રામાયણ : પડદા પર ભવ્યતાનું મહાકાવ્ય, પણ શું એમાં રામત્વની અનુભૂતિ પણ છે? (The Ramayana: An epic well-suited for the screen—but does it also capture the essence of 'Ram-hood' (Ramattva)?

રામાયણ : પડદા પર ભવ્યતાનું મહાકાવ્ય, પણ શું એમાં રામત્વની અનુભૂતિ પણ છે?

એક એવી ફિલ્મ, જેમાં રાવણની ભવ્યતા આંખોને અંજાવે છે, સીતાનું શૌર્ય આશ્ચર્ય પમાડે છે અને રામના પાત્ર પાસે હજુ કેટલીક અધૂરી અપેક્ષાઓ રહી જાય છે.

    

    રામાયણ માત્ર એક કથા નથી. એ ભારતીય ચેતનાનું મૂળ છે, આપણી સંસ્કૃતિનો આત્મા છે અને જીવનના ધર્મ, મર્યાદા, કર્તવ્ય, ત્યાગ તથા સત્યના સંઘર્ષનું શાશ્વત મહાકાવ્ય છે. આથી જ જ્યારે રામાયણ જેવી કાળજયી ગાથાને મોટા પડદા પર ઉતારવાનો પ્રયાસ થાય ત્યારે ફિલ્મની સામે માત્ર મનોરંજનની નહીં, પરંતુ કરોડો લોકોની આસ્થા, કલ્પના અને પેઢીઓથી મનમાં જીવંત રહેલી છબીઓની કસોટી પણ હોય છે. નિતેશ તિવારીના દિગ્દર્શનમાં બનેલી 'રામાયણ : પાર્ટ વન' આ જંગી જવાબદારી સાથે સિનેમાઘરોમાં આવી છે. રણબીર કપૂર, સાઈ પલ્લવી અને યશ જેવા કલાકારોને લઈને બનેલી આ ફિલ્મ એક તરફ ભારતીય પૌરાણિક કથાને વૈશ્વિક સિનેમાના સ્તરે લઈ જવાનો પ્રયત્ન કરે છે, તો બીજી તરફ કેટલીક જગ્યાએ મૂળ રામાયણની આધ્યાત્મિક ઊંડાઈ અને ભાષાકીય ગૌરવ સુધી પહોંચવામાં થોડી અધૂરી રહી જાય છે.

    સૌપ્રથમ વાત કરવી પડે યશની. રાવણના પાત્રમાં યશે જે પ્રભાવ ઊભો કર્યો છે તે ફિલ્મની સૌથી મોટી શક્તિઓમાંની એક છે. રાવણ માત્ર દસ મસ્તક ધરાવતો એક ખલનાયક નહોતો. તે મહાન વિદ્વાન હતો, શિવભક્ત હતો, સંગીતનો જાણકાર હતો, અસાધારણ પરાક્રમી હતો અને સાથે જ અહંકાર તથા સત્તાની લાલસામાં પોતાના જ જ્ઞાનનો વિનાશ કરનાર વ્યક્તિત્વ હતો. યશે આ વિરોધાભાસોને પોતાના અભિનયમાં ઉતારવાનો સુંદર પ્રયાસ કર્યો છે. તેની ચાલ, આંખોમાં દેખાતો આત્મવિશ્વાસ, સંવાદોની રજૂઆત અને વ્યક્તિત્વમાં રહેલી રાજવી ગંભીરતા રાવણને એક અલગ જ ઊંચાઈ આપે છે. ખાસ કરીને રાવણનાં દસ મસ્તકોને માત્ર શારીરિક ચમત્કાર તરીકે નહીં, પરંતુ તેના વ્યક્તિત્વના વિવિધ માનસિક આયામો તરીકે રજૂ કરવાની કલ્પના નોંધપાત્ર છે. રાવણના પાત્રમાં જે દમદાર હાજરી જોઈએ તે યશ પૂરી પાડે છે. અનેક પ્રસંગોએ એવું લાગે છે કે પડદા પર રામાયણ ચાલી રહી છે, પરંતુ દર્શકોની નજર અનાયાસે રાવણ પર સ્થિર થઈ જાય છે. આ યશના અભિનયની અસર છે.

    સીતાના પાત્રમાં સાઈ પલ્લવી ફિલ્મને એક નવી દૃષ્ટિ આપે છે. પરંપરાગત રીતે આપણે સીતાને ત્યાગ, ધૈર્ય, પવિત્રતા અને સહનશીલતાની મૂર્તિ તરીકે જોતાં આવ્યા છીએ, પરંતુ આ ફિલ્મમાં સીતાના વ્યક્તિત્વનું એક બીજું પાસું પણ સામે આવે છે. રાક્ષસો સામે સીતાનું શૌર્ય અને યુદ્ધ કરવાની તેની ક્ષમતા ખરેખર આશ્ચર્યજનક છે. અહીં સીતા માત્ર સંજોગોની સામે નિઃસહાય બનીને ઊભેલી સ્ત્રી નથી, પરંતુ જરૂર પડ્યે પોતાની શક્તિ અને આત્મબળનો પરિચય કરાવતી સ્ત્રી તરીકે સામે આવે છે. આ રજૂઆત ફિલ્મની નોંધપાત્ર વિશેષતા છે. સાઈ પલ્લવીના ચહેરા પરની સાદગી, આંખોમાં રહેલી નિર્ભયતા અને પાત્રની ગરિમા તેને સીતાના સ્વરૂપ સાથે સુસંગત બનાવે છે. ખાસ વાત એ છે કે સીતાનું શૌર્ય દર્શાવતી વખતે તેના પાત્રની કોમળતા અને ગૌરવ પણ જળવાય છે. આ ફિલ્મમાં સીતાને માત્ર રામની પત્ની તરીકે નહીં, પરંતુ પોતાના સ્વતંત્ર વ્યક્તિત્વ અને આંતરિક શક્તિ ધરાવતી નારી તરીકે જોવાનો પ્રયાસ થયો છે.

    હવે વાત કરીએ રામના પાત્રની. રણબીર કપૂર સક્ષમ અભિનેતા છે અને તેની અભિનયક્ષમતામાં કોઈ શંકા નથી. પરંતુ રામનું પાત્ર ભજવવું અને રામત્વને પડદા પર જીવંત કરવું એ બે અલગ બાબતો છે. રામના ચહેરા પર કરુણા, વાણીમાં મર્યાદા, વર્તનમાં સૌમ્યતા અને નિર્ણયોમાં ધર્મની દૃઢતા હોવી જોઈએ. રણબીરે પાત્રની શારીરિક ભાષા અને શાંત સ્વભાવને રજૂ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે, પરંતુ કેટલીક જગ્યાએ સંવાદોની રજૂઆત સામાન્ય લાગે છે. રામના મુખેથી નીકળતા શબ્દોમાં જે આધ્યાત્મિક ઊંડાણ, શાસ્ત્રીય ગાંભીર્ય અને મર્યાદાપૂર્ણ ભાષાશૈલીની અપેક્ષા રહે છે તે પ્રમાણમાં ઓછી અનુભવાય છે. રામના સંવાદો માત્ર માહિતી આપતા ન હોવા જોઈએ, પરંતુ સાંભળનારના અંતરમાં કોઈ વિચાર કે સંસ્કારનું બીજ રોપે એવા હોવા જોઈએ. અહીં એ અસર દરેક વખતે ઊભી થતી નથી. આ ટીકા રણબીરના અભિનય કરતાં પણ વધુ લેખન અને સંવાદરચના સાથે જોડાયેલી છે. કારણ કે રામનું પાત્ર એટલું વિશાળ છે કે તેના માટે માત્ર સારો અભિનેતા પૂરતો નથી; તેને અનુરૂપ શબ્દો, મૌન અને અભિવ્યક્તિ પણ એટલાં જ મહત્ત્વનાં છે.

    પરશુરામનું પાત્ર ફિલ્મમાં એક રસપ્રદ વળાંક આપે છે. મૂળ રામાયણમાં સીતાના સ્વયંવર પછી, રામ-સીતા અને અન્ય લોકો મિથિલાથી અયોધ્યા તરફ પાછા ફરી રહ્યા હોય ત્યારે પરશુરામ સાથે રામનો પ્રસંગ આવે છે. ફિલ્મમાં આ પ્રસંગની રજૂઆત અને તેની નાટ્યાત્મક ગોઠવણી અલગ રીતે અનુભવાય છે. અહીં એક રસપ્રદ બાબત એ પણ છે કે રણબીર કપૂર જ રામ અને પરશુરામ બંનેની ભૂમિકા ભજવે છે. બે અલગ યુગના બે અવતારી વ્યક્તિત્વો વચ્ચેનો આ વિરોધાભાસ પડદા પર જોવો રસપ્રદ છે. પરશુરામના પાત્રમાં રહેલો ક્રોધ, તપોબળ અને ક્ષાત્રતેજ રામની શાંત મર્યાદાથી તદ્દન વિપરીત છે. આ બંને વ્યક્તિત્વો વચ્ચેનો સંવાદ ફિલ્મને એક અલગ જ નાટ્યાત્મકતા આપે છે. જોકે આ પ્રસંગમાં મૂળ ગ્રંથની દાર્શનિક ગંભીરતા અને અવતારતત્ત્વની ચર્ચાને વધુ ઊંડાણપૂર્વક રજૂ કરવાની તક હતી.

    ફિલ્મનો એક અત્યંત યાદગાર પ્રસંગ છે જટાયુ અને રાવણ વચ્ચેનું યુદ્ધ. આ દૃશ્ય માત્ર દૃશ્ય વૈભવ નથી, પરંતુ એક એવા પક્ષીની વીરતાની ગાથા છે, જે જાણે છે કે સામેની શક્તિ અસાધારણ છે, છતાં અધર્મ સામે મૌન રહેવાનું પસંદ કરતું નથી. સીતાને બચાવવા માટે જટાયુ જે સાહસ કરે છે તે ભારતીય સંસ્કૃતિના એક મહાન મૂલ્યને રજૂ કરે છે. અન્યાય સામે ઊભા રહેવા માટે હંમેશાં વિજયની ખાતરી હોવી જરૂરી નથી; ક્યારેક કર્તવ્યની ભાવના જ સૌથી મોટું બળ બની જાય છે. આ સમગ્ર દૃશ્યમાં દૃશ્યસર્જન, ગતિ, આકાશી યુદ્ધની કલ્પના અને પાત્રોની રજૂઆત અત્યંત પ્રભાવશાળી છે. જટાયુને અનુપમ ખેરનો અવાજ મળ્યો છે, જે પાત્રને ભાવનાત્મક ઊંચાઈ આપે છે. આ દૃશ્ય ફિલ્મના સૌથી યાદગાર દૃશ્યોમાં સ્થાન પામે છે.

    ફિલ્મમાં રાવણને રામ વિષ્ણુના અવતાર છે તેની જાણ હોવા છતાં તે પોતાના અહંકાર અને સંકલ્પથી પાછળ હટતો નથી એવી રજૂઆત પણ વિચારવા જેવી છે. આ બાબત ફિલ્મને એક અલગ દાર્શનિક અર્થ આપે છે. જોકે મૂળ રામાયણના વિવિધ પાઠો અને પરંપરાઓમાં રાવણના જ્ઞાન, ભક્તિ અને રામના દિવ્ય સ્વરૂપ અંગેની સમજણની રજૂઆત એકસરખી નથી. તેથી ફિલ્મમાં આ બાબતને જે સ્પષ્ટતા સાથે રજૂ કરવામાં આવી છે તેને મૂળ ગ્રંથની એકમાત્ર અને નિર્વિવાદ રજૂઆત માનવી યોગ્ય નથી. અહીં સર્જકોએ પોતાની નાટ્યાત્મક દૃષ્ટિ પ્રમાણે કથાને ઘાટ આપ્યો છે. આ જ બાબત આપણને યાદ અપાવે છે કે પૌરાણિક કથાનું સિનેમેટિક રૂપાંતર અને મૂળ ગ્રંથનું અધ્યયન બંને અલગ અનુભવો છે.

    લક્ષ્મણના પાત્રમાં રવિ દુબે યોગ્ય લાગે છે. રામ પ્રત્યેની નિષ્ઠા, ભાઈ તરીકેનો પ્રેમ અને જરૂર પડ્યે વ્યક્ત થતો આવેશ તેના પાત્રને માનવીય બનાવે છે. રાજા દશરથના પાત્રમાં અરુણ ગોવિલની હાજરી એક વિશેષ લાગણી જગાવે છે. એક સમયના લોકપ્રિય રામ તરીકે જાણીતા કલાકારને હવે દશરથના પાત્રમાં જોવું એ રામાયણના દર્શકો માટે ભાવનાત્મક અનુભવ છે. કૈકેયી તરીકે લારા દત્તા અને મંથરા તરીકે શીબા ચઢ્ઢાએ પણ પોતપોતાનાં પાત્રોને અસરકારક રીતે રજૂ કર્યાં છે. કાજલ અગ્રવાલ મંદોદરી તરીકે અને રકુલ પ્રીત સિંહ શૂર્પણખા તરીકે જોવા મળે છે. આટલા મોટા પાત્રસમૂહમાં દરેક કલાકારને પોતાનું સ્થાન આપવાનો પ્રયાસ પ્રશંસનીય છે.

    હવે ફિલ્મના દિગ્દર્શન અને ટેકનિકલ પાસાંની વાત કરીએ. 'દંગલ' જેવી ફિલ્મ આપી ચૂકેલા નિતેશ તિવારી માટે રામાયણનું દિગ્દર્શન એક વિશાળ જવાબદારી હતી. તેમણે આ કથાને માત્ર ભારતીય દર્શકો પૂરતી મર્યાદિત ન રાખીને આંતરરાષ્ટ્રીય સિનેમાના સ્તરે રજૂ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. નિર્માતા નમિત મલ્હોત્રા અને તેમની સાથે જોડાયેલી DNEG જેવી વિશ્વસ્તરીય વિઝ્યુઅલ ઇફેક્ટ્સ કંપનીના કારણે ફિલ્મનું કેનવાસ અસાધારણ રીતે વિશાળ બન્યું છે. અયોધ્યા, લંકા, વનપ્રદેશ, પુષ્પક વિમાન અને યુદ્ધનાં દૃશ્યોમાં આ ભવ્યતા સ્પષ્ટ દેખાય છે. ખાસ કરીને જટાયુ અને રાવણનું આકાશી યુદ્ધ તથા રાક્ષસો સામે રામ, લક્ષ્મણ અને સીતાનો સંઘર્ષ ટેકનિકલ દૃષ્ટિએ નોંધપાત્ર છે.

    પંકજ કુમાર અને મહેશ લિમયેનું સિનેમેટોગ્રાફીનું કામ ફિલ્મના વિશાળ વિશ્વને દૃશ્યરૂપ આપવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. રેમ્સી એવરી, રવિ બંસલ, સુબ્રત ચક્રવર્તી અને અમિત રાયની પ્રોડક્શન ડિઝાઇન ફિલ્મના ભવ્ય વિશ્વનું નિર્માણ કરે છે. વસ્ત્રસજ્જાની વાત કરીએ તો રિમ્પલ નારુલા, હરપ્રીત નારુલા, અજય કુમાર અને સાનિયા સરદારીયાનું કામ ખાસ ઉલ્લેખનીય છે. પાત્રોના વસ્ત્રો, શસ્ત્રસજ્જા, રાજવી પહેરવેશ અને તેમની સામાજિક-સાંસ્કૃતિક ઓળખને અનુરૂપ દેખાવ તૈયાર કરવો સરળ કામ નથી. રામ અને રાવણના વ્યક્તિત્વ વચ્ચેનો દૃશ્યાત્મક તફાવત પણ આ વસ્ત્રસજ્જામાં દેખાય છે. અજય કુમાર દ્વારા તૈયાર કરાયેલાં પાત્રોના બખ્તર અને યુદ્ધસજ્જા પણ ફિલ્મના દૃશ્યજગતનો મહત્ત્વનો હિસ્સો છે.

    સંગીતની વાત આવે ત્યારે ફિલ્મ સાથે બે અસાધારણ નામ જોડાય છે — હોલિવૂડના ઓસ્કાર વિજેતા સંગીતકાર હાન્સ ઝિમર અને ભારતના ગૌરવ એ. આર. રહેમાન. આ બે સંગીતપ્રતિભાઓનું એક જ પ્રોજેક્ટમાં જોડાવું પોતાનામાં મોટી ઘટના છે. ફિલ્મના કેટલાક પ્રસંગોમાં બેકગ્રાઉન્ડ સ્કોર દૃશ્યની ભવ્યતા અને લાગણીને વધુ ઊંચાઈ આપે છે. જોકે આટલી મોટી અપેક્ષા સામે સંગીતની દરેક રચના એકસરખી અસર છોડતી નથી. કેટલીક જગ્યાએ દૃશ્યને જે આધ્યાત્મિક અને ભાવનાત્મક ઊંડાણ આપવું જોઈએ તે સંગીતમાંથી સંપૂર્ણપણે અનુભવાતું નથી. છતાં આ બંને સંગીતકારોનું યોગદાન ફિલ્મને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરની સંગીતાત્મક ઓળખ આપવાનો મહત્ત્વનો પ્રયાસ છે. હુઝેફા લોકંડવાલાનું એડિટિંગ અને ડેન ગ્લાસના નેતૃત્વ હેઠળનું વિઝ્યુઅલ ઇફેક્ટ્સનું કામ પણ ફિલ્મની રચનામાં મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

    આ ફિલ્મની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે તે સીતાને વધુ સક્રિય અને શૌર્યવાન સ્વરૂપમાં રજૂ કરે છે, રાવણના વ્યક્તિત્વને માત્ર દુષ્ટતાની સીમામાં બાંધી રાખતી નથી અને જટાયુ જેવા પાત્રને પણ વિશાળ સિનેમેટિક ઓળખ આપે છે. તે જ સમયે, કેટલીક જગ્યાએ કથાની ગતિ ધીમી પડે છે, કેટલીક ઘટનાઓમાં નાટ્યાત્મકતા વધુ લાગે છે અને સંવાદોમાં શાસ્ત્રીય તથા આધ્યાત્મિક ભાષાની ઊણપ અનુભવાય છે. ખાસ કરીને રામના પાત્રમાં જે વાણીની મર્યાદા અને આધ્યાત્મિક પ્રભાવની અપેક્ષા હોય છે તે વધુ અસરકારક રીતે રજૂ થઈ શક્યો હોત. કારણ કે રામાયણની ખરી ભવ્યતા માત્ર યુદ્ધ, મહેલ, રથ અને ચમત્કારોમાં નથી; તેની સાચી ભવ્યતા તો રામના આદર્શોમાં, સીતાના આત્મસન્માનમાં, લક્ષ્મણની નિષ્ઠામાં, ભરતના ત્યાગમાં અને રાવણના અહંકારમાં રહેલી છે.

    તો પછી આ ફિલ્મ શા માટે જોવી જોઈએ? કારણ કે આ ફિલ્મ આપણને એક જાણીતી કથાને નવા દૃશ્યવિસ્તારમાં જોવાની તક આપે છે. નવી પેઢી માટે રામાયણના પાત્રો, તેમનાં સંબંધો અને તેમની વચ્ચેના સંઘર્ષને મોટા પડદા પર અનુભવવાની આ એક મહત્ત્વપૂર્ણ તક છે. જે લોકોએ રામાયણ વાંચી છે, સાંભળી છે કે રામાનંદ સાગરની ઐતિહાસિક ટેલિવિઝન શ્રેણી જોઈ છે, તેમના માટે આ ફિલ્મની સરખામણી સ્વાભાવિક છે. પરંતુ આ ફિલ્મને માત્ર જૂની રામાયણની નકલ કે તેની સાથેની સ્પર્ધા તરીકે જોવાને બદલે એક નવા સિનેમેટિક અર્થઘટન તરીકે જોવી જોઈએ. આ ફિલ્મનું દૃશ્યજગત, કલાકારોની મહેનત, સીતાનું શૌર્ય, યશનો રાવણ અને જટાયુનો અવિસ્મરણીય પ્રસંગ તેને જોવાલાયક બનાવે છે. ભવ્ય બનાવવી સહેલી છે, પરંતુ રામાયણની આત્માને પડદા પર ઉતારવી અત્યંત મુશ્કેલ છે. હજારો કરોડનું બજેટ, અદ્યતન ટેકનોલોજી, આંતરરાષ્ટ્રીય કલાકારો અને વિશાળ સેટ્સ કોઈ ફિલ્મને દૃશ્ય વૈભવ તો આપી શકે, પરંતુ રામના એક વાક્યમાં રહેલી મર્યાદા, સીતાના મૌનમાં રહેલું સ્વાભિમાન અને જટાયુના બલિદાનમાં રહેલો ધર્મ આપોઆપ સર્જી શકતાં નથી. તેના માટે સંવેદનશીલ લેખન, ઊંડું અધ્યયન અને ભારતીય આધ્યાત્મિક પરંપરાની સમજ જરૂરી છે.

    આમ  તો  ફિલ્મ સંપૂર્ણ નથી, પરંતુ અવગણવા જેવી પણ નથી. (રામાયણના મૌલિક સંવાદોને સંપૂર્ણ રીતે રજુ કરવું શક્ય નથી તે પણ ત્રણ કલાકના મુવીમાં) તેમાં અનેક યાદગાર ક્ષણો છે, કેટલીક સર્જનાત્મક નવીનતાઓ છે અને કલાકારોના નોંધપાત્ર અભિનય છે. યશે રાવણના પાત્રમાં જે પ્રભાવ ઊભો કર્યો છે તે લાંબા સમય સુધી યાદ રહેશે. સાઈ પલ્લવીએ સીતાના પાત્રને એક નવી શક્તિ આપી છે. રણબીર કપૂરનો રામ વધુ ઊંડા આધ્યાત્મિક સંવાદો અને મર્યાદાપૂર્ણ વાણીની રાહ જોતો રહી જાય છે.

કારણ કે રામાયણમાં રાવણનું પાત્ર ભવ્ય હોઈ શકે, યુદ્ધનાં દૃશ્યો અદ્ભુત હોઈ શકે, પરંતુ અંતે દર્શકના હૃદયમાં સ્થાન તો રામત્વ જ બનાવે છે.

અને કદાચ આ જ આ ફિલ્મની સૌથી મોટી સિદ્ધિ પણ છે અને સૌથી મોટી અધૂરી અપેક્ષા પણ!

જયવાદ

જૈમીન જોષી

જંતરમંતરનું આંદોલન: CJP, યુવાનો અને ભારતીય લોકશાહીની કસોટી (The Reason for Jantar Mantar: A Test for the CJP, Muslims, and the People of India)

જંતરમંતરનો કોકરોચ અને સત્તાનો મહેલ: લોકશાહીને ડર કોનો છે?

 

    જ્યારે સત્તાને સવાલ પૂછનાર નાગરિક જીવજંતુ દેખાવા લાગે, ત્યારે સમજવું કે લોકશાહીના શરીર પર નહીં, તેની આત્મા પર કોઈ ગંભીર બીમારીનો હુમલો થયો છે. કોઈ પણ લોકશાહીની સૌથી મોટી કસોટી એ નથી કે સત્તા કેટલા મોટા બહુમતીથી ચૂંટાઈ છે. તેની ખરી કસોટી એ છે કે તે પોતાની સામે ઊભા રહેલા અસહમત અવાજને કેટલી જગ્યા આપે છે. કારણ કે તાળીઓના ગડગડાટ વચ્ચે શાસન કરવું સહેલું છે; અસહમતિના અવાજ વચ્ચે પોતાનું સંતુલન જાળવવું અઘરું છે. દિલ્હીના જંતરમંતર પર કોકરોચ જનતા પાર્ટી (CJP) અને યુવાનોના આંદોલને આ જ મૂળભૂત પ્રશ્નને ફરી એક વાર દેશના રાજકીય સંવાદના કેન્દ્રમાં મૂકી દીધો છે.

    અહીં પ્રશ્ન માત્ર એક પક્ષનો નથી. પ્રશ્ન માત્ર એક ચૂંટણી અધિકારીના રાજીનામાની માગણીનો પણ નથી. પ્રશ્ન એ છે કે જે દેશમાં નાગરિકને લોકશાહીની સૌથી અગત્યની કડી "મતાધિકાર" મળ્યો છે, ત્યાં એ અધિકાર વિશે સવાલ પૂછનાર યુવાનને સાંભળવામાં આવશે કે પહેલાં તેની આસપાસ બેરિકેડ ઊભાં કરવામાં આવશે? તેની દલીલનો જવાબ આપવામાં આવશે કે તેની હાજરીને જ સમસ્યા જાહેર કરવામાં આવશે? તેના અવાજને સંભાળવામાં આવશે કે દબાવવામાં આવશે ? પ્રશ્નો પૂછવાનો અધિકાર તો દરેકનો છે પણ ઉત્તર આપવાનો ?

    જંતરમંતરની જમીન પર આજે જે કંઈ બની રહ્યું છે, તેને માત્ર એક દિવસના વિરોધની ઘટના ગણીને ભૂલી જવું સહેલું છે, પરંતુ કેટલીક ઘટનાઓ સમાચારપત્રના પાનાં પૂરતી સીમિત રહેતી નથી. તે સમાજના રાજકીય ચરિત્ર પર એક લાંબો પ્રશ્નાર્થ મૂકી જાય છે.

જંતરમંતર: પથ્થરો વચ્ચે ઊગતી વૈચારિક ક્રાંતિ:

    જંતરમંતર દિલ્હીમાં આવેલું માત્ર એક સ્થળ નથી. તે ભારતીય લોકશાહીની જાહેર સ્મૃતિનો એક ભાગ છે. અહીં સત્તા સામે અવાજ ઊઠે છે, નીતિઓ સામે વાંધા રજૂ થાય છે અને નાગરિક પોતાના અસ્તિત્વની નોંધ લેવડાવવાનો પ્રયાસ કરે છે. ક્યારેક અહીંનો અવાજ સમગ્ર દેશ સુધી પહોંચે છે; ક્યારેક બેરિકેડની બીજી બાજુ જ અટકી જાય છે. ક્યરેક ક્યારેક ક્યારેક.... પરંતુ ઇતિહાસનો એક રસપ્રદ વિરોધાભાસ છે. સત્તા ઘણી વાર માને છે કે રસ્તા પર ઊભેલા લોકોને દૂર કરી દેવાથી તેમની માગણીઓ પણ દૂર થઈ જશે. જાણે અસંતોષ કોઈ વ્યક્તિ હોય, જેને બસમાં બેસાડીને શહેરની બહાર મોકલી શકાય. જાણે પ્રશ્ન કોઈ ભીડ હોય, જેને વિખેરી નાખવાથી જવાબ આપવાની જરૂરિયાત જ સમાપ્ત થઈ જાય. પણ હકીકત તેનાથી વિપરીત છે. દબાયેલો સવાલ ઘણી વાર વધુ દૂર સુધી પ્રવાસ કરે છે. માઇક્રોફોન બંધ થાય તો તે મોબાઇલની સ્ક્રીન પર દેખાય છે. સભા અટકાવવામાં આવે તો તે લેખ, ચર્ચા અને જાહેર સંવાદમાં પ્રવેશે છે. એક સ્થળ પર પ્રતિબંધ મૂકવાથી વિચારનો નકશો નાનો થતો નથી ણ તો કશું અંકુશમાં આવી જાય છે. બધું વિખરાઈ જવું તે પણ યોગ્ય નથી.

    આ અર્થમાં જંતરમંતર એક વૈચારિક પ્રયોગશાળા છે. અહીં માત્ર સૂત્રો નથી ઘડાતાં; અહીં સત્તા અને નાગરિક વચ્ચેના સંબંધની તપાસ થાય છે. અહીં એ જોવામાં આવે છે કે લોકશાહી માત્ર ચૂંટણીના દિવસે નાગરિકને યાદ રાખે છે કે ચૂંટણી પછી પણ તેની સાથે સંવાદ જાળવે છે. કોકરોચ જનતા પાર્ટીનું નામ પણ આ ઘટનાને એક અસામાન્ય વ્યંગાત્મક પરિમાણ આપે છે. કોકરોચ એવો જીવ છે, જેને મનુષ્ય ઘણી વાર ન ગમતા અસ્તિત્વનું પ્રતીક માને છે. પરંતુ રાજકીય વ્યંગમાં આ જ પ્રતીકનો અર્થ બદલાઈ શકે છે. જેને તમે નકામું સમજીને અવગણો છો, તે જ તમારી અવગણનાની મર્યાદા બતાવી શકે છે.

સત્તા માટે સૌથી અસ્વસ્થ કરનારી બાબત કદાચ વિરોધની તીવ્રતા નથી; પરંતુ એ છે કે વિરોધ કરનારાઓને સંપૂર્ણપણે અદૃશ્ય કરી શકાતાં નથી.

    ફ્રાન્ઝ કાફ્કાની દુનિયામાં માણસ ઘણી વાર એવી વ્યવસ્થામાં ફસાઈ જાય છે, જ્યાં નિયમો તો છે, પરંતુ તેમનો અર્થ સમજાતો નથી; સત્તા તો છે, પરંતુ જવાબદારીનો ચહેરો દેખાતો નથી. જંતરમંતરની ઘટનાને પણ આ પ્રકારના કાફ્કાસ્ક વિરોધાભાસથી જોઈ શકાય છે. નાગરિકને કહેવામાં આવે છે કે લોકશાહી તેની છે, પરંતુ જ્યારે તે લોકશાહીના કોઈ ચોક્કસ નિર્ણય વિશે પ્રશ્ન પૂછવા આવે છે, ત્યારે તેની હાજરી વ્યવસ્થાની અસુવિધા બની જાય છે. અહીંથી જ વ્યંગ જન્મે છે. જે વ્યવસ્થા પોતાને મજબૂત કહે છે, તે એક પ્રશ્નથી એટલી અસ્વસ્થ કેમ થાય છે કે તેને પ્રશ્ન પૂછનારના અસ્તિત્વને જ વ્યવસ્થાપનનો મુદ્દો બનાવવો પડે?

પચ્ચીસ હજાર સુરક્ષાકર્મીઓ અને પિસ્તાલીસ મેટ્રો સ્ટેશન: ડરનું ગણિત આ બધું વળી શું? ૧૦ ઑક્ટોબર ૨૦૨૬ના અહેવાલોમાં જંતરમંતર પર પ્રસ્તાવિત CJP વિરોધને ધ્યાનમાં રાખીને દિલ્હીમાં આશરે ૨૫,૦૦૦ સુરક્ષાકર્મીઓની તૈનાતી અને ૪૫ મેટ્રો સ્ટેશનો પર પ્રતિબંધોની વાત પ્રકાશિત થઈ હતી. આ વ્યવસ્થાઓને સત્તાવાળાઓએ સુરક્ષા અને જાહેર વ્યવસ્થાની જરૂરિયાતના સંદર્ભમાં સમજાવી હતી. બીજી તરફ, વિરોધીઓ અને ટીકાકારોએ આ પગલાંની વ્યાપકતા સામે પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા હતા પરંતુ આંકડાઓ માત્ર વહીવટી અહેવાલની વિગતો નથી રહેતા; ક્યારેક તે રાજકીય પરિસ્થિતિના પ્રતીક બની જાય છે.

    એક બાજુ યુવાનો છે, જેમની પાસે સૂત્રો છે, પ્રશ્નો છે અને પોતાની વાત સાંભળવામાં આવે એવી અપેક્ષા છે. બીજી બાજુ રાજ્યનું વિશાળ સુરક્ષા તંત્ર છે, જેના હાથમાં પોલીસ દળ, બેરિકેડ, પરિવહન વ્યવસ્થા અને કાયદાકીય સત્તા છે. આ બંને વચ્ચેનો તફાવત સ્વાભાવિક છે. રાજ્ય પાસે જાહેર સુરક્ષાની જવાબદારી છે. પરંતુ આ જવાબદારીનો અર્થ એ નથી કે દરેક વિરોધને સંભવિત જોખમ તરીકે જ જોવામાં આવે. અહીં એક સરળ પ્રશ્ન ઊભો થાય છે: સુરક્ષા વ્યવસ્થાનું પ્રમાણ નક્કી કરતી વખતે જોખમનું મૂલ્યાંકન થયું હતું કે વિરોધની રાજકીય અસુવિધા પણ ગણતરીમાં આવી હતી?

આ પ્રશ્નનો જવાબ માત્ર સુરક્ષાકર્મીઓની સંખ્યાથી મળી શકતો નથી. તેના માટે સરકારી કારણો, ગુપ્તચર મૂલ્યાંકન, વાસ્તવિક જોખમ, લાગુ કરાયેલા પ્રતિબંધો અને તેમના પ્રમાણસર સ્વરૂપની તપાસ જરૂરી છે. છતાં, જ્યારે કોઈ વિરોધની આસપાસ આખા શહેરની ગતિશીલતા બદલાય, ત્યારે નાગરિકને પ્રશ્ન પૂછવાનો અધિકાર રહે છે. વ્યંગ અહીં છે. લોકશાહીમાં એક નાગરિકની તાકાત તેના મતમાં હોય છે. પરંતુ જો એ જ નાગરિકનો અવાજ સાંભળતાં પહેલાં પરિવહન, રસ્તા અને જાહેર સ્થળોની ગતિ અટકાવવી પડે, તો વ્યવસ્થાની પ્રાથમિકતાઓ વિશે ચર્ચા થવી સ્વાભાવિક છે.

    મેટ્રો સ્ટેશન બંધ થવાથી માત્ર પ્રદર્શનકારીઓ પ્રભાવિત થતા નથી. નોકરી પર જતા કર્મચારીઓ, પરીક્ષા આપવા જતા વિદ્યાર્થીઓ, હોસ્પિટલ પહોંચતા દર્દીઓ અને રોજિંદી મુસાફરી પર આધારિત સામાન્ય નાગરિકો પણ અસર અનુભવે છે. તેથી વિરોધનો અધિકાર અને જાહેર જીવનની સાતત્યતા એકબીજાના વિરોધી હોવા જરૂરી નથી. વહીવટનું કૌશલ્ય એ છે કે તે બંનેનું રક્ષણ કરી શકે. લોકશાહીની સફળતા એમાં નથી કે વિરોધના દિવસે કેટલા બેરિકેડ ઊભા કરાયા. તેની સફળતા એમાં છે કે અસહમતિ વ્યક્ત થઈ શકે, સામાન્ય નાગરિકનું જીવન અનાવશ્યક રીતે ખોરવાય નહીં અને કાયદો બધાને સમાન રીતે લાગુ પડે.

તેર કરોડ નામોનો સવાલ: મતદાર યાદી કે લોકશાહીની યાદશક્તિ?

    આ સમગ્ર વિવાદના કેન્દ્રમાં મતદાર યાદીઓની વિશેષ સઘન સુધારણા પ્રક્રિયા SIR અને તેમાં નામો દૂર થવા અંગેના ગંભીર આક્ષેપો છે. વિવિધ અહેવાલોમાં આશરે ૧૩ કરોડ નામોનો આંકડો ચર્ચામાં આવ્યો છે. જોકે, અહીં એક અત્યંત મહત્ત્વનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે: આ આંકડો મતદાર યાદીમાંથી ગાયબ થયેલા અંતિમ અને પાત્ર મતદારોની પ્રમાણિત સંખ્યા તરીકે આપમેળે સ્વીકારી શકાય નહીં. ભાજપ તરફથી આપવામાં આવેલી સ્પષ્ટતા મુજબ, આ આંકડામાં મૃત્યુ પામેલા મતદારો, અન્યત્ર સ્થળાંતર કરનારા અને જેમનો સંપર્ક થઈ શક્યો ન હતો એવા લોકોનો સમાવેશ થાય છે. વિરોધ પક્ષો અને આંદોલનકારીઓએ આ પ્રક્રિયાની પારદર્શિતા, સંભવિત ભૂલો અને પાત્ર મતદારોના અધિકારો અંગે સવાલો ઉઠાવ્યા છે. આ બંને બાબતોને ધ્યાનમાં રાખીને સ્વતંત્ર તપાસ, જાહેર માહિતી અને અસરકારક ફરિયાદ નિવારણ જરૂરી બને છે. આખરે મતદાર યાદી કોઈ સામાન્ય સરકારી રજિસ્ટર નથી. તેમાં રહેલું દરેક નામ લોકશાહીની ભાગીદારીનું સંભવિત દ્વાર છે. નામ સાચું હોય તો તે નાગરિકના મતાધિકારને વ્યવસ્થિત બનાવે છે; નામ ખોટી રીતે દૂર થાય તો તે નાગરિકને પોતાની જ લોકશાહીમાં અવાજ આપવાની તકથી વંચિત કરી શકે છે. કોઈ વ્યક્તિનો સંપર્ક ણ થાય કે વ્યક્તિ જો સરનામું બદલે તો શું તે ભારતીય રહેતો નથી ? કે પછી તેને વોટ આપવાનો અધિકાર રહેતો નથી.

આથી બે બાબતો એકસાથે સાચી છે. મતદાર યાદીમાંથી મૃત અથવા અયોગ્ય નોંધો દૂર કરવી જરૂરી છે. અને એટલું જ જરૂરી એ સુનિશ્ચિત કરવું છે કે કોઈ પાત્ર નાગરિકનું નામ ભૂલથી દૂર ન થાય, ખાસ કરીને એવા લોકોનું, જેમની પાસે વહીવટી પ્રક્રિયામાં પોતાની પાત્રતા સાબિત કરવાનાં સાધનો મર્યાદિત હોય. આ પ્રશ્નને માત્ર રાજકીય ગણિત સુધી સીમિત કરવો પણ યોગ્ય નથી. મતદારોની સંખ્યા ચૂંટણીનાં પરિણામો પર અસર કરી શકે છે, પરંતુ દરેક વહીવટી ફેરફાર પાછળ ચૂંટણીલક્ષી હેતુ છે એવું પુરાવા વિના કહેવું ખોટું છે. એ જ રીતે, કોઈ પ્રક્રિયાને માત્ર વહીવટી ગણાવી દેવાથી તેની દરેક કામગીરી આપમેળે નિર્દોષ સાબિત થતી નથી. અહીં લોકશાહીનો મૂળભૂત સિદ્ધાંત કામ આવે છે. દાવો મોટો હોય તો તપાસ પણ ઊંડી હોવી જોઈએ. આંકડો વિશાળ હોય તો તેની વિગતો જાહેર થવી જોઈએ અને પાત્ર નાગરિકોના મતાધિકાર પર અસર થવાની શક્યતા હોય તો ફરિયાદ સાંભળવાની પ્રક્રિયા સરળ, સમયસર અને વિશ્વસનીય હોવી જોઈએ.

    સત્તાને જો પોતાના નિર્ણય પર વિશ્વાસ હોય, તો પારદર્શિતાથી ડરવાનું કારણ શું? અને વિરોધ પક્ષો જો ગંભીર આક્ષેપ કરે, તો તેમની પાસે પણ દસ્તાવેજો, પ્રમાણ અને ચકાસી શકાય એવા પુરાવા રજૂ કરવાની જવાબદારી છે. લોકશાહી કોઈ પક્ષની સુવિધા માટે રચાયેલી વ્યવસ્થા નથી. તે નાગરિકના અધિકારનું રક્ષણ કરતી વ્યવસ્થા છે. તેથી મતદાર યાદીનો સવાલ ભાજપ વિરુદ્ધ કોંગ્રેસ કે સરકાર વિરુદ્ધ વિરોધ પક્ષના ચોકઠામાં અટકી જવો ન જોઈએ. અસલી પ્રશ્ન એ છે કે દરેક પાત્ર નાગરિકને પોતાનો મત આપવાની વાસ્તવિક તક મળે છે કે નહીં.

'વિદેશી હાથ'નો જૂનો પડછાયો અને નવા યુવાનોના પ્રશ્નો

    રાજકીય ઇતિહાસમાં એક અનુકૂળ દલીલ વારંવાર પાછી આવે છે: જ્યારે અસંતોષનો અવાજ વધે, ત્યારે તેના મૂળમાં કોઈ બાહ્ય શક્તિ હોવાની શંકા વ્યક્ત કરવામાં આવે. ક્યારેક તેને વિદેશી ષડયંત્ર કહેવામાં આવે છે, ક્યારેક ટૂલકિટ, ક્યારેક રાષ્ટ્રવિરોધી એજન્ડા. રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના વાસ્તવિક જોખમો હોય છે. વિદેશી હસ્તક્ષેપ શક્ય છે. ખોટી માહિતી ફેલાવવાના પ્રયાસો પણ થઈ શકે છે. પરંતુ કોઈ ચોક્કસ આંદોલનને વિદેશી ષડયંત્ર ગણાવવા માટે પુરાવા જરૂરી છે. માત્ર એ કારણે કે સરકારને કોઈ આંદોલન અસુવિધાજનક લાગે છે, તે આંદોલન પાછળ વિદેશી હાથ છે એવું માની લેવું તર્ક નથી; તે તપાસ પહેલાં જ કાઢી નાખેલો ચુકાદો છે. અહીં એક કટાક્ષભર્યો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે. " જ્યારે દેશનો યુવાન સરકારી કચેરીની બહાર રોજગાર, શિક્ષણ કે મતાધિકાર માટે લાઈનમાં ઊભો હોય, ત્યારે સત્તાને તેમાં કોઈ આંતરરાષ્ટ્રીય ગુપ્તચર એજન્સીનો હાથ કેમ દેખાવા લાગે છે? શું સામાન્ય નાગરિકની નિરાશા એટલી અવિશ્વસનીય બની ગઈ છે કે તેની પાછળ કોઈ ગુપ્ત નકશો શોધવો અનિવાર્ય લાગે?

આ સવાલ દરેક સરકારને લાગુ પડે છે. લોકશાહીમાં સત્તા બદલાય છે, પક્ષો બદલાય છે, સૂત્રો બદલાય છે; પરંતુ નાગરિકના પ્રશ્નોનું મહત્ત્વ બદલાવું ન જોઈએ.

    કોઈ આંદોલનમાં ખોટી માહિતી હોય તો તેનો તથ્યોથી જવાબ આપવો જોઈએ. કોઈ આરોપ પાયાવિહોણો હોય તો દસ્તાવેજોથી ખંડન કરવું જોઈએ. કોઈ વ્યક્તિ કાયદાનો ભંગ કરે તો કાયદેસરની કાર્યવાહી થઈ શકે છે, પરંતુ શાંતિપૂર્ણ અસહમતિને માત્ર દેશવિરોધી ગણાવી દેવાથી મૂળ પ્રશ્નનો જવાબ મળતો નથી. વિરોધને વિદેશી હાથ સાથે જોડવો સહેલું છે, કારણ કે પછી રોજગાર, મતદાર યાદી, પારદર્શિતા અને જવાબદારી જેવા મુશ્કેલ પ્રશ્નોની ચર્ચા પાછળ ધકેલી શકાય છે. ચર્ચા નાગરિકની સમસ્યાથી ખસીને તેના ઇરાદાની તપાસ સુધી પહોંચી જાય છે. અને એ જ ક્ષણે લોકશાહીનો સંવાદ નબળો પડે છે.

યુવાનોને દરેક બાબતમાં સાચા માનવાની જરૂર નથી. તેમની દરેક માગણી સાથે સહમત થવાની પણ જરૂર નથી. પરંતુ તેમને સાંભળવા માટે પહેલાં તેમની રાજકીય નિષ્ઠાનું પ્રમાણપત્ર માગવું પડે, તો જાહેર સંવાદની જમીન સંકોચાવા લાગે છે. રાષ્ટ્રપ્રેમનો અર્થ સત્તાના દરેક નિર્ણયને નિર્વિવાદ સ્વીકારી લેવો નથી. અને સત્તાની ટીકા કરવી એટલે રાષ્ટ્રનો વિરોધ કરવો પણ નથી. રાષ્ટ્ર કોઈ એક સરકારનું નામ નથી; તે કરોડો નાગરિકો, તેમના અધિકારો, તેમની આશાઓ અને તેમની સંયુક્ત જવાબદારીનું નામ છે.

સુપ્રીમ કોર્ટનો હસ્તક્ષેપ: લોકશાહીની છેલ્લી આશા કે પ્રથમ ચેતવણી?

    ૧૧ ઑક્ટોબરના અહેવાલો મુજબ, સુપ્રીમ કોર્ટે શાંતિપૂર્ણ રીતે એકત્ર થનારા લોકોની ગેરકાયદેસર અટકાયત ન થાય, મેટ્રો અને રેલવે સેવાઓ સામાન્ય રીતે ચાલે, ઇન્ટરનેટ સુવિધાઓ કાયદા અનુસાર અવિરત રહે અને નાગરિકોની અવરજવર શક્ય બને તે અંગે નિર્દેશો આપ્યા હતા. અગાઉ મેટ્રો સ્ટેશનો બંધ કરવાના પગલાં અંગે જવાબદારી નક્કી કરવાની કાર્યવાહી વિશે પણ અદાલતમાં ચર્ચા થઈ હતી. આ હસ્તક્ષેપને માત્ર એક પક્ષની જીત અથવા બીજા પક્ષની હાર તરીકે જોવો, ન્યાયતંત્રની ભૂમિકાને રાજકીય સ્કોરબોર્ડમાં ફેરવી નાખવા જેવું છે. અદાલતનું મહત્ત્વ એમાં છે કે તે સત્તાના નિર્ણયોની કાયદેસરતા તપાસી શકે, નાગરિકોના અધિકારોનું રક્ષણ કરી શકે અને વહીવટને બંધારણીય મર્યાદાઓની યાદ અપાવી શકે, પરંતુ અદાલતની દરેક ટિપ્પણીને અંતિમ ચુકાદો સમજી લેવી પણ યોગ્ય નથી. કોઈ કાર્યવાહી ગેરકાયદેસર હતી કે નહીં, કોની જવાબદારી કેટલી હતી અને કયા પ્રતિબંધો કાયદેસર હતા. આ બાબતોનો અંતિમ નિર્ણય સંબંધિત ન્યાયિક પ્રક્રિયા અને ઉપલબ્ધ પુરાવા પર આધારિત રહે છે.

    તેમ છતાં, આ ઘટનાનો લોકશાહી સંદેશ સ્પષ્ટ છે. જાહેર વ્યવસ્થા જાળવવાની સત્તા અમર્યાદિત નથી. વિરોધ કરવાની સ્વતંત્રતા પણ નિરપેક્ષ નથી. બંને વચ્ચેનું સંતુલન બંધારણ અને કાયદો નક્કી કરે છે. લોકશાહીમાં અદાલતનું અસ્તિત્વ એટલા માટે છે કે બહુમતીનો નિર્ણય પણ કાયદાથી ઉપર ન બની જાય. ચૂંટાયેલી સરકાર પાસે શાસન કરવાનો અધિકાર છે, પરંતુ નાગરિકના મૂળભૂત અધિકારોનો આદર કરવાની જવાબદારી પણ છે. પોલીસ પાસે કાયદો અમલમાં મૂકવાની સત્તા છે, પરંતુ એ સત્તાનો ઉપયોગ કાયદાની મર્યાદામાં જ થવો જોઈએ. અદાલતનો હસ્તક્ષેપ રાહત આપે છે. પરંતુ એ જ સમયે તે એક અસ્વસ્થ કરનારો પ્રશ્ન પણ ઊભો કરે છે: નાગરિકની સામાન્ય અવરજવર અને શાંતિપૂર્ણ વિરોધ જેવી બાબતોમાં બંધારણીય મર્યાદાઓની યાદ અપાવવાની જરૂર વારંવાર કેમ ઊભી થાય?

ન્યાયતંત્ર લોકશાહીની મહત્ત્વની સુરક્ષા વ્યવસ્થાઓમાંનું એક છે. પરંતુ લોકશાહીની એકમાત્ર આશા ન્યાયતંત્ર જ બની રહે, તો રાજકીય સંવાદ, જવાબદાર વહીવટ અને સક્રિય નાગરિક સમાજની ભૂમિકા વિશે પણ વિચારવું પડે. બંધારણનું રક્ષણ માત્ર અદાલતના ચુકાદાથી થતું નથી. તે પોલીસના નિર્ણયોમાં, સરકારી આદેશોમાં, પત્રકારોના પ્રશ્નોમાં, નાગરિકોની જાગૃતિમાં અને વિરોધ પક્ષોની જવાબદારીમાં પણ થવું જોઈએ.

યુવાનોનો અવાજ: બળવો નહીં, જવાબદારીનો પ્રશ્ન છે તે કેમ કોઈ સમજતા નથી ?કે પછી સમજવા માંગતા નથી.

    આંદોલનમાં યુવાનોની હાજરીને માત્ર ઉશ્કેરાટ તરીકે જોવી તેમની રાજકીય સમજણને ઓછું આંકવા જેવું છે. યુવાનીમાં પ્રશ્નો પૂછવાની તીવ્રતા હોય છે. સ્થાપિત વ્યવસ્થાને સ્વાભાવિક માની લેવાને બદલે તેને તપાસવાની ઇચ્છા હોય છે. દરેક યુવાનની સમજણ સમાન નથી, દરેક આંદોલનનો હેતુ સમાન નથી, અને દરેક વિરોધ નિર્દોષ જ હોય એવું પણ નથી. છતાં, યુવાનોના પ્રશ્નોને ગંભીરતાથી સાંભળવા એ કોઈ સરકારની કૃપા નહીં, પરંતુ લોકશાહીનું કર્તવ્ય છે.

જ્યારે યુવાન રોજગાર વિશે પૂછે છે, ત્યારે તેને માત્ર ધીરજનો ઉપદેશ આપવો પૂરતો નથી. જ્યારે તે ચૂંટણી પ્રક્રિયાની વિશ્વસનીયતા વિશે પૂછે છે, ત્યારે તેને માત્ર વ્યવસ્થા પર વિશ્વાસ રાખવાનું કહેવું પૂરતું નથી. વિશ્વાસ માગી શકાય છે, પરંતુ વિશ્વાસ જાળવવા માટે પારદર્શિતા અને જવાબદારી જરૂરી છે. સરકાર પાસે નીતિ હોય છે. નીતિની પાછળ દલીલ હોવી જોઈએ. નિર્ણયની પાછળ પુરાવા હોવા જોઈએ. અને નિર્ણયથી અસરગ્રસ્ત નાગરિક પાસે પોતાની વાત રજૂ કરવાની અસરકારક તક હોવી જોઈએ. યુવાનોને પ્રશ્ન પૂછવા માટે પ્રોત્સાહિત કરતી શિક્ષણવ્યવસ્થા અને જાહેર જીવનમાં પ્રશ્ન પૂછનાર યુવાનને શંકાની નજરે જોતી રાજકીય સંસ્કૃતિ વચ્ચે વિરોધાભાસ છે. શાળામાં આપણે બાળકોને કહીએ છીએ કે જિજ્ઞાસા જ જ્ઞાનનું પ્રથમ પગથિયું છે. પરંતુ જાહેર જીવનમાં એ જ જિજ્ઞાસા અસુવિધા બની જાય, તો આપણે બાળકોને કઈ લોકશાહી માટે તૈયાર કરી રહ્યા છીએ?

લોકશાહીનો નાગરિક માત્ર મતદાન કરતો માણસ નથી. તે સવાલ પૂછે છે, જવાબ માગે છે, પુરાવા તપાસે છે અને પોતાના અધિકારોની સાથે પોતાની ફરજો પણ સમજે છે એટલે જ આ આંદોલનનું મૂલ્યાંકન માત્ર તેની સફળતા કે નિષ્ફળતાથી ન થવું જોઈએ. તેના દ્વારા ઊભા કરાયેલા પ્રશ્નોના જવાબ કેટલા મળ્યા, વહીવટ કેટલો પારદર્શક રહ્યો અને નાગરિકોના અધિકારોનું કેટલું રક્ષણ થયું. આ પણ તેની કસોટી છે.

એક સવાલ કે અસલી કોકરોચ કોણ?

    કોકરોચ જનતા પાર્ટીનું નામ વ્યંગ માટે પૂરતું છે. પરંતુ દરેક વ્યંગની પાછળ એક ગંભીર સવાલ છુપાયેલો હોય છે. અહીં પણ સવાલ માત્ર એ નથી કે રસ્તા પર ઊભેલા યુવાનો પોતાને કયા નામથી ઓળખાવે છે. સવાલ એ છે કે કોઈ પણ લોકશાહી પોતાના નાગરિકોને કઈ નજરે જુએ છે. કોઈ યુવાન ખોટો હોય, તો તેની દલીલનો જવાબ આપો. કોઈ આરોપ પાયાવિહોણો હોય, તો પુરાવાથી તેને ખોટો સાબિત કરો. કોઈ વ્યક્તિ કાયદાનો ભંગ કરે, તો કાયદેસર કાર્યવાહી કરો. પરંતુ માત્ર સવાલ પૂછવા બદલ નાગરિકને શત્રુની જેમ જોવામાં આવે, તો સત્તા પોતાની જ લોકશાહી ભાષાને નબળી બનાવે છે અને અહીંથી કટાક્ષનો છેલ્લો વળાંક શરૂ થાય છે.

    કોકરોચને આપણે ગંદકીમાં જીવતા જીવ તરીકે ઓળખીએ છીએ. તે જ્યાં ગંદકી હોય ત્યાં ટકી રહે છે. હવે આ પ્રતીકને રાજકીય રૂપક તરીકે જોતા પહેલાં એક સવાલ પૂછવો જોઈએ. લોકશાહીની ગંદકી ક્યાંથી આવે છે? રસ્તા પર ઊભેલા યુવાનોના પ્રશ્નોમાંથી કે જવાબદારીથી દૂર ભાગતી વ્યવસ્થાની અસ્પષ્ટતાઓમાંથી? વિરોધના સૂત્રોમાંથી કે સત્તાના નિર્ણયોની તપાસ ન થઈ શકે એવી માનસિકતામાંથી? નાગરિકની અસહમતિમાંથી કે એ અસહમતિને સાંભળવાની અનિચ્છામાંથી?

આ પ્રશ્નનો જવાબ કોઈ એક પક્ષ, એક નેતા કે એક સંસ્થાને આપોઆપ દોષિત ઠરાવીને મળી શકતો નથી. તેની તપાસ તથ્યો, પુરાવા અને જવાબદારીના આધારે જ થઈ શકે. પરંતુ એક સિદ્ધાંત નિર્વિવાદ છે: કોઈ વ્યવસ્થા જેટલી શક્તિશાળી બને, એટલી જ તેની જવાબદારી પણ વધે છે. સત્તા પાસે ભવન છે, સુરક્ષા છે, કાયદો છે, વહીવટ છે અને નિર્ણય લેવાની શક્તિ છે. નાગરિક પાસે મત છે, અવાજ છે અને પ્રશ્ન પૂછવાનો અધિકાર છે. લોકશાહી આ બંનેમાંથી કોઈ એકને નાબૂદ કરીને ટકતી નથી. તે બંને વચ્ચેની જવાબદારીની સાંકળથી ટકે છે.

    એસી ઓફિસોમાં બેસનાર દરેક અધિકારી કે નેતા લોકશાહીને કોરી ખાય છે એવું કહેવું અન્યાયી સામાન્યકરણ થશે. એ જ રીતે, રસ્તા પર ઊતરેલો દરેક યુવાન લોકશાહીનો નિર્દોષ રક્ષક છે એવું માનવું પણ યોગ્ય નથી. અસલી કસોટી વ્યક્તિની ઓળખમાં નથી, પરંતુ તેના વર્તન અને જવાબદારીમાં છે. તેથી અંતિમ પ્રશ્ન થોડો અલગ રીતે પૂછવો જોઈએ: અસલી કોકરોચ કોણ છે, તે નહીં; પરંતુ લોકશાહીના ઘરમાં એવી કઈ ગંદકી જમા થઈ છે કે નાગરિક અને સત્તા એકબીજાને શત્રુની નજરે જોવા લાગ્યાં છે? કારણ કે જીવજંતુને કચડી નાખવાથી ઘરની ગંદકી સાફ થતી નથી. માત્ર તેની હાજરી થોડા સમય માટે અદૃશ્ય થાય છે. ગંદકી દૂર કરવી હોય, તો મૂળ સુધી પહોંચવું પડે અને લોકશાહીમાં મૂળ સુધી પહોંચવાનો માર્ગ એક જ છે. સવાલને દબાવવો નહીં, તેનો જવાબ આપવો, કારણ કે જે સત્તા પ્રશ્નોથી ડરે છે, તે અંતે પોતાના જ જવાબોથી ડરવા લાગે છે. અને જે લોકશાહી નાગરિકને સાંભળવાનું બંધ કરે છે, તે એક દિવસ પોતાનો જ અવાજ ઓળખવામાં અસમર્થ બની શકે છે.

લેખક: જૈમિન જોષી.

જયવાદ 

શિક્ષકને શણગારની જરૂર નથી.. (You don't need yourself.)

 

શિક્ષકને શણગારની જરૂર નથી..

 

        જે માણસ આખી જિંદગી બીજાના જીવનમાં પ્રકાશ ઉમેરતો રહ્યો હોય, તેના પોતાના જીવનને દીવડાંથી શણગારવાની જરૂર નથી હોતી. શિક્ષક એવો જ માણસ છે. તેના ખભા પર પડેલી ચોકની ધૂળ કદાચ કોઈને દેખાતી નથી, તેના અવાજમાં છુપાયેલો થાક પણ કોઈ સાંભળતું નથી, પરંતુ તેના એક વાક્યથી કોઈ વિદ્યાર્થીનું આખું જીવન બદલાઈ જાય છે. દુનિયા તેને એક દિવસ ફૂલોથી વધાવે છે, જ્યારે શિક્ષક તો આખું વર્ષ પોતાના અસ્તિત્વના ફૂલ બીજાના ભવિષ્ય માટે ખરચતો રહે છે એટલે જ મનમાં એક પ્રશ્ન ઊઠે છે. શિક્ષકને ખરેખર શણગારની જરૂર છે ખરી?

        શિક્ષક દિવસ આવે છે એટલે શાળાઓમાં તેની ઉજવણીનો માહોલ સર્જાય છે. મંચ તૈયાર થાય છે. ફૂલોની માળાઓ આવે છે. વિદ્યાર્થીઓ ભાષણો કરે છે. શિક્ષકોને શુભેચ્છાઓ મળે છે. કોઈને સન્માનપત્ર મળે છે તો કોઈના ગળામાં માળા પહેરાવવામાં આવે છે. આ બધું થવું જોઈએ. કારણ કે જે માણસ સમાજના ભવિષ્યને ઘડે છે, તેના પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવાની કોઈ તક નાની નથી. પરંતુ ઉજવણીની વચ્ચે એક ક્ષણ માટે જો આપણે શાંત થઈએ તો કદાચ શિક્ષકની સાચી જરૂરિયાત સમજાય. તેને શણગાર નહીં, સમજણ જોઈએ છે; તાળીઓ નહીં, વિશ્વાસ જોઈએ છે; એક દિવસનું સન્માન નહીં, આખા વર્ષનો આદર જોઈએ છે.

        શિક્ષકને ઓળખવો હોય તો તેની ખુરશી ન જુઓ, તેની આસપાસ બેઠેલા બાળકો જુઓ. તેની પાસે કેટલા પ્રમાણપત્રો છે તે ન જુઓ, વર્ષો પછી કેટલા વિદ્યાર્થીઓ તેને યાદ કરે છે તે જુઓ. તેના નામ આગળ કેટલા હોદ્દા લખાયેલા છે તે ન જુઓ, પરંતુ તેના કારણે કેટલાં બાળકો પોતાના નામની આગળ કંઈક લખી શક્યાં છે તે જુઓ. કારણ કે શિક્ષકની સિદ્ધિ તેના પોતાના જીવનમાં ઓછી અને તેના વિદ્યાર્થીઓના જીવનમાં વધારે લખાયેલી હોય છે.

        શિક્ષણ એટલે માત્ર પાઠ્યપુસ્તકના પાનાં પૂરાં કરવાનું કામ નથી. શિક્ષક જ્યારે વર્ગખંડમાં પ્રવેશે છે ત્યારે તેની સામે અલગ અલગ ઘરોમાંથી આવેલા અનેક વિશ્વો બેઠાં હોય છે. કોઈ બાળકના ઘરમાં આર્થિક મુશ્કેલી હશે, કોઈના મનમાં ભય હશે, કોઈને પોતાની ક્ષમતામાં વિશ્વાસ નહીં હોય, કોઈ બહારથી શાંત હશે પણ અંદરથી તૂટી રહ્યું હશે. પાઠ્યપુસ્તક આ બધું ક્યાં શીખવે છે?  અહીં શિક્ષકનું સાચું શિક્ષણ શરૂ થાય છે. તે ક્યારેક ગણિતના દાખલા કરતાં જીવનનો દાખલો સમજાવે છે અને ક્યારેક ઇતિહાસના પાત્ર કરતાં પોતાના વર્તનથી ઇતિહાસ રચવાનું શીખવે છે.

        સારો શિક્ષક બાળકને માત્ર ભણાવતો નથી, બાળકને પોતાની જાત સાથે પરિચય કરાવે છે. કોઈ વિદ્યાર્થી વારંવાર નિષ્ફળ જાય ત્યારે આખી દુનિયા કદાચ તેના ગુણ જુએ છે, પણ શિક્ષક તેની અંદર રહેલી સંભાવના જુએ છે. જ્યાં બીજા લોકો કહે “આ બાળકથી નહીં થાય,” ત્યાં સાચો શિક્ષક કદાચ કહે છે “હજુ થયું નથી.” આ બે વાક્યો વચ્ચે શિક્ષણનો આખો તફાવત છુપાયેલો છે. શિક્ષક નિષ્ફળતાને અંત નહીં, પ્રક્રિયાનો એક પડાવ માને છે. કદાચ એટલા માટે જ એક સારા શિક્ષકનો પ્રભાવ પરીક્ષાના પરિણામથી ઘણો મોટો હોય છે.

કબીરે ગુરુનું સ્થાન સમજાવતાં કહ્યું હતું

“ગુરુ ગોવિંદ દોઉ ખડે, કાકે લાગું પાય;

બલિહારી ગુરુ આપને, ગોવિંદ દિયો બતાય.”

        કબીરની આ પંક્તિમાં ગુરુની મહાનતા માત્ર એટલી નથી કે ગુરુ ભગવાન કરતાં મોટો છે. તેની અંદર એક વધુ ઊંડી વાત છે. ગુરુ પોતે અંતિમ મંઝિલ નથી, તે મંઝિલ સુધી પહોંચવાનો માર્ગ બતાવે છે. સાચો શિક્ષક પણ એવો જ હોય છે. તે વિદ્યાર્થીને આખી જિંદગી પોતાની છાયામાં રાખવા માગતો નથી; તે તો એક દિવસ એવો બનાવે છે કે વિદ્યાર્થી પોતાની છાયા ઊભી કરી શકે. પરંતુ આજના સમયમાં શિક્ષકની ભૂમિકા સામે એક નવો પડકાર પણ ઊભો થયો છે. માહિતી મેળવવી હવે મુશ્કેલ રહી નથી. એક મોબાઇલની સ્ક્રીન પર દુનિયાનું જ્ઞાન ઉપલબ્ધ છે. વિડિયો છે, વેબસાઇટ છે, ડિજિટલ વર્ગખંડ છે અને હવે કૃત્રિમ બુદ્ધિ જેવી ટેક્નોલોજી પણ છે. તો પછી પ્રશ્ન થાય કે આવતીકાલે શિક્ષકની જરૂર શું રહેશે?

જવાબ કદાચ જ્ઞાનમાં નહીં, માનવીય સ્પર્શમાં છુપાયેલો છે.

        મશીન જવાબ આપી શકે છે, પરંતુ બાળકના ચહેરા પરનો નિરાશાનો ભાવ વાંચી શકે છે? કોઈ વિદ્યાર્થી સતત ચૂપ રહે છે ત્યારે તેની પાછળનું કારણ સમજી શકે છે? ભૂલ કરનાર બાળકને બીજી તક આપવાનો નિર્ણય માત્ર માહિતીના આધારે થઈ શકે? શિક્ષકનું સાચું મહત્ત્વ એ છે કે તે બાળકને માત્ર શું વિચારવું તે નથી શીખવતો, કેવી રીતે વિચારવું અને માણસ તરીકે કેમ જીવવું તે શીખવે છે. આજની સૌથી મોટી વિસંગતિ કદાચ એ છે કે આપણે શિક્ષક પાસે સતત શ્રેષ્ઠ પરિણામની અપેક્ષા રાખીએ છીએ, પરંતુ તેને શ્રેષ્ઠ રીતે કામ કરવા માટે જરૂરી વિશ્વાસ અને સ્વતંત્રતા આપવા તૈયાર નથી. શિક્ષકને ક્યારેક અહેવાલોના ભાર નીચે દબાવી દઈએ છીએ, ક્યારેક કાગળની કામગીરીમાં તેનો સમય લઈ લઈએ છીએ અને પછી અપેક્ષા રાખીએ છીએ કે તે વર્ગખંડમાં સર્જનાત્મક બને. આપણે ભૂલી જઈએ છીએ કે જે શિક્ષકનો સમય કાગળોમાં ખોવાઈ જાય છે, તેના વિદ્યાર્થીઓનો સમય પણ શિક્ષણમાંથી ઓછો થાય છે. શિક્ષકનું સન્માન કરવું હોય તો તેના ગળામાં માળા પહેરાવવી સારી વાત છે, પરંતુ તેના વર્ગખંડમાં વિશ્વાસ મૂકવો વધુ મોટી વાત છે. તેને ભેટ આપવી સુંદર છે, પરંતુ તેને પોતાના વિષયને પોતાની રીતે જીવંત કરવાની તક આપવી વધુ સુંદર છે. તેના માટે બે મિનિટનું ભાષણ કરવું સહેલું છે, પરંતુ તેની મહેનતને રોજિંદા વ્યવહારમાં માન્યતા આપવી એ સાચું સન્માન છે.

અને શિક્ષકના જીવનની સૌથી મોટી સુંદરતા એ છે કે તેની મહેનતનું ફળ ઘણી વાર તેના જીવનકાળમાં સંપૂર્ણપણે તેની સામે આવતું જ નથી. એક શિક્ષક કોઈ બાળકને વાંચતા શીખવે છે. વર્ષો પસાર થાય છે. એ બાળક મોટું થાય છે, કોઈ પદ પર પહોંચે છે, પોતાનું ઘર બનાવે છે, સમાજમાં સ્થાન મેળવે છે. કદાચ એક દિવસ રસ્તામાં શિક્ષકને મળે અને કહે “સર, તમે મને ત્યારે જે કહ્યું હતું ને, એ વાત હું ક્યારેય ભૂલ્યો નથી.”

એ ક્ષણે શિક્ષક સમજી જાય છે કે તેની મહેનત વ્યર્થ ગઈ નહોતી.

શિક્ષકનું સાચું પ્રમાણપત્ર કાગળ પર નથી હોતું; તે કોઈ ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીની યાદમાં જીવતું હોય છે.

માળી છોડને ઉછેરે છે અને પછી તે વૃક્ષની છાંયડીમાં બીજા લોકો બેસે છે. શિક્ષક પણ એવો જ માળી છે. તે વિચારનું બીજ વાવે છે, સંસ્કારનું પાણી આપે છે, ભૂલોને છાંટે છે, આત્મવિશ્વાસની માટી ચડાવે છે અને પછી એક દિવસ વિદ્યાર્થી તેની સામે ઊભો રહે છે. તેના કરતાં ઊંચો, તેના કરતાં વધુ સફળ અને પોતાના પગ પર મજબૂત. ત્યારે સાચો શિક્ષક ખુશ થાય છે. કારણ કે તેને વિદ્યાર્થીએ પાછળ છોડી દીધો હોય છે, પણ એ જ તો તેની જીત હોય છે.

        શિક્ષકને શણગારવાની આપણી રીત થોડી બદલવાની જરૂર છે. ફૂલ આપીએ, પણ સાથે સમય આપીએ. સન્માનપત્ર આપીએ, પણ સાથે વિશ્વાસ આપીએ. તાળીઓ પાડીએ, પણ સાથે તેની વાત સાંભળીએ. શિક્ષક દિવસ ઉજવીએ, પણ શિક્ષકનું મહત્ત્વ માત્ર એક દિવસ પૂરતું સીમિત ન કરીએ કારણ કે શિક્ષક કોઈ દિવસની ઉજવણી નથી. શિક્ષક તો સમાજની આવતીકાલની તૈયારી છે. તેના કપડાંમાં સાદગી હોય શકે, પરંતુ વિચારોમાં વૈભવ હોય છે. તેના હાથમાં માત્ર ચોક હોય શકે, પરંતુ એ ચોકથી તે અનેક જીવનની દિશા દોરી શકે છે. તેની પાસે કદાચ સોનાની કોઈ વસ્તુ ન હોય, પરંતુ તેની પાસે એવો ખજાનો હોય છે જે વહેંચવાથી ઘટતો નથી. “જ્ઞાન, અનુભવ અને સંસ્કારનો ખજાનો.”

એટલે શિક્ષકને શણગારની જરૂર નથી.

તેને ફૂલોથી શણગારશો તો ફૂલ એક દિવસ કરમાઈ જશે;

તેના વિચારોને સન્માન આપશો તો એ વિચારો પેઢીઓ સુધી ખીલતા રહેશે.

અને કદાચ શિક્ષક માટે સૌથી મોટું સન્માન એ દિવસે નહીં મળે, જ્યારે આખી શાળા તેની માટે તાળીઓ પાડે છે; સૌથી મોટું સન્માન તો ત્યારે મળે છે, જ્યારે વર્ષો પછી જીવનના કોઈ અજાણ્યા વળાંકે તેનો વિદ્યાર્થી થોભીને કહે છે.

“સર, તમે ત્યારે મારા પર વિશ્વાસ કર્યો હતો… અને એ વિશ્વાસે મને મારી જાત પર વિશ્વાસ કરવાનું શીખવ્યું.”

એ એક વાક્યની સામે કોઈ માળા મોટી નથી, કોઈ મંચ મોટો નથી, કોઈ સન્માનપત્ર મોટું નથી.

કારણ કે જે શિક્ષક કોઈના જીવનમાં પ્રકાશ બની ગયો હોય, તેને બહારથી શણગારવાની નહીં, માત્ર અંદરથી નમવાની જરૂર હોય છે.

 

લેખક : જૈમિન જોષી.

“કૃષ્ણ, વિદુર કે શકુની? તમારી અંદર કોની બુદ્ધિ જીવતી છે?” (“Krishna, Vidura, or Shakuni? Whose intellect lives within you?”)

 

મહાભારતના ત્રણ મસ્તિષ્ક: કૃષ્ણની ધર્મનીતિ, વિદુરની બુદ્ધિ અને શકુનીની કુટનીતિ

 

        કુરુક્ષેત્રના મેદાનમાં જ્યારે શંખ ફૂંકાયો ત્યારે યુદ્ધ શરૂ થયું નહોતું. યુદ્ધ તો ઘણાં વર્ષો પહેલાં શરૂ થઈ ગયું હતું. કોઈના હાથમાં તલવાર આવ્યા પહેલાં, કોઈ રથ પર ધનુષ ચડ્યું તે પહેલાં અને કોઈ સૈનિકે યુદ્ધભૂમિ તરફ પગ મૂક્યો તે પહેલાં. યુદ્ધ માણસોના મનમાં શરૂ થઈ ગયું હતું. ઈર્ષ્યામાં, અહંકારમાં, અપમાનમાં, મોહમાં અને સૌથી વધારે બુદ્ધિના ઉપયોગમાં.

 

        મહાભારતને જો માત્ર પાંડવો અને કૌરવો વચ્ચેનું યુદ્ધ માનીએ તો આપણે તેની સૌથી ઊંડી વાત ચૂકી જઈએ છીએ. આ મહાકાવ્ય ખરેખર તો માણસની અંદર ચાલતા ધર્મ અને અધર્મના યુદ્ધનું વિશાળ દર્પણ છે. અહીં તલવાર ચલાવનારા યોદ્ધાઓ કરતાં પણ વધારે પ્રભાવશાળી એવા કેટલાક મસ્તિષ્ક છે, જેઓ યુદ્ધની દિશા નક્કી કરે છે. એમાં ત્રણ નામ વિશેષ રીતે સામે આવે છે. “કૃષ્ણ, વિદુર અને ગાંધાર રાજ શકુની.”

        ત્રણેય પાસે અદભુત બુદ્ધિ હતી. ત્રણેય પરિસ્થિતિને સામાન્ય માણસ કરતાં વધારે ઊંડે જોઈ શકતા હતા. ત્રણેયને મનુષ્યના સ્વભાવની ઓળખ હતી. પરંતુ ત્રણેયની બુદ્ધિનો અંતિમ આશય જુદો હતો.

કૃષ્ણની બુદ્ધિ ધર્મ સાથે જોડાયેલી હતી.

વિદુરની બુદ્ધિ સત્ય સાથે જોડાયેલી હતી.

જયારે શકુનીની બુદ્ધિ સ્વાર્થ અને પ્રતિશોધ સાથે જોડાઈ ગઈ.

        આથી જ મહાભારતનો એક અત્યંત ગહન પાઠ અહીંથી જન્મે છે. બુદ્ધિ માણસને મહાન બનાવતી નથી; બુદ્ધિ કઈ દિશામાં વપરાય છે એ માણસને મહાન કે વિનાશક બનાવે છે. આ વાત સમજવી હોય તો પહેલાં વિદુરને સમજવા પડે.

        ત્રણ ભાઈના જન્મ પછી હસ્તિનાપુરનું ભવિષ્ય બદલાવવાનું હતું . પાંડુ મોટા હતા પણ શરીરથી દરિદ્ર હતા, બીજા ધુતરાષ્ટ્ર જન્મ્યા પણ તે જન્મથી અંધ હતા અને ત્રીજા વિદુર જે ત્રણેય ભાઈઓમાં શ્રેષ્ટ હતા. પાંડુના વાનપ્રસ્થાશ્રમના નિર્ણય પછી ધુતરાષ્ટ્રને કાર્યકાળી રાજા બનાવવામાં આવ્યા પણ ત્યારે ક્યાં ખબર હતી કે  હસ્તિનાપુર હવે અંધારકાર તરફ જવાનું હતું. વિદુરને હમેશા દાસી પુત્ર કહી અપમાન મળ્યું. તેમની ગણતરી નિમ્ન કરવામાં આવી, તેમના માન મોભાને હંમેશા ખંડિત કરવામાં આવ્યા તે છતાં વિદુરએ કયારે હસ્તિનાપુરનું અહિત નથી વિચાર્યું જયારે બીજી બાજુ ગાંધાર રાજએ પોતાની બેનની જ સાસરીને ધ્વસ્ત કરવાના પ્રતીસોધામાં જીવન વિતાવ્યું. વિદુર રાજા નહોતા, છતાં રાજાઓને રાજધર્મ સમજાવતા હતા. તેઓ સિંહાસન પર બેઠા નહોતા, છતાં સિંહાસન પર બેઠેલા માણસ કરતાં રાજ્યનું ભવિષ્ય વધારે સ્પષ્ટ જોઈ શકતા હતા. ધૃતરાષ્ટ્ર અને પાંડુના ભાઈ તરીકે કુરુવંશ સાથે તેમનો સંબંધ હતો, પરંતુ તેમનો જન્મ રાજમાતાના ગર્ભમાંથી થયો નહોતો. મહાભારત તેમને જ્ઞાન, ધર્મ અને નીતિમાં પારંગત પુરુષ તરીકે રજૂ કરે છે. પરંપરામાં તેમને ધર્મના અંશરૂપ માનવામાં આવે છે. મહાભારતના વર્ણનમાં તેઓ ધર્મ અને અર્થ બંનેના જ્ઞાનથી સંપન્ન અને નિષ્પાપ બુદ્ધિવાળા તરીકે વર્ણવામાં આવે છે. વિદુરની વિશેષતા એ નહોતી કે તેઓ બધું જાણતા હતા. તેમની વિશેષતા એ હતી કે જે જાણતા હતા તેને સત્ય બોલવાની હિંમત પણ ધરાવતા હતા. આ બંનેમાં મોટો તફાવત છે.

દરબારમાં સત્ય જાણનારા ઘણા હોઈ શકે, પરંતુ સત્તાધીશને અપ્રિય લાગે એવું સત્ય બોલનારા કેટલા?

        ધૃતરાષ્ટ્રની સૌથી મોટી કમનસીબી અંધત્વ નહોતી. તેમની સૌથી મોટી કમનસીબી એ હતી કે તેમની આંખો કરતાં તેમનો પુત્રમોહ વધારે શક્તિશાળી હતો. દુર્યોધનના જન્મ સમયે અશુભ સંકેતો દેખાયા ત્યારે વિદુરે પણ રાજાને ચેતવણી આપી હતી કે સમગ્ર કુળના હિત માટે એક વ્યક્તિનો ત્યાગ કરવો પડે તો તે કરવો જોઈએ. પરંતુ પિતાનું હૃદય રાજધર્મ કરતાં મોટું બની ગયું.

આ નાનકડો પ્રસંગ આખા મહાભારતનો બીજ છે.

        ધૃતરાષ્ટ્ર પાસે વિદુર હતા. તેમની પાસે ભીષ્મ હતા. તેમની પાસે દ્રોણ હતા. તેમની પાસે કૃપાચાર્ય જેવા જ્ઞાની લોકો હતા. એટલે હસ્તિનાપુરમાં બુદ્ધિની અછત નહોતી. અછત હતી તો સાચી બુદ્ધિને સ્વીકારવાની નૈતિક શક્તિની અને કદાચ આ જ કોઈપણ સત્તાની સૌથી મોટી કમજોરી હોય છે. વિદુર આથી જ મહાભારતમાં માત્ર મંત્રી નથી. તેઓ કુરુવંશની અંતરાત્મા છે.

જયારે લાક્ષાગૃહમાં પાંડવોને જીવતા સળગાવી દેવાનું કાવતરું રચાય છે ત્યારે  વિદુર સીધું બધું કહી શકતા નથી, કારણ કે દરબારની દીવાલોને પણ કાન હોય છે. તેથી તેઓ સંકેતની ભાષામાં યુધિષ્ઠિરને ચેતવે છે. મહાભારતના વર્ણનમાં વિદુર દ્વારા મ્લેચ્છ ભાષામાં આપવામાં આવેલી ચેતવણી અને પછી સુરંગ ખોદાવવાનો પ્રસંગ આવે છે.

આ વિદુરની બુદ્ધિનું બીજું સ્વરૂપ છે.

“સત્ય બોલવું એક વાત છે; જયારે યોગ્ય સમયે, યોગ્ય રીતે અને યોગ્ય માણસ સુધી સત્ય પહોંચાડવું બીજી વાત છે.”

અહીંથી વિદુર અને કૃષ્ણ એકબીજાની નજીક આવવા લાગે છે. કૃષ્ણ અને વિદુર બંને સત્યના માણસો છે, પરંતુ તેમની રીત જુદી છે. વિદુર સત્યને વાણી આપે છે. કૃષ્ણ સત્યને દિશા આપે છે.

વિદુર કહે છે આ અન્યાય છે.

કૃષ્ણ વિચારે છે હવે આ અન્યાયને અટકાવવો કેવી રીતે?

અને અહીંથી મહાભારતની રાજનીતિ વધુ ગહન બની જાય છે.

બીજી બાજુ, ગાંધારથી એક માણસ હસ્તિનાપુરની રાજનીતિમાં પ્રવેશ કરે છે - “શકુની”.

        શકુનીને આપણે બાળપણથી એક જ રંગમાં ઓળખીએ છીએ- કપટી, ધૂર્ત અને કાવતરાખોર. પરંતુ મહાભારતને ઊંડે વાંચીએ તો સમજાય છે કે શકુની માત્ર ‘ખરાબ માણસ’ નહોતો; તે અત્યંત તીક્ષ્ણ રાજકીય બુદ્ધિ ધરાવતા માણસ હતા. સમસ્યા તેમની બુદ્ધિમાં નહોતી. સમસ્યા તેમની બુદ્ધિની દિશામાં હતી.

        ગાંધારી ધૃતરાષ્ટ્ર સાથે પરણાઈ. ત્યાર પછી ગાંધાર અને હસ્તિનાપુરના સંબંધો વિશે અનેક લોકકથાઓ વિકસેલી છે. તેમાં સૌથી પ્રસિદ્ધ કથા એવી છે કે શકુની અને ગાંધારના રાજપરિવારને કેદ કરવામાં આવ્યા, તેમને અલ્પ આહાર આપવામાં આવ્યો, પરિવારના સભ્યોએ પોતાના હિસ્સાનું અન્ન શકુનીને આપ્યું અને શકુનીએ પછી હસ્તિનાપુર સામે પ્રતીસોધ લેવાની પ્રતિજ્ઞા કરી. આગળની લોકકથાઓમાં તેના પિતાના હાડકાંમાંથી પાસા બનાવ્યાની વાત પણ આવે છે.

ઘાયલ બુદ્ધિ શું કરી શકે?

ઘા માણસને બે રસ્તા આપે છે. એક, તે પોતાના દુઃખમાંથી કરુણા શીખે; બીજો, તે પોતાના દુઃખને બીજાના વિનાશનું કારણ બનાવી દે.

શકુનીને આપણે બીજા રસ્તાના પ્રતીક તરીકે વાંચી શકીએ. પરંતુ સાચા મહાભારતમાં પણ તેની બુદ્ધિનું અંધારું સ્વરૂપ સ્પષ્ટ દેખાય છે. ઇન્દ્રપ્રસ્થની સમૃદ્ધિ જોઈને દુર્યોધનના મનમાં ઈર્ષ્યાની આગ ભભૂકી ઊઠે છે. તે પોતાના દુઃખની વાત શકુની સમક્ષ કરે છે. ત્યારે શકુની તલવાર આપતો નથી. તે યુદ્ધની વાત કરતો નથી. તે દુર્યોધનની અંદરની નબળાઈ વાંચે છે.

તે કહે છે યુધિષ્ઠિરને જુગાર ગમે છે, પરંતુ તેને રમત આવડતી નથી; મને આવડે છે. તેને બોલાવો, હું તેને હરાવી દઈશ.

અહીં શકુનીની બુદ્ધિની ભયાનકતા દેખાય છે. તે યુધિષ્ઠિરની શક્તિ પર હુમલો કરતો નથી.

તે તેની નબળાઈ શોધે છે અને આ જ રાજકીય કુટનીતિનું સૌથી અંધારું સ્વરૂપ છે. સામેવાળાને હરાવવા માટે તેની અંદરની કમજોરી શોધવી. જુગારની સભામાં શકુની પાસા ફેંકે છે અને વારંવાર વિજય જાહેર થાય છે. મૂળ મહાભારતના વર્ણનમાં પણ તેની રમતને કપટભરી અને છેતરપિંડીવાળી રીતે દર્શાવવામાં આવે છે. વિદુર પહેલેથી જ જુગારને વિનાશનું મૂળ કહીને ધૃતરાષ્ટ્રને ચેતવી ચૂક્યા હતા. વિદુરને ખબર હતી કે શું થવાનું છે. શકુનીને ખબર હતી કે શું કરવાનું છે.

આ બંને વચ્ચેનો તફાવત આખા મહાભારતનો તફાવત છે.

એક પાસે સત્ય હતું. બીજા પાસે ચાલ હતી પરંતુ સત્ય પાસે સત્તા ન હતી અને ચાલ પાસે સત્તાનો સહારો હતો.

અને પછી દ્રૌપદીનું અપમાન થયું. એ સભામાં મહાન યોદ્ધાઓ બેઠા હતા. ભીષ્મ હતા. દ્રોણ હતા. કૃપાચાર્ય હતા. રાજાઓ હતા. પરંતુ જ્યારે અન્યાય સામે અવાજ ઊઠવો જોઈએ ત્યારે વિદુર ઊભા રહ્યા. મહાભારતના ઉદ્યોગપર્વમાં કૃષ્ણ પોતે યાદ કરે છે કે તે સમયે વિદુરે ધર્મની દૃષ્ટિએ વિરોધ કર્યો હતો. વિદુર કદાચ તે દિવસે કુરુવંશને બચાવી શક્યા હોત. જો કુરુવંશ સત્ય સાંભળવા તૈયાર હોત તો..

પરંતુ જ્યારે અંતરાત્માની વાત સત્તાના કાન સુધી પહોંચે અને સત્તા પોતાના મોહમાં કાન બંધ કરી દે, ત્યારે અંતરાત્મા પણ કેટલો સમય રાજ્ય બચાવી શકે?

અહીં કૃષ્ણનો પ્રવેશ થાય છે.

કૃષ્ણને સમજવા માટે સૌથી પહેલાં એ સમજવું જરૂરી છે કે તેઓ શરૂઆતથી યુદ્ધ ઇચ્છતા ન હતાં. યુદ્ધ તેમના માટે વિજયનો ઉત્સવ નહોતો. તેઓ જાણતા હતા કે કુરુક્ષેત્રમાં જે જીતશે તે પણ પોતાના માણસોને ગુમાવશે. તેથી અંતિમ ક્ષણ સુધી શાંતિનો માર્ગ શોધવામાં આવ્યો.

        પાંડવોનો હક પાછો મળે, એટલા માટે કૃષ્ણ શાંતિદૂત બની હસ્તિનાપુર જાય છે. પાંચ ગામ સુધીની માંગ સ્વીકારવાની તૈયારી વ્યક્ત થાય છે. કૃષ્ણનો સંદેશ સ્પષ્ટ હતો. જો ન્યાયપૂર્ણ સમાધાન થઈ શકે તો યુદ્ધ શા માટે? પરંતુ દુર્યોધનને જમીનનો પ્રશ્ન નહોતો.

તેને અહંકારનો પ્રશ્ન હતો અને અહંકારને જેટલું આપો તેટલું ઓછું પડે.

        કૃષ્ણની રાજનીતિ અહીં એક અદ્ભુત વળાંક લે છે. તેઓ રાજદૂત બનીને જાય છે, પરંતુ પોતાની પાછળ પોતાની શક્તિનું પ્રદર્શન કરવા નથી જતા. દુર્યોધન કૃષ્ણ માટે ભવ્ય સ્વાગત અને ભોજનની વ્યવસ્થા કરે છે. કૃષ્ણ તે સ્વીકારતા નથી. તેઓ વિદુરના ઘેર જાય છે. ત્યાં સાદું ભોજન (તાંદુલની ભાજી) સ્વીકારે છે. મહાભારતના ઉદ્યોગપર્વમાં આ પ્રસંગ સ્પષ્ટ રીતે વર્ણવાયો છે. આ પ્રસંગને માત્ર ‘કૃષ્ણે વિદુરના ઘરે ભોજન લીધું’ એટલા માટે વાંચવો એ તેની આત્માને ચૂકી જવું છે. એક તરફ સોનાના મહેલનો ભોજન હતો. બીજી તરફ સત્યનિષ્ઠ મનુષ્યનું સાદું ઘર. કૃષ્ણે ભોજનનું વૈભવ જોયું નહીં. તેમણે હૃદયનું વૈભવ જોયું.

આ આધ્યાત્મિક રાજનીતિ છે. સત્તા ઘણીવાર માણસને તેની પાસે રહેલા વૈભવથી માપે છે. કૃષ્ણ માણસને તેના અંતરમાં રહેલા સત્યથી માપે છે એટલે જ કૃષ્ણ વિદુરના ઘરે જાય છે.

વિદુર અને કૃષ્ણ વચ્ચેની આ મુલાકાત મહાભારતની રાજનીતિ કરતાં પણ મોટી આધ્યાત્મિક ઘટના છે કારણ કે અહીં બે બુદ્ધિઓ મળે છે “એક સત્યની અને એક સત્યને કાર્યમાં ઉતારવાની.” અને એ જ સમયે ત્રીજું મસ્તિષ્ક “શકુની” હસ્તિનાપુરની રાજનીતિમાં બેઠું છે.

એક તરફ વિદુર વિચારે છે કે રાજ્ય કેવી રીતે બચે.

એક તરફ શકુની વિચારે છે કે દુર્યોધનની જીત કેવી રીતે થાય.

અને કૃષ્ણ વિચારે છે “ધર્મ કેવી રીતે બચે.”

આ ત્રણેયમાં ફરક એટલો જ છે.

વિદુર રાજ્યની નૈતિકતા બચાવવા માંગે છે.

શકુની પક્ષની જીત ઇચ્છે છે.

કૃષ્ણ ધર્મની સ્થાપના ઇચ્છે છે.

એટલે કૃષ્ણની કૂટનીતિ અને શકુનીની કૂટનીતિ દેખાવમાં ક્યારેક સમાન લાગે છે, પરંતુ આત્મામાં બંને વચ્ચે આકાશ-પાતાળનો તફાવત છે.

કૃષ્ણ પણ વ્યૂહ બનાવે છે. કૃષ્ણ પણ સામેના માણસની નબળાઈ જાણે છે. કૃષ્ણ પણ પરિસ્થિતિને પોતાના પક્ષે ફેરવે છે પરંતુ એક મૂળભૂત તફાવત છે. શકુની માણસને પોતાના હેતુ માટે વાપરે છે; કૃષ્ણ માણસને તેના ધર્મ તરફ પાછો વાળે છે. આથી કૃષ્ણની નીતિને માત્ર ‘ચાલાકી’ કહી દેવી એ કૃષ્ણ સાથે અન્યાય છે. કૃષ્ણની કૂટનીતિ પાછળનો પ્રશ્ન ‘મારો લાભ શું?’ નથી. પ્રશ્ન છે ‘ધર્મની રક્ષા કેવી રીતે થાય?’ આ જ કારણ છે કે કુરુક્ષેત્ર પહેલાં કૃષ્ણ શાંતિ માગે છે અને યુદ્ધ શરૂ થયા પછી અર્જુનને ધર્મના સંઘર્ષમાંથી ભાગવા દેતા નથી. તેઓ જાણે છે કે શાંતિ પવિત્ર છે, પરંતુ અન્યાયને જીવતો રાખીને મળેલી શાંતિ પવિત્ર નથી.

આ વિચાર ખૂબ સૂક્ષ્મ છે. અધર્મ સામે મૌન રહેવું ક્યારેક અહિંસા નથી; તે અધર્મને સહાય છે.

વિદુરે આ વાