર્થ છે, પાણી પણ રાસાયણિક સંયોજન છે અને ખાદ્ય ઉદ્યોગમાં વપરાતા ઘણા "મિશ્રણ" ચોક્કસ મર્યાદામાં મંજૂર હોય છે. પ્રશ્ન એ છે કે કયો ઘટક, કેટલી માત્રામાં, કયા હેતુથી અને કયા નિયમો હેઠળ વપરાયો છે.

પરંપરાગત પનીરમાં દૂધ કેન્દ્રમાં હોય છે. Analogue ઉત્પાદનની રચનામાં દૂધના મુખ્ય ઘટકોને બદલે non-milk fat અથવા પ્રોટીનનો ઉપયોગ થઈ શકે છે. ત્યારબાદ યોગ્ય પ્રમાણમાં પાણી અને અન્ય ઘટકો સાથે મિશ્રણ તૈયાર કરવામાં આવે છે. ગરમી અને રસાયણિક મિશ્રણ (mechanical mixing)  દ્વારા ચરબી અને પાણી જેવા અલગ સ્વભાવના ઘટકોને વધુ સમાન રીતે વિતરિત કરવામાં આવે છે—આ પ્રક્રિયાને સરળ ભાષામાં emulsification કહી શકાય.

પછી ઉત્પાદનને જરૂરી આકાર અને કદ આપવામાં આવે છે.

એટલે બહારથી જોવામાં આવે તો ગ્રાહકને બંને વસ્તુઓ લગભગ એકસરખી લાગી શકે.

ફરક આંખ કરતાં વધુ ‘અંદર’ હોય છે અને કદાચ આ જ કારણ છે કે સામાન્ય ગ્રાહક માટે સૌથી મોટો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે “હું જે માટે પૈસા ચૂકવી રહ્યો છું, તે ખરેખર શું છે?”

 

શરીરને નુકસાન થાય છે? અહીં સાવચેતી જરૂરી છે.

આ મુદ્દે સોશિયલ મીડિયા પર ઘણી વખત એક અતિશયોક્તિ જોવા મળે છે—“Analogue paneer ખાશો તો શરીરમાં ઝેર ફેલાશે”, “કેમિકલથી બનેલું છે એટલે કેન્સર થશે” વગેરે.

આવા દાવા ચોક્કસ વૈજ્ઞાનિક પુરાવા વિના કરવા યોગ્ય નથી પરંતુ તેનો અર્થ એવો પણ નથી કે આરોગ્યનો કોઈ પ્રશ્ન જ નથી. સંભવિત ચિંતા મુખ્યત્વે ઉત્પાદનની રચના અને તેની પોષક ગુણવત્તા પર આધારિત છે. જો કોઈ analogue માં દૂધની ચરબીની જગ્યાએ વધુ માત્રામાં વનસ્પતિ ચરબી વપરાય, તો તેની ચરબીની ગુણવત્તા પર ધ્યાન આપવું જરૂરી બને છે. Saturated fat નું વધુ પ્રમાણ લાંબા ગાળે હૃદયસંબંધિત આરોગ્ય માટે અનુકૂળ નથી. જો કોઈ ઉત્પાદનની રચનામાં ટ્રાન્સ ફેટ હોય, તો તે વધુ ગંભીર પોષણસંબંધિત ચિંતા બની શકે છે.

તે જ રીતે, જો ઉત્પાદનનું પ્રોટીન પ્રમાણ પરંપરાગત પનીર કરતાં ઓછું હોય, તો ગ્રાહકને પનીર જેવી દેખાતી વસ્તુમાંથી અપેક્ષિત પોષણ ન મળે.

અહીંથી એક સરળ વાત સમજાય છે:

સસ્તું હોવું અને પોષક હોવું બંને એક જ વાત નથી.

‘સસ્તું પનીર’ વેપારી માટે આકર્ષક કેમ?

અસલી દૂધમાંથી પનીર બનાવવામાં દૂધનો ખર્ચ, દૂધમાં રહેલી ચરબી અને પ્રોટીન, ઉત્પાદન પ્રક્રિયા, refrigeration અને અન્ય ખર્ચ આવે છે.

કેટલાક analogue productsમાં મોંઘા milk componentsના સ્થાને comparatively cheaper non-milk ingredients વાપરીને ઉત્પાદન ખર્ચ ઘટાડવાની શક્યતા રહે છે. FSSAIના 2026ના પ્રકાશનમાં પણ cost reductionને dairy analoguesના વિકાસના કારણોમાંથી એક તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યું છે. (FSSAI Digest)

અહીંથી એક વ્યવસાયિક ગણિત ઊભું થાય છે—

ખર્ચ ઓછો → ઉત્પાદન સસ્તું → મોટા પાયે ઉપયોગની શક્યતા વધુ, પરંતુ જો આ સસ્તું ઉત્પાદન ગ્રાહકને જણાવ્યા વિના ‘પનીર’ના નામે પીરસાય, તો તે માત્ર વેપારનું ગણિત રહેતું નથી; તે ગ્રાહકના વિશ્વાસનો પ્રશ્ન બની જાય છે.

આ સમગ્ર વિવાદને સમજવા માટે આ વાક્ય યાદ રાખવું જરૂરી છે.

Analogue ઉત્પાદન અસ્તિત્વમાં હોવું એક બાબત છે.

તેને અસલી dairy product તરીકે રજૂ કરવું બીજી બાબત છે.

FSSAIના નિયમોમાં dairy analogues માટે અલગ ઓળખ અને labellingની વ્યવસ્થા છે. FSSAIની FAQમાં cheese analogue માટે “Analogue” સાથે સંબંધિત food category દર્શાવવાની જોગવાઈ સમજાવવામાં આવી છે. (FSSAI)

અને એપ્રિલ 2026ની FSSAI જાહેર સૂચનામાં તો સ્પષ્ટપણે જણાવાયું છે કે cheese analogueનો ઉપયોગ કરીને તેને પનીર તરીકે મેનુમાં દર્શાવવું નિયમવિરુદ્ધ છે. (FSSAI West Region)

અર્થાત્—

ગ્રાહકને ખબર હોવી જોઈએ કે તે શું ખાઈ રહ્યો છે.

આ જ ગ્રાહક અધિકારનો મૂળ આધાર છે.

 

ઘરે આપણે પેકેટ ખરીદીએ ત્યારે લેબલ વાંચી શકીએ છીએ.

પરંતુ રેસ્ટોરાંમાં જ્યારે મેનુમાં માત્ર “Paneer Tikka” લખેલું હોય, ત્યારે ગ્રાહકને કાચો માલ ક્યાંથી આવ્યો, તે દૂધનું પનીર છે કે analogue. તે જાણવાની સામાન્ય રીતે કોઈ તક મળતી નથી.

 

શું ઘરે પનીર અસલી છે કે analogue તે જાણી શકાય?

આ સવાલનો સૌથી પ્રામાણિક જવાબ છે માત્ર આંખે જોઈને 100 ટકા ખાતરી કરવી મુશ્કેલ છે.

સોશિયલ મીડિયા પર ઘણી ઘરેલુ ‘ટેસ્ટ’ વાયરલ થાય છે. ગરમ કરો, પાણીમાં નાખો, ખેંચો, રંગ જુઓ વગેરે. પરંતુ આવી રીતોથી કોઈ ઉત્પાદન ચોક્કસપણે અસલી કે analogue છે એવો વૈજ્ઞાનિક નિષ્કર્ષ કાઢી શકાતો નથી.

ચોક્કસ ઓળખ માટે લેબોરેટરી પરીક્ષણ અને નિયમનકારી ધોરણો વધુ વિશ્વસનીય છે.

ગ્રાહક તરીકે પેકેટવાળી વસ્તુ ખરીદતા હો તો label, ingredients, manufacturer details અને food licence સંબંધિત માહિતી તપાસવી વધુ સમજદારીભર્યું પગલું છે. અને રેસ્ટોરાંમાં શંકા હોય તો સીધો સવાલ પૂછવામાં સંકોચ ન રાખવો:

“આ વાનગીમાં dairy paneer વપરાયું છે કે paneer analogue?”

સવાલ નાનો છે, પરંતુ ગ્રાહકનો અધિકાર મોટો છે.

 અંતે વાત ફરી એ જ થાળીમાં આવીને અટકે છે. આપણે રેસ્ટોરાંમાં જઈએ છીએ.

મેનુ ખોલીએ છીએ. “પનીર ટિક્કા” વાંચીએ છીએ. ભાવ જોઈએ છીએ. ઓર્ડર આપીએ છીએ.

અને પછી વિશ્વાસથી ખાઈએ છીએ.

આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં આપણે એક વાત સ્વાભાવિક રીતે માનીએ છીએ—મેનુમાં જે નામ લખ્યું છે, એ જ વસ્તુ આપણને પીરસવામાં આવશે.

જો તે વિશ્વાસ તૂટે તો સમસ્યા માત્ર પનીરની રહેતી નથી.

આજે પનીર છે.

કાલે કોઈ બીજી વસ્તુ હોઈ શકે.

એટલે આ વિવાદમાંથી સૌથી મોટો સંદેશ આરોગ્ય કરતાં પણ આગળ જાય છે—

ગ્રાહકને ખબર હોવી જોઈએ કે તેની થાળીમાં શું છે.

સસ્તું ઉત્પાદન બનાવવું વેપારની બાબત છે. વિકલ્પી ઉત્પાદન બનાવવું ટેક્નોલોજીની બાબત છે પરંતુ તેને સાચા નામથી વેચવું એ નૈતિકતા અને કાયદાની બાબત છે. અને અંતે ગ્રાહકનો અધિકાર માત્ર એટલો નથી કે તેને ખાવા માટે કંઈક મળે.

તેને જે ખવડાવવામાં આવે છે, તેની સાચી ઓળખ જાણવાનો અધિકાર પણ છે.

કદાચ હવે રેસ્ટોરાંના મેનુમાં લખાતા બે શબ્દોનું મહત્વ પહેલાં કરતાં ઘણું વધી ગયું છે—

“Dairy” કે “Analogue”.

કારણ કે આ બે શબ્દો વચ્ચેનો તફાવત માત્ર પનીરના ટુકડામાં નથી;

તે ગ્રાહકના વિશ્વાસ અને તેના અધિકાર વચ્ચેનો તફાવત છે.

 

લેખક: જૈમિન જોષી.

પ્રગતિના નામે આપણે શું ગુમાવી રહ્યા છીએ?(What are we losing in the name of progress?)

વિકાસની દોડમાં ક્યાંક આપણે પોતાને જ પાછળ તો નથી મૂકી દીધા?

"પ્રગતિ ત્યારે જ સાચી કહેવાય, જ્યારે તે માત્ર જીવનનો ધોરણ નહીં, પરંતુ જીવનનો સ્તર પણ ઊંચો લાવે."

એક સમય હતો જ્યારે ગામના ચોકમાં બેઠેલા વૃદ્ધો માત્ર વાર્તાઓ જ નહોતા કહેતા; તેઓ પેઢીઓ વચ્ચે અનુભવનું સેતુ બાંધતા હતા. સાંજ પડતાં ઘરના આંગણામાં પરિવાર એકત્ર થતો. ભોજન માત્ર પેટ ભરવા માટે નહોતું, તે સંબંધોને પોષવાનો સમય હતો. બાળકનું શિક્ષણ માત્ર શાળામાં નહીં, પરંતુ ઘરના વાતાવરણમાં પણ થતું હતું. બાળકોનું ધ્યાન માત્ર ઘરના લોકો જ નહિ પણ બહાર શેરીમાં કે ફળિયામાં રહેતા લોકો પણ રાખતા. કૈક ખોટું થાય તો તરત રોકે ટોકે શિખામણ આપે અને સહારો પણ.

આજે ચિત્ર બદલાઈ ગયું છે. ઘર મોટા બન્યા છે, પણ વાતચીતના સમય નાના થઈ ગયા છે. મોબાઇલમાં હજારો સંપર્કો છે, છતાં મનની વાત સાંભળનાર થોડા લોકો જ છે. ટેક્નોલોજી આપણને દુનિયાની નજીક લઈ આવી છે, પરંતુ ઘણી વખત ઘરના લોકો વચ્ચેનું અંતર વધારી દીધું છે. પ્રશ્ન પ્રગતિનો નથી. પ્રશ્ન એ છે કે પ્રગતિના માર્ગે ચાલતાં ચાલતાં શું આપણે એવા અમૂલ્ય ખજાના પાછળ છોડી રહ્યા છીએ, જે પૈસાથી ફરી ક્યારેય ખરીદી શકાશે નહીં?

પ્રગતિ એટલે શું? આજે આપણે પ્રગતિને મોટા ભાગે ઊંચો પગાર, મોટી કાર, આધુનિક ઘર, નવી ટેક્નોલોજી, વિદેશી પ્રવાસ, સોશિયલ મીડિયામાં લોકપ્રિયતા સફળતા અને પ્રગતિની આજ વ્યાખ્યા બની ગઈ છે. આ બધું ખરાબ નથી. માનવજાતે વિજ્ઞાન, આરોગ્ય, સંચાર અને શિક્ષણમાં અદ્ભુત પ્રગતિ કરી છે. આજે એક બટન દબાવતા દુનિયાના કોઈપણ ખૂણે બેઠેલી વ્યક્તિ સાથે વાત કરી શકાય છે. અનેક રોગોની સારવાર શક્ય બની છે. જ્ઞાન હવે પુસ્તકાલયની દિવાલોમાં બંધ નથી રહ્યું. ણ તો કોઈએ તેની મસમોટો ચાર્જ ચૂકવવો પડે છે પરંતુ એક સવાલ હજુ પણ જીવંત છે. જો બધું મળતું જાય છે, તો અંદરનો ખાલીપો કેમ વધે છે? કદાચ કારણ એ છે કે આપણે સાધનોનો વિકાસ કર્યો છે, પરંતુ સંબંધો, સંસ્કાર અને સંવેદનાઓને એટલી જ કાળજીથી વિકસાવ્યાં નથી જેટલી કાળજીથી વિકસાવવા જોઈએ. સબંધોમાં રહેલી ઉષ્મા હવે ખોવાઈ રહી છે. પ્રેમમાં કપટ પ્રવેશી ચુક્યું છે. આજે ઘણા ઘરોમાં ચાર લોકો એક જ રૂમમાં બેઠા હોય છે, પરંતુ દરેક પોતાની અલગ સ્ક્રીનમાં વ્યસ્ત હોય છે. સાથે બેસવાની પરંપરા છે, પરંતુ સાથે જીવવાની કળા ઓછી થતી જાય છે. વાતચીત ઘટી છે. સાંભળવાની ક્ષમતા ઘટી છે. સમજવાની ઈચ્છા પણ ક્યારેક ઘટી ગઈ છે. સંબંધોનો આધાર હવે સમય કરતાં વધુ "ઓનલાઈન હાજરી" પર દેખાવા લાગ્યો છે, પરંતુ કોઈ પણ સંબંધ "સીન" અથવા "લાઇક" થી જીવતો નથી. તે જીવતો રહે છે સમયથી, વિશ્વાસથી, ધીરજથી અને નિઃસ્વાર્થ હાજરીથી. માહિતી વધી છે, જ્ઞાન નહીં આજે કોઈપણ પ્રશ્નનો જવાબ સેકન્ડોમાં મળી જાય છે પરંતુ જીવન જીવવાના પ્રશ્નોના જવાબ હજુ પણ શોધવા પડે છે. અમે બધું જાણીએ છીએ પણ પોતાને કેટલું ઓળખીએ છીએ? માહિતી આપણને બુદ્ધિશાળી બનાવી શકે પરંતુ અનુભવ જ આપણને સમજદાર બનાવે છે અને સમજદારી કોઈ એપ ડાઉનલોડ કરીને મળતી નથી. ન તો વારસાઈમાં મળે છે. તેને કેળવવી પડે છે. સફળતા વધી તો, શાંતિ કેમ ઘટી? આ એક વિચિત્ર વિરોધાભાસ છે ને? આવક વધી છે. સુવિધાઓ વધી છે. સગવડો વધી છે પણ નિંદ્રા ઘટી છે. ધીરજ ઘટી છે. સંતોષ ઘટ્યો છે. આપણું જીવન જાણે સતત દોડમાં છે પણ ઘણીવાર આપણે અટકીને પૂછવાનું ભૂલી જઈએ છીએ હું દોડી ક્યાં રહ્યો છું? બાળકોને આપણે શું આપી રહ્યા છીએ? આજનું બાળક સ્માર્ટફોન ચલાવવાનું વહેલું શીખી જાય છે પરંતુ દાદા-દાદીની વાર્તાઓ સાંભળવાનો સમય ઓછો મળે છે અમે તેને અંગ્રેજી શીખવીએ છીએ. કમ્પ્યુટર શીખવીએ છીએ. સ્પર્ધા શીખવીએ છીએ પણ શું આપણે તેને નિષ્ફળતા સ્વીકારવી? બીજાની લાગણી સમજવી? વડીલોનો આદર કરવો? પ્રકૃતિ સાથે જીવવું? સાચું બોલવું, જ્યારે તે મુશ્કેલ હોય ત્યારે પણ? આ બધું શીખવીએ છીએ. શિક્ષણનો હેતુ માત્ર કમાણી નથી. સારો માણસ બનાવવો પણ છે.

સમય બચાવ્યો... પરંતુ સમય ક્યાં ગયો? સવાલ થાય છે કોઈ દિવસ? ટેક્નોલોજીએ આપણો ઘણો સમય બચાવ્યો છે. બિલ ભરવામાં મિનિટો લાગે છે. ખરીદી ઘરે બેઠા થઈ જાય છે. માહિતી તરત મળી જાય છે પણ બચેલો સમય આપણે ક્યાં વાપરીએ છીએ? પરિવાર સાથે? વાંચનમાં? પ્રકૃતિમાં અથવા ફરી બીજી સ્ક્રીન સામે? સમસ્યા ટેક્નોલોજીમાં નથી. સમસ્યા તેના ઉપયોગની દિશામાં છે. પ્રકૃતિથી દૂર થતું જીવન, કોંક્રિટના જંગલો વધી રહ્યા છે. વૃક્ષોની સંખ્યા ઘટી રહી છે. બાળકોને વરસાદમાં ભીંજાવાનો આનંદ ઓછો અનુભવાય છે. ચાંદને જોવાને બદલે સ્ક્રીનની ચમક વધુ ઓળખાય છે. પ્રગતિ જો પ્રકૃતિને નુકસાન પહોંચાડીને થાય, તો તેની કિંમત આવતી પેઢી ચૂકવે છે.

મૂલ્યોનું ધીમે ધીમે ક્ષરણ થઇ રહ્યું છે. આજે સફળતાની વ્યાખ્યા ઘણી વખત સંપત્તિથી નક્કી થાય છે પરંતુ સમાજનું સાચું બળ સંપત્તિથી નહીં, મૂલ્યોથી ઊભું રહે છે. સત્ય, પ્રામાણિકતા, વિશ્વાસ, કરુણા, સહાનુભૂતિ. આ મૂલ્યો વગરનો વિકાસ બહારથી ચમકે છે, અંદરથી ખોખલો રહે છે.

તો શું પ્રગતિ ખોટી છે? ના, બિલકુલ નહીં. પ્રગતિ માનવજાતની સૌથી મોટી શક્તિઓમાંની એક છે. પ્રશ્ન પ્રગતિનો નથી. પ્રશ્ન સંતુલનનો છે. ટેક્નોલોજી આપણા હાથમાં હોવી જોઈએ. આપણું મન તેના હાથમાં નહીં. પૈસા આપણા જીવનને સરળ બનાવે પરંતુ જીવનનો અર્થ નક્કી ન કરે. વિકાસ આપણને ઊંચા લઈ જાય પણ મૂળથી દૂર ન લઈ જાય.

સાચી પ્રગતિ કેવી હોવી જોઈએ? સાચી પ્રગતિ એ છે. જ્યાં વિજ્ઞાન હોય, પરંતુ વિવેક પણ હોય. જ્યાં ઝડપ હોય, પરંતુ ધીરજ પણ હોય. જ્યાં સંપત્તિ હોય, પરંતુ સંતોષ પણ હોય. જ્યાં સ્પર્ધા હોય, પરંતુ સહકાર પણ હોય. જ્યાં સફળતા હોય, પરંતુ સંસ્કાર પણ હોય અને સૌથી મહત્વનું જ્યાં માણસ પાસે બધું હોય, છતાં માણસાઈ હોય. નૈતિકતાના મુલ્યો ગળથુથીમાંથી મળતા હોય છે.

કદાચ ઇતિહાસ આપણને યાદ નહીં રાખે કે આપણા હાથમાં કયો મોબાઇલ હતો, કઈ કાર હતી અથવા કેટલો પગાર હતો પરંતુ આપણે કોઈના જીવનમાં કેટલો વિશ્વાસ ઉમેર્યો, કેટલો પ્રેમ વહેંચ્યો, કેટલી કરુણા બતાવી, અને કેટલા મૂલ્યો જીવ્યા તે ચોક્કસ યાદ રાખશે. પ્રગતિની દોડમાં આગળ વધવું જરૂરી છે પરંતુ ક્યારેક પાછળ વળી જોવું પણ એટલું જ જરૂરી છે.એ ખાતરી કરવા માટે કે આપણે રસ્તામાં આપણી માનવતા, સંબંધો, સંસ્કૃતિ અને સંસ્કારો પાછળ તો નથી છોડી દીધા કારણ કે જે પ્રગતિ માણસને વધુ સક્ષમ બનાવે, પણ ઓછો માનવી બનાવે તેને વિકાસ નહીં, માત્ર પરિવર્તન કહી શકાય.

જો આવતીકાલે તમારી પાસે દુનિયાની તમામ સુવિધાઓ હોય, પરંતુ સાથે બેસીને હસતો પરિવાર, નિઃસ્વાર્થ મિત્ર, શાંતિથી ઊંઘતી રાત અને સંતોષથી ભરેલું મન ન હોય—તો શું તમે ખરેખર પ્રગતિ કરી છે? એક સવાલ જાતને પૂછો.....

 

લેખક: જૈમિન જોષી.

 

“રાત્રે 2 વાગ્યા પછી મન અલગ કેમ વિચારે છે? ("Does the mind think differently after 2 nights?")

 

“રાત્રે 2 વાગ્યા પછી મન અલગ કેમ વિચારે છે?

 

રાત્રે 2 વાગ્યા પછી દુનિયા બદલાતી નથી… પણ માણસનું મન બદલાઈ જાય છે.

દિવસ દરમિયાન જે વિચારો સામાન્ય લાગે છે, એ જ વિચારો રાત્રિના બે વાગ્યા પછી અચાનક ભારે લાગવા લાગે છે. દિવસમાં જેને આપણે હસીને ભૂલી જઈએ છીએ, એ જ યાદો અંધકાર વચ્ચે અચાનક દિલને ચીરી નાખે છે. કેટલાક લોકો માટે રાત્રિના બે વાગ્યા પછીનું મૌન ખૂબ સુંદર હોય છે, તો કેટલાક માટે એ સમય સૌથી ભયંકર હોય છે. કારણ કે આ સમય એવો છે જ્યારે આખી દુનિયા સૂઈ જાય છે… પરંતુ મન જાગી જાય છે.

કદાચ તમે પણ ક્યારેય અનુભવ્યું હશે — આખો દિવસ વ્યસ્ત રહ્યા પછી જ્યારે રાત્રે બેડ પર પડો, મોબાઇલની સ્ક્રીન ધીમે ધીમે બંધ થાય, રૂમમાં શાંતિ છવાઈ જાય, અને ઘડિયાળમાં બે વાગે… ત્યારે અચાનક અંદરથી અજાણ્યા વિચારો ઊઠવા લાગે. જૂના લોકો યાદ આવે. ભૂલો યાદ આવે. ભવિષ્યનો ડર શરૂ થાય. પોતાને લઈને પ્રશ્નો ઊભા થાય અને ક્યારેક તો એવું લાગે કે આખી દુનિયામાં આપણે એકલા જ છીએ.

પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે આવું થાય કેમ?

કારણ કે દિવસ દરમિયાન માણસનું મન સતત વ્યસ્ત રહે છે. અવાજો, લોકો, કામ, સોશિયલ મીડિયા, જવાબદારીઓ, વાતો — આ બધું મનને એક પ્રકારનું “ડીસત્રેક્સન” આપે છે. માણસ આખો દિવસ પોતાનાથી ભાગતો રહે છે અને તેને ખબર પણ પડતી નથી. પરંતુ રાત્રે… ખાસ કરીને બે વાગ્યા પછી… બહારનો અવાજ ધીમો પડી જાય છે અને જ્યારે બહાર શાંતિ થાય છે, ત્યારે અંદરનો અવાજ સંભળાવવા લાગે છે.

રાત્રિનું મૌન ખરેખર મૌન નથી હોતું. એ આપણા મનનો અરીસો હોય છે.

દિવસ દરમિયાન આપણે જે લાગણીઓ દબાવી રાખીએ છીએ, જે પ્રશ્નોને અવગણીએ છીએ, જે દુઃખને “હવે નહીં” કહીને અંદર ધકેલી દઈએ છીએ એ બધું રાત્રે પાછું બહાર આવે છે. કારણ કે મન ક્યારેય કંઈ સંપૂર્ણ ભૂલતું નથી. માણસ લોકો સામે મજબૂત દેખાઈ શકે છે, હસતો રહી શકે છે, વ્યસ્ત રહી શકે છે… પરંતુ અંદરનું મન દરેક ઘા સાચવી રાખે છે અને રાત્રિના બે વાગ્યા પછી એ ઘાઓ બોલવા લાગે છે.

વિજ્ઞાન પણ કહે છે કે રાત્રે મોડા સમયે માણસનું મગજ અલગ રીતે કામ કરે છે. દિવસના થાક પછી મગજની ઈમોસનલ પ્રોસેસ વધારે સક્રિય થઈ જાય છે. એટલે લાગણીઓ વધારે ઊંડી લાગે છે. પરિણામે ઓવર થીકિંગ વધી જાય છે. નાનકડા પ્રશ્નો પણ વિશાળ લાગવા લાગે છે, પરંતુ આ માત્ર વૈજ્ઞાનિક બાબત નથી. આ એક આધ્યાત્મિક સત્ય પણ છે કારણ કે રાત્રિ માણસને દુનિયાથી નહીં, પોતાના મનથી મેળાપ કરાવે  છે.

દિવસ દરમિયાન આપણે ઘણા ચહેરા પહેરીએ છીએ. પરિવાર માટે અલગ, મિત્રો માટે અલગ, સમાજ માટે અલગ. પરંતુ રાત્રે બે વાગ્યા પછી જ્યારે કોઈ નથી હોતું, ત્યારે માણસ પોતાના સાચા સ્વરૂપ સાથે એકલો રહી જાય છે અને કદાચ એ જ સૌથી મુશ્કેલ મુલાકાત હોય છે.

ઘણા લોકો રાત્રે ખુશ કેમ નથી રહી શકતા?

કારણ કે માણસ બહારની દુનિયામાં જેટલો સફળ બન્યો છે, અંદરથી એટલો ખાલી બનતો ગયો છે. લોકો પાસે હજારો ફોલોવર્સ હોય છે, પરંતુ વાત કરવા માટે એક સાચો માણસ કે મિત્ર નથી. લોકો આખો દિવસ “ઓનલાઈન” રહે છે,  છતાં અંદરથી એકલા રહે છે અને રાત્રિ એ એકલતાને વધારે સ્પષ્ટ બનાવી દે છે.

રાત્રિના બે વાગ્યા પછી માણસને સૌથી વધારે પોતાના અધૂરાપણાનો અહેસાસ થાય છે.

અધૂરા સંબંધો, અધૂરા સપના, અધૂરા શબ્દો, અધૂરા લોકો.

કેટલાક લોકો માટે આ સમય યાદોનો દરિયો બની જાય છે. જૂના મેસેજ વાંચવાનું મન થાય. કોઈની પ્રોફાઈલ જોવાની ઈચ્છા થાય. વર્ષો જૂની વાતો ફરી જીવંત થઈ જાય કારણ કે રાત્રે મન લોજીક થી નહીં, લાગણીઓથી વિચારે છે. વાસ્તવિકતાથી પર એક દુનિયા છે જે આનંદ કરતા પીડા વધારે આપે છે. અને આ જ કારણ છે કે રાત્રિના નિર્ણયો ઘણીવાર જોખમી હોય છે કારણ કે આ સમયે માણસ હકીકત કરતાં પોતાની લાગણીઓમાં વધારે જીવતો હોય છે પરંતુ અહીં એક ખૂબ ઊંડો સત્ય છુપાયેલો છે.

રાત્રિના બે વાગ્યા પછીનું મન ખરાબ નથી હોતું… એ  હોય છે.

દિવસ દરમિયાન માણસ દુનિયાને જે બતાવે છે, તે ઘણીવાર બનાવટી હોય છે પરંતુ રાત્રે જ્યારે કોઈ દેખાડો નથી રહેતો, ત્યારે મન પોતાના અસલી પ્રશ્નો સામે ઊભું રહે છે. “શું હું ખરેખર ખુશ છું?” “શું હું સાચી દિશામાં જઈ રહ્યો છું?” “શું હું જેને ગુમાવ્યો છે, તેને હજુ ભૂલી શક્યો નથી?” હું જે બનવા માંગતો હતો તે ક્યારે બનીશ કે બની શકીશ કે નહિ? મારા પરિવારને કઈ રીતે ખુશ રાખી શકીશ? પૈસાની ઘણી ખેચ છે હવે શું થશે? આવા પ્રશ્નો દિવસમાં નથી આવતા કારણ કે દિવસ માણસને વ્યસ્ત રાખે છે. રાત્રિ માણસને વાસ્તવિકતા તરફ ધકેલી દેતી હોય છે. સળગતા સવાલો હમેશા તેની હાજરી પુરાવી જ જતા હોય છે.

કેટલાક લોકો માટે આ સમય સર્જનાત્મકતાનો પણ હોય છે. કવિઓ, લેખકો, સંગીતકારો, વિચારકો ઘણા મહાન સર્જનો રાત્રિના મૌનમાં જન્મ્યા છે. કારણ કે જ્યારે બહારની દુનિયા શાંત થાય છે, ત્યારે અંદરનો અવાજ વધુ સ્પષ્ટ બને છે. કદાચ એ માટે જ ઘણા લોકો કહે છે કે “રાત્રે આત્મા વધારે બોલે છે.” પરંતુ દરેક રાત્રિ સુંદર નથી હોતી. કેટલાક લોકો માટે બે વાગ્યાનો સમય યુદ્ધ જેવો હોય છે. માત્ર બે જ કેમ ૧૨ વાગ્યા પછીનો એકાંત માણસને ખાઈ જાય છે. સતત નકારાત્મક વિચાર જીવનને ખોરવી નાખે છે. જાણે બધું જ સુન્ન થઇ ગયું હોય તેમ. મનમાં ચાલતું એવું યુદ્ધ જે કોઈને દેખાતું નથી. બહારથી બધું સામાન્ય લાગે છે પરંતુ અંદર વિચારોનો તોફાન ચાલતો હોય છે. માણસ ઊંઘવા માંગે છે, પણ મન બંધ થતું નથી. આંખો થાકી જાય છે, પણ વિચારો જાગતા રહે છે. એક જ ઘટના વારંવાર યાદ આવે. ભવિષ્યના ભય, ભૂતકાળની પીડા અને વર્તમાનની ખાલીપો, ત્રણેય મળીને મનને થકવી નાખે છે અને સૌથી દુઃખદ વાત એ છે કે દુનિયા ઘણીવાર આવા યુદ્ધોને “ઓવર થીંકીંગ” કહીને હળવાશથી લઈ લે છે, પરંતુ દરેક ઓવર થીંકીંગ પાછળ કોઈ ન કોઈ અધૂરી લાગણી છુપાયેલી હોય છે. કોઈએ પ્રેમ ગુમાવ્યો હોય છે. કોઈ પોતાને ગુમાવી ચૂક્યો હોય છે. કોઈ દુનિયા સામે હસે છે, પરંતુ અંદરથી સંપૂર્ણ તૂટી ગયો હોય છે. રાત્રિ એ બધું બહાર લાવે છે પરંતુ કદાચ રાત્રિનો હેતુ માણસને તોડવાનો નથી. કદાચ રાત્રિ માણસને પોતાને સમજાવવા આવે છે કારણ કે માણસ જ્યારે સંપૂર્ણ એકલો હોય છે, ત્યારે જ તે પોતાના અંદરના અવાજને સાંભળી શકે છે. દિવસ દરમિયાન દુનિયા જે પ્રશ્નો દબાવી દે છે, રાત્રિ એ પ્રશ્નોને ફરી જીવંત કરે છે અને કદાચ વિકાસ ત્યાંથી જ શરૂ થાય છે કારણ કે જે માણસ પોતાના મનના અંધકારને જોઈ શકે છે, એ જ સાચા પ્રકાશની કિંમત સમજી શકે છે.

રાત્રિના બે વાગ્યા પછી મન અલગ વિચારે છે… કારણ કે એ સમયે માણસ દુનિયાની વચ્ચે નથી હોતો. એ પોતાની અંદર હોય છે અને માણસ માટે પોતાની અંદર જવું હંમેશા સૌથી લાંબી, સૌથી ગહન અને સૌથી મુશ્કેલ યાત્રા રહી છે.

રાત્રે 2 વાગ્યા પછી દુનિયા પહેલા જેવી જ રહે છે. રસ્તાઓ એ જ હોય છે, ઘડિયાળ એ જ રીતે ચાલતી રહે છે, દિવાલો એ જ રહે છે, રૂમ પણ એ જ રહે છે. બદલાય છે તો માત્ર માણસનું મન. દિવસ દરમિયાન જે વિચારો સામાન્ય લાગે છે, એ જ વિચારો રાત્રિના બે વાગ્યા પછી અચાનક અસહ્ય ભારે લાગવા લાગે છે. જે યાદો દિવસમાં માત્ર એક ક્ષણ માટે આવે છે, એ જ યાદો રાત્રે આખા અસ્તિત્વને ઘેરી લે છે. અને કદાચ એ માટે જ ઘણા લોકો કહે છે કે “રાત્રે મન અલગ રીતે વિચારે છે.”

પરંતુ શું આ માત્ર લાગણી છે? કે તેની પાછળ કોઈ વૈજ્ઞાનિક સત્ય પણ છે?

હકીકતમાં, રાત્રિના બે વાગ્યા પછી મનમાં થતો બદલાવ માત્ર કવિતાઓ કે લાગણીઓનો વિષય નથી. તેની પાછળ માનવ મગજ, હોર્મોન્સ, એકલતા, થાક અને ચેતનાની ગહન પ્રક્રિયાઓ કામ કરતી હોય છે. માણસનું મન દિવસ અને રાત્રે એકસરખું કાર્ય કરતું નથી. આપણા શરીરમાં એક Biological Clock હોય છે, જેને વિજ્ઞાનની ભાષામાં Circadian Rhythm કહેવામાં આવે છે. આ આંતરિક ઘડિયાળ નક્કી કરે છે કે ક્યારે શરીર સક્રિય રહેશે, ક્યારે થાકશે, ક્યારે હોર્મોન્સ બદલાશે અને ક્યારે મન વધારે સંવેદનશીલ બનશે.

રાત્રિના લગભગ બે વાગ્યાનો સમય એવો હોય છે જ્યારે શરીર સૌથી વધુ થાકેલી સ્થિતિમાં હોય છે. મગજનો Prefrontal Cortex  જે ભાગ Logic, Decision Making અને Rational Thinking માટે જવાબદાર છે  તેની કાર્યક્ષમતા ધીમે ધીમે ઘટવા લાગે છે. બીજી તરફ, Amygdala નામનો ભાગ, જે ભય, ઈમોસન અને ઈમોસનલ રીયેક્શન સાથે જોડાયેલો છે, તે વધુ સક્રિય બની જાય છે. પરિણામે માણસ તર્ક કરતાં લાગણીઓથી વધારે વિચારવા લાગે છે એટલે જ દિવસ દરમિયાન જે સમસ્યા નાની લાગતી હતી, એ જ સમસ્યા રાત્રે અચાનક જીવનની સૌથી મોટી મુશ્કેલી જેવી લાગવા લાગે છે. વિજ્ઞાનીઓ કહે છે કે ઊંઘની અછત માણસના ઈમોસનલ કંટ્રોલને કમજોર બનાવી દે છે. જ્યારે શરીર થાકી જાય છે, ત્યારે મગજ નકારાત્મક વિચારોને વધારે ગંભીરતાથી લેવાનું શરૂ કરે છે. એટલે જ રાત્રે ઓવર થીંકીંગ વધી જાય છે.

રાત્રિનું અંધકાર બહાર ઓછું અને અંદર વધારે હોય છે. અને કદાચ જીવનની સૌથી ગહન યાત્રા એ જ છે જ્યારે માણસ આખી દુનિયાની વચ્ચે નહીં, પરંતુ પોતાના મનની અંદર ઉતરવા લાગે છે. પોતાના વિચારો ઉપર ગહન વિચાર કરો અને જ્યાં ત્રુટીઓ જોવાય ત્યાં કામ શરુ કરો તો ધીમે ધીમે નકારાત્મક વિચારો હકારાત્મકતામાં પરિવર્તિત થઇ જશે.

લેખક: જૈમિન જોષી.

પત્ની અને પ્રેમિકા વચ્ચે ખાતો હીરો : મુખ્યમંત્રી (Hero eating between wife and girlfriend: Chief Minister)

“હીરો, હેડલાઈન અને હકીકત : વિજયના જીવનનું રાજકીય વિશ્લેષણ”

દક્ષિણ ભારતની રાજનીતિ અને સિનેમાનો સંબંધ કોઈ નવી ઘટના નથી. તામિલનાડુની રાજકીય જમીન પર વર્ષો સુધી ફિલ્મ સ્ટારોએ પોતાના પ્રભાવથી જનમાનસને દિશા આપી છે. M. G. Ramachandran હોય કે J. Jayalalithaa, બંનેએ પડદા પરથી ઉતરીને જનતાના દિલમાં રાજકીય દેવતા જેવી છાપ ઉભી કરી હતી. હવે એ જ પરંપરામાં એક નવું નામ ઉમેરાયું છે — Vijay.

વર્ષો સુધી એક સુપરસ્ટાર તરીકે કરોડો દિલો પર રાજ કરનાર વિજયે જ્યારે રાજનીતિમાં પ્રવેશની જાહેરાત કરી, ત્યારે એ માત્ર એક અભિનેતાનો નિર્ણય નહોતો; એ એક એવી સામાજિક અને માનસિક લહેર હતી જેમાં સિનેમા, રાજકારણ, સોશિયલ મીડિયા, ગોસિપ, વ્યક્તિગત જીવન અને જનમાનસની માનસિકતા બધું એકસાથે ભળતું દેખાયું.

આજનો સમય માત્ર નેતાઓ કે અભિનેતાઓનો નથી, પરંતુ “ઈમેજ” નો છે. અને વિજયની આસપાસ રચાતી વાર્તાઓમાં એ ઈમેજનું સૌથી મોટું સ્થાન છે. એક તરફ લોકો તેમને તામિલ ગૌરવ અને યુવાનોની આશા તરીકે જુએ છે, તો બીજી તરફ તેમના અંગત જીવનને લઈને ઉઠતી અફવાઓ, પત્ની સાથેના મતભેદો, Trisha Krishnan સાથેના સંબંધોની ચર્ચાઓ અને સોશિયલ મીડિયા પર ફેલાતી ગોસિપ એક અલગ જ ચિત્ર દોરે છે.

વિજયનો સફર સામાન્ય નહોતો. બાળ કલાકાર તરીકે શરૂઆત કરીને તેઓ ધીમે ધીમે “થલાપતિ” બન્યા. તામિલ યુવાનો માટે તેઓ માત્ર હીરો નહોતા; તેઓ એક ભાવના હતા. તેમની ફિલ્મોમાં ગરીબ માટે લડતો યુવક, ભ્રષ્ટાચાર સામે ઉભો રહેતો માણસ અને સમાજને બદલવાની વાત કરતો પાત્ર વારંવાર દેખાતું રહ્યું. આ જ કારણ છે કે લોકોમાં ધીમે ધીમે એ માનસિકતા ઉભી થઈ કે “આ માણસ રાજકારણમાં આવશે તો કંઈક બદલશે.”

પરંતુ રાજનીતિમાં પ્રવેશ જેટલો સરળ દેખાય છે, એટલો છે નહીં. કારણ કે રાજકારણમાં માણસનું ભાષણ નહીં, જીવનનું દરેક પાનું વાંચવામાં આવે છે. અને અહીંથી શરૂ થાય છે વિજયના અંગત જીવનની ચર્ચાઓ.

તેમની પત્ની Sangeeta Sornalingam લાંબા સમયથી જાહેર જીવનથી દૂર રહેતી આવી છે. થોડા સમયથી સોશિયલ મીડિયા પર એવી ચર્ચાઓ જોર પકડવા લાગી કે બંને વચ્ચે અંતર આવી ગયું છે. કોઈ જાહેર કાર્યક્રમમાં સંગીતાની ગેરહાજરી હોય કે પરિવાર સાથેના ફોટાનો અભાવ — લોકો એમાંથી પોતાની રીતે અર્થ કાઢવા લાગ્યા. “ડિવોર્સ” શબ્દ ટ્રેન્ડ થવા લાગ્યો.

પરંતુ અહીં એક મહત્વની બાબત સમજવાની છે — આજના સોશિયલ મીડિયા યુગમાં “અફવા” અને “સત્ય” વચ્ચેની રેખા લગભગ ગાયબ થઈ ગઈ છે. લોકો હવે પુરાવાથી વધુ “વાયરલ થતી વાત” પર વિશ્વાસ કરવા લાગ્યા છે. કોઈ YouTube ચેનલ, Instagram page કે X પરની પોસ્ટ માત્ર થોડા કલાકોમાં લાખો લોકો સુધી પહોંચે છે અને પછી તે વાત સાચી છે કે ખોટી, એ ગૌણ બની જાય છે.

વિજય અને તૃશાને લઈને પણ એવું જ બન્યું. વર્ષો પહેલા બંનેએ ઘણી સફળ ફિલ્મોમાં સાથે કામ કર્યું હતું. પડદા પરની તેમની કેમેસ્ટ્રી લોકોમાં ખૂબ લોકપ્રિય રહી. પરંતુ જ્યારે વર્ષો પછી ફરીથી બંને એકસાથે દેખાયા, ત્યારે સોશિયલ મીડિયા એ તેને માત્ર વ્યાવસાયિક સંબંધ તરીકે જોવાને બદલે “અફેર” ના ચશ્માથી જોવાનું શરૂ કર્યું.

ખાસ કરીને તૃશાના જન્મદિવસ દરમિયાન સોશિયલ મીડિયા પર ફેલાયેલા ફોટા અને પોસ્ટ્સે ચર્ચાઓને વધુ હવા આપી. કેટલાક લોકોએ તેને મિત્રતા ગણાવી, તો કેટલાકે “છુપાયેલો સંબંધ” કહી સેન્સેસ્નલ  બનાવવાનો પ્રયાસ કર્યો. અહીંથી એક રસપ્રદ સામાજિક માનસશાસ્ત્ર દેખાય છે — લોકો સફળ માણસના જીવનમાં હંમેશા કોઈ “ગુપ્ત કથા” શોધવા માંગે છે.

સમાજને હંમેશા એવું લાગે છે કે ખૂબ સફળ માણસ માત્ર સફળ હોઈ શકે નહીં; તેના જીવનમાં કોઈ નાટક, કોઈ તૂટણ, કોઈ રહસ્ય જરૂર હશે. આ માનસિકતા નવી નથી. પહેલાં ગોસિપ મેગેઝિન એ કામ કરતી હતી, આજે reels અને hashtags કરે છે.

વિજયની રાજકીય એન્ટ્રી સાથે આ ચર્ચાઓ વધુ વધી. કારણ કે જ્યારે કોઈ અભિનેતા રાજકારણમાં આવે છે, ત્યારે લોકો માત્ર તેની વિચારધારા જ નહીં, તેના ચરિત્રનું પણ મૂલ્યાંકન કરવા લાગે છે. વિરોધીઓ માટે અંગત જીવન સૌથી મોટું હથિયાર બની જાય છે.

પરંતુ બીજી બાજુ એક નવો સમાજ પણ ઉભો થયો છે — ખાસ કરીને યુવા પેઢી — જેને લાગે છે કે વ્યક્તિનું અંગત જીવન અને તેની જાહેર ક્ષમતા અલગ બાબતો છે. ઘણા યુવાનો કહે છે કે જો કોઈ સારો નેતા બની શકે, તો તેની વ્યક્તિગત સંબંધોની ચર્ચા રાજકીય મૂલ્યાંકનનું માપદંડ ન હોવી જોઈએ. આ બદલાતો દ્રષ્ટિકોણ આજના સમયની મોટી સામાજિક ક્રાંતિ છે.

એક સમય હતો જ્યારે અભિનેતા કે નેતાના અંગત જીવનમાં આવતી નાની ઘટના પણ તેની કારકિર્દી ખતમ કરી શકતી હતી. આજે લોકો વધુ પ્રેક્ટીકલ  બન્યા છે. તેઓ વ્યક્તિની કાર્યક્ષમતા, લીડરશીપ અને પબ્લિક કનેક્ટને વધુ મહત્વ આપે છે. કદાચ આ કારણ છે કે વિજય સામે ચાલી રહેલી ગોસિપ છતાં તેમની લોકપ્રિયતા ઓછી થઈ નથી.

હકીકતમાં, ગોસિપ ક્યારેક લોકપ્રિયતાને વધુ મજબૂત પણ બનાવે છે. કારણ કે સતત ચર્ચામાં રહેનાર વ્યક્તિ લોકોના મનમાંથી દૂર જતી નથી. સોશિયલ મીડિયા એલ્પગોરીધમ પણ એ જ કરે છે — વિવાદાસ્પદ વિષયોને વધુ આગળ ધપાવે છે.

વિજયનો રાજકીય પ્રવેશ પણ માત્ર એક પાર્ટી શરૂ કરવાનો નિર્ણય નથી. તે તામિલનાડુની રાજકીય ખાલી જગ્યાને ભરવાનો પ્રયાસ છે. એમ. કરુનાનીધી  અને જે જય. લલીતા  પછી રાજ્યની રાજનીતિમાં એક એવી ભાવનાત્મક લીડરશીપ ની ખોટ અનુભવાતી હતી જે જનતાના દિલમાં સીધી અસર કરે.

વિજય એ ખાલી જગ્યા સમજ્યા છે. તેમની ભાષણશૈલી, યુવાનો સાથેનો કનેક્ટ, અને ફિલ્મોમાં દેખાતી સામાજિક છબી તેમને રાજકીય રીતે મજબૂત બનાવે છે. પરંતુ અહીં સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે શું ફિલ્મી લોકપ્રિયતા વાસ્તવિક રાજકીય સફળતામાં ફેરવાઈ શકે?

કારણ કે પડદા પર ભ્રષ્ટાચાર સામે લડવું અને વાસ્તવિક રાજકારણમાં સત્તા, ગઠબંધન, જાતિગત સમીકરણો અને પ્રચારયુદ્ધ વચ્ચે ટકી રહેવું — બંને અલગ બાબતો છે.

વિજય માટે સૌથી મોટી શક્તિ તેમની “ ક્લીન ઈમોશનલ  ઈમેજ ” છે. લોકો તેમને ગુસ્સાવાળા નેતા તરીકે નહીં, પરંતુ શાંત અને સંવેદનશીલ વ્યક્તિ તરીકે જુએ છે. પરંતુ રાજકારણમાં ક્યારેક softness કમજોરી પણ માનવામાં આવે છે.

તેમની આસપાસની ગોસિપ અહીં ડબલ અસર કરે છે. એક તરફ વિરોધીઓ તેને ઉપયોગમાં લે છે; બીજી તરફ ચાહકો તેને “માનવિયતા” તરીકે જુએ છે. આજનો સમાજ પરફેક્ટ  માણસ શોધતો નથી; તે રીલેટેબલ  માણસ શોધે છે.

તૃશા સાથેના સંબંધોની ચર્ચા પણ આ જ કારણથી લોકોમાં રસ જગાવે છે. કારણ કે લોકો સેલિબ્રીટીને માત્ર આઇડલ  તરીકે નહીં, પણ “કથા” તરીકે કન્સ્યુમ કરે છે. દરેક  વાઈરલ ફોટો, દરેક નજર, દરેક બર્થડે વિશમાં લોકો હિડન મિનીંગ શોધે છે.

પરંતુ સવાલ એ પણ છે કે શું આપણે celebrity ને માણસ તરીકે જીવવાનો અધિકાર આપીએ છીએ? કે પછી તેમની દરેક ક્ષણ પર સમાજનો હક માની લઈએ છીએ?

આજના સમયમાં fame એ blessing કરતાં વધુ surveillance બની ગયું છે. celebrity હવે માત્ર સ્ટાર નથી રહેતા; તેઓ 24 કલાક public property બની જાય છે.

વિજયની હાલની પરિસ્થિતિ એ જ બતાવે છે. એક તરફ તેઓ રાજકીય રીતે પોતાની ઓળખ ઘડી રહ્યા છે, બીજી તરફ સોશિયલ મીડિયા તેમના અંગત જીવનની વાર્તાઓ લખી રહ્યું છે.

પરંતુ કદાચ આ જ આધુનિક રાજનીતિનું સત્ય છે — હવે નેતા માત્ર વિચારોથી નહીં, narratives થી જીતે છે. અને narrative હંમેશા facts પર આધારિત નથી હોતું; તે લોકોની લાગણીઓ, કલ્પનાઓ અને ગોસિપ પર પણ આધારિત હોય છે.

વિજય માટે આગામી વર્ષો નિર્ણાયક રહેશે. જો તેઓ પોતાની લોકપ્રિયતાને જમીન સ્તરના સંગઠનમાં ફેરવી શકશે, તો તેઓ તામિલનાડુની રાજનીતિમાં મોટું સ્થાન બનાવી શકે છે. પરંતુ જો તેઓ માત્ર ફિલ્મી charisma સુધી સીમિત રહેશે, તો લોકોની અપેક્ષાઓનો ભાર જ તેમને પાછળ ખેંચી શકે છે.

એક અભિનેતા તરીકે વિજય પહેલેથી જ સફળ છે. પરંતુ રાજકારણમાં સફળ થવા માટે માત્ર ચાહકો પૂરતા નથી; વિશ્વાસ, ધીરજ અને કઠિન વાસ્તવિકતાઓનો સામનો કરવાની શક્તિ જોઈએ.

અને કદાચ આ આખી વાર્તાનો સૌથી રસપ્રદ ભાગ એ છે કે સમાજ આજે પણ હીરો શોધી રહ્યો છે. પહેલાં એ હીરો પડદા પર હતો, આજે લોકો તેને સત્તાના મંચ પર જોવાનું ઇચ્છે છે.

વિજયની આસપાસની ગોસિપ, અફવા, પ્રેમકથાઓ અને રાજકીય આશાઓ — આ બધું મળીને માત્ર એક વ્યક્તિની કથા નથી રચતું; એ આપણા સમયના સમાજનું પ્રતિબિંબ છે. એવો સમાજ, જેને સત્ય કરતાં narrative વધુ ગમે છે. જેને નેતા કરતાં celebrity વધુ fascinate કરે છે. અને જેને દરેક સફળ માણસના જીવનમાં એક ફિલ્મ જેવી કથા જોઈતી હોય છે.

કોલમ : જયવાદ 

લેખક: જૈમીન જોષી. 

“શ્રીકૃષ્ણ માત્ર ભગવાન નહીં, પણ શ્રેષ્ઠ માનસશાસ્ત્રી પણ હતા... ("Shri Krishna was not only God, but also the best psychologist)

 

“શ્રીકૃષ્ણ કેમ માત્ર ભગવાન નહીં, પણ શ્રેષ્ઠ માનસશાસ્ત્રી પણ હતા...

        માનવજાતના ઇતિહાસમાં અનેક મહાન વ્યક્તિઓ આવી ગઈ, જેમણે ધર્મ શીખવ્યો, યુદ્ધ જીત્યાં, રાજ્યો સંભાળ્યાં કે ચમત્કારો કર્યા. પરંતુ કૃષ્ણ તેવું અસાધારણ વ્યક્તિત્વ છે, જેને જેટલા લોકો ભગવાન તરીકે માને છે, એટલા જ લોકો આજે તેમને જીવનને સમજતા એક ઊંડા મનોચિકિત્સક તરીકે પણ અનુભવે છે. કારણ કે શ્રીકૃષ્ણ માત્ર પૂજવા માટેના દેવ નહોતા; તેઓ માનવ મનને વાંચવાની, સમજવાની અને યોગ્ય સમયે યોગ્ય રીતે દિશા આપવાની અદ્ભુત કળા ધરાવતા હતા. કદાચ એ કારણ છે કે હજારો વર્ષ પછી પણ ગીતા માત્ર ધાર્મિક ગ્રંથ નથી લાગતી, પણ જીવનના ગૂંચવાયેલા મન માટેની થેરાપી જેવી લાગે છે.

        માનવજાત જ્યારે પોતાના અસ્તિત્વને સમજવાનો પ્રયત્ન કરે છે,  ત્યારે તે બે પ્રશ્નો સામે હંમેશા ઉભા  રહે છે  “હું કોણ છું?” અને “મારું મન મને શાંતિથી જીવવા કેમ નથી દેતું?” ભગવાન શિવ એ પણ હનુમાનજીને આ જ પ્રશ્ન પૂછ્યો હતો, તું કોણ છે. સામાન્ય માણસની જેમ તેમને પણ તેમનું નામ, પિતાનું નામ, માતાનું નામ, કે વાનર જેવા ઉત્તરો આપ્યા પણ શિવજી એ એજ પ્રશ્ન ફરી કર્યો. હું તમારું નામ, વંશ કે જાતિ વિશે નથી પૂછતો, હું તમે કોણ છો એમ પુછુ છું. શિવજીના આ સવાલ પછી હનુમાનજી તેમના ચરણોમાં પડી ગયા અને ભીની આંખે કહ્યું હું અજ્ઞાની છું મને કઈ જ જ્ઞાત નથી. શિવજીના અગિયારમાં રુદ્ર અવતાર હોવા અને રામજીના પરમ ભક્ત જેમણે પરમ જ્ઞાનીઓ સાથે સહવાસ કરવા છતાં જો પરમ અજ્ઞાનને સ્વીકારતા હોય તો તમે અને હું ક્યાં આવીએ?  હજારો વર્ષોથી ફિલોસોફર, ઋષિ, સંતો અને વૈજ્ઞાનિકો આ પ્રશ્નોના જવાબ શોધતા આવ્યા છે પરંતુ આશ્ચર્યની વાત એ છે કે આ પ્રશ્નોના સૌથી જીવંત અને વ્યવહારિક જવાબ કદાચ કૃષ્ણએ આપ્યા હતા. લોકો તેમને ભગવાન તરીકે પૂજે છે, ચમત્કારોના કેન્દ્ર તરીકે જુએ છે,  ભક્તિનું પ્રતિક માને છે; પરંતુ જો તેમની આખી જીવનયાત્રાને શાંતિથી સમજવામાં આવે તો એક અદ્ભુત સત્ય સામે આવે છે. શ્રીકૃષ્ણ માત્ર ધર્મના ઉપદેશક નહોતા,  તે માનવ મનના અસાધારણ જાણકાર હતા. તેઓ એવા માનસશાસ્ત્રી હતા,  જેમણે માણસના મનની સૌથી ગૂંચવાયેલી ગતિઓને હજારો વર્ષ પહેલાં જ સમજી લીધી હતી.

        શ્રીકૃષ્ણનું સમગ્ર જીવન જોવામાં આવે તો તેઓ ક્યાંય માણસને સંસારિક જીવને ત્યજવાનું શીખવતા નથી. તેઓ સંન્યાસને અંતિમ માર્ગ નથી કહેતા. તેઓ જીવનની વચ્ચે રહીને મનને સ્થિર રાખવાની વાત કરે છે. આ વિચાર આજના આધુનિક સાઈકોલોજી (Psychology)  નો મૂળ સિદ્ધાંત છે, કારણ કે આજે પણ માનસશાસ્ત્ર એ જ કહે છે કે સમસ્યાઓથી ભાગવાથી મન શાંત થતું નથી; મનને સમજવાથી શાંતિ મળે છે. ગીતામાં શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને યુદ્ધ છોડીને જંગલમાં જવા નથી કહેતા. તેઓ તેને પોતાના મનના ભય સામે ઊભા રહેવાનું શીખવે છે.

        કુરુક્ષેત્રનું યુદ્ધ બહારથી માત્ર બે પક્ષો વચ્ચેનો સંઘર્ષ લાગતો હતો, પરંતુ અંદરથી પ્રત્યેક માણસના મનમાં ચાલી રહેલું યુદ્ધ હતું. અર્જુનના હાથ કંપી રહ્યા હતા. આંખોમાં આંસુ હતા. શરીર નબળું પડી ગયું હતું. તેણે કહ્યું કે “હું નથી લડી શકતો.” ધ્યાનથી જોવામાં આવે તો આ શબ્દો એક યોદ્ધાના નહોતા; આ શબ્દો એવા માણસના હતા જે અંદરથી તૂટી ગયો હતો. આજે જે સ્થિતિને પેનિક અટેક (Panic Attack), ઈમોશનલ કોલપ્સ  (Emotional Collapse)  અથવા સર્વાયર એન્ઝાયટી (Severe Anxiety)  કહેવાય છે, એ જ સ્થિતિમાં અર્જુન હતો.

હવે અહીં સૌથી મહત્વની વાત શરૂ થાય છે. શ્રીકૃષ્ણે શું કર્યું?

તેમેણે અર્જુનને અસક્ત, નબળો કે કમજોર કહીને અપમાનિત નથી કર્યો. “પુરુષ બની જા”, “રડતો નહીં” કે “આ બધું નાટક છે” તને આવો નતો જાણ્યો,  આવું કંઈ કહ્યું નહોતું. કારણ કે તેઓ જાણતા હતા કે તૂટી ગયેલા મનને દબાણથી નહીં, સમજણથી સંભાળી શકાય. એક ઉત્તમ માનસશાસ્ત્રી જે રીતે પહેલા દર્દીના મનને સાંભળે છે, એ જ રીતે શ્રીકૃષ્ણે પહેલા અર્જુનને સંપૂર્ણ બોલવા દીધો. તેમણે તેની અંદરના ભયને બહાર આવવા દીધો. કારણ કે દબાયેલું મન વધુ ખતરનાક બની જાય છે.

        આજના સમયમાં પણ લોકો સૌથી વધારે એ કારણે તૂટી જાય છે કારણ કે તેમને સાંભળનાર કોઈ નથી મળતું. દુનિયા સલાહ આપે છે, ન્યાય કરે છે, તુલના કરે છે; પરંતુ મનને સમજવાનો પ્રયત્ન બહુ ઓછા લોકો કરે છે. શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનને ઉપદેશ આપતા પહેલાં તેની અંદરની ગૂંચવણને સ્વીકારી. આ એક ખૂબ ઊંડો માનસિક સિદ્ધાંત છે.  “સ્વીકાર.”  જ્યા સુધી માણસ પોતાની અંદરની નબળાઈને સ્વીકારતો નથી, ત્યાં સુધી તે ક્યારેય સાજો થઈ શકતો નથી.

        ગીતામાં શ્રીકૃષ્ણ વારંવાર મન વિશે વાત કરે છે. તેઓ કહે છે કે મન જ માણસનો મિત્ર પણ છે અને મન જ સૌથી મોટો શત્રુ પણ છે. આજના ન્યુરોસાયન્સ (Neuroscience) અને સાઈકોલોજી (Psychology) પણ એ જ કહે છે કે બહારની ઘટનાઓ કરતાં માણસના પોતાના વિચારો તેને વધારે દુઃખ આપે છે. બે લોકો એકસરખી પરિસ્થિતિમાંથી પસાર થાય, છતાં એક તૂટી જાય અને બીજો મજબૂત બની બહાર આવે કારણ કે તફાવત પરિસ્થિતિમાં નહીં, મનની રચનામાં હોય છે.

        શ્રીકૃષ્ણની સૌથી મોટી વિશેષતા એ હતી કે તેઓ માણસના વર્તનની પાછળ છુપાયેલી લાગણીઓને સમજી શકતા હતા. ઉદાહરણ તરીકે,  દુર્યોધનને જુઓ. સામાન્ય રીતે લોકો તેને માત્ર ખલનાયક તરીકે જુએ છે, પરંતુ શ્રીકૃષ્ણ જાણતા હતા કે દુર્યોધનનો અહંકાર તેના અંદરના અસુરક્ષાભાવમાંથી જન્મ્યો હતો. જે માણસ અંદરથી ડરેલો હોય છે, તે બહારથી વધારે શક્તિશાળી દેખાવાનો પ્રયત્ન કરે છે. આ માનસિક સત્ય આજે પણ સાચું છે. ઘણા લોકો ગુસ્સાવાળા લાગે છે, પરંતુ અંદરથી તેઓ તૂટી ગયેલા હોય છે. ઘણા લોકો અહંકારી લાગે છે, પરંતુ અંદરથી તેમને સ્વીકારની ભૂખ હોય છે. ઘણા લોકો બોલબોલ કરે છે કેમ કે અંદરથી તે પોતાની હાજરી બતાવવા માંગે છે.

        શ્રીકૃષ્ણ માણસને તેની લાગણીઓ દબાવવાનું નથી કહેતા; તેઓ લાગણીઓના ગુલામ ન બનવાનું શીખવે છે. આ બંને વચ્ચે ખૂબ મોટો ફરક છે. આજના ઘણા લોકો આધ્યાત્મને ખોટી રીતે સમજે છે. તેઓ માને છે કે આધ્યાત્મ એટલે દુનિયાથી દૂર ભાગવું, લાગણીઓ છોડવી અથવા હંમેશા ગંભીર રહેવું. પૂજા, વ્રત અને ઉપવાસ કરવા.  રુદ્રાક્ષ કે ધાગા પહેરવા પરંતુ શ્રીકૃષ્ણનું જીવન તો સંપૂર્ણ વિરુદ્ધ હતું. તેઓ હસતા પણ હતા, રમતા પણ હતા, પ્રેમ પણ કરતા હતા, રાજનીતિ પણ કરતા હતા, યુદ્ધ પણ સંભાળતા હતા. તેઓ જીવનના દરેક રંગમાં જીવ્યા છતાં અંદરથી સ્થિર રહ્યા. આ જ સાચું આધ્યાત્મ છે.

એક ખૂબ ઊંડો પ્રશ્ન છે,  શ્રીકૃષ્ણે ગીતા યુદ્ધ શરૂ થાય તે પહેલાં જ કેમ કહી?

        કારણ કે તેઓ જાણતા હતા કે ગુંચવાયેલું મન સાચાં નિર્ણય નથી લઇ શકતું. જો મન ભય, ગુસ્સો અથવા મોહમાં બંધાઈ જાય તો બુદ્ધિ કામ કરવાનું બંધ કરી દે છે. આજે પણ Psychology કહે છે કે માણસ જ્યારે અત્યંત ભાવનાત્મક સ્થિતિમાં હોય ત્યારે તેનો Decision Making ભાગ કમજોર થઈ જાય છે. એટલે જ ગુસ્સામાં લીધેલા નિર્ણયો ઘણીવાર ખોટા નીકળે છે.

        શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને માત્ર યુદ્ધ જીતાડવા માંગતા નહોતા; તેઓ તેને પોતાના મન પર વિજય મેળવવાનું શીખવતા હતા. કારણ કે બહારનું દરેક યુદ્ધ પહેલા અંદર જીતવું પડે છે. રણ ભૂમિના યુદ્ધ પહેલા મન ભૂમિમાં યુદ્ધ રમાય છે. આજના સમયમાં Depression, Anxiety, Overthinking, Loneliness જેવી સમસ્યાઓ ઝડપથી વધી રહી છે. લોકો પાસે પૈસા છે, ટેક્નોલોજી છે, સુવિધાઓ છે; છતાં મન શાંત નથી. કારણ કે માણસે બહારની દુનિયા જીતવાની દોડમાં પોતાના મન સાથેનો સંબંધ ગુમાવી દીધો છે. શ્રીકૃષ્ણનું સમગ્ર જ્ઞાન માણસને પાછું પોતાની અંદર લાવવાનું કામ કરે છે.

        ગોવિંદ વારંવાર એક વાત સમજાવે છે.  “આસક્તિ દુઃખનું મૂળ છે.” તેનો અર્થ પ્રેમ છોડવો નથી. તેનો અર્થ એ છે કે જ્યારે માણસ પોતાની ખુશીને કોઈ વ્યક્તિ, વસ્તુ અથવા પરિણામ સાથે બાંધી દે છે, ત્યારે ભય શરૂ થાય છે. ગુમાવવાનો ભય. નિષ્ફળ થવાનો ભય. એકલતા નો ભય. અને ભયથી ભરાયેલું મન ક્યારેય શાંતિ અનુભવી શકતું નથી.

        જ્યારે શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે “કર્મ કર, ફળની ચિંતા ન કર,” ત્યારે ઘણા લોકો તેને માત્ર ધાર્મિક વાક્ય માને છે. પરંતુ તે એક અત્યંત ઊંડો માનસિક સિદ્ધાંત છે. કારણ કે માણસનું મોટાભાગનું દુઃખ પરિણામને નિયંત્રિત કરવાની ઈચ્છામાંથી જન્મે છે. વિદ્યાર્થી ભણવા કરતાં વધુ પરિણામથી ડરે છે. માણસ પ્રેમ કરતાં પહેલા ગુમાવવાથી ડરે છે. વેપારી કામ કરતાં પહેલા નિષ્ફળતાથી ડરે છે. લગ્ન કરતા પહેલા જવાબદારીથી દરે છે. એટલે મન હંમેશા ભવિષ્યમાં જીવવા લાગે છે. શ્રીકૃષ્ણ માણસને વર્તમાનમાં પાછો લાવે છે.

        શ્રીકૃષ્ણની સૌથી અદ્ભુત વાત કદાચ એ હતી કે તેઓ માણસને બદલવાનો પ્રયત્ન કરતા નહોતા; તેઓ માણસને પોતાને ઓળખવામાં મદદ કરતા હતા. કારણ કે સાચું પરિવર્તન બહારથી લાદી શકાય નહીં. તેને અંદરથી જન્મવું પડે.

        કદાચ એ કારણ છે કે હજારો વર્ષ પછી પણ ગીતા માત્ર ધાર્મિક ગ્રંથ બનીને રહી નથી. દુનિયાભરના મનોચિકિત્સકો, વિચારકો અને આધ્યાત્મિક ગુરુઓ આજે પણ તેમાં માનવ મનની અસાધારણ સમજણ જુએ છે. શ્રીકૃષ્ણ ચમત્કારો માટે મહાન નથી લાગતા; તેઓ એ માટે મહાન લાગે છે કે તેમણે માણસને પોતાના મનના અંધકારમાં પ્રકાશ શોધવો શીખવ્યો અને કદાચ એ જ કારણ છે કે જ્યારે માણસ સંપૂર્ણ એકલો પડી જાય, અંદરથી તૂટી જાય, જીવનનો અર્થ ગુમાવી દે ત્યારે પણ ગીતા વાંચતા ક્યાંક એવું લાગે છે કે કોઈ શાંતિથી બાજુમાં બેસીને કહી રહ્યું છે:

“તું તૂટ્યો નથી… તું ફક્ત પોતાને ભૂલી ગયો છે.”

ગીતા આજે પણ એટલી જ જીવંત લાગે છે કારણ કે તે ધર્મ પહેલાં મનને સમજાવે છે અને કદાચ એ જ કારણ છે કે શ્રીકૃષ્ણ માત્ર ભગવાન નહોતા, તેઓ માનવ મનના સૌથી મહાન માનસશાસ્ત્રી હતા.

લેખક: જૈમિન જોષી.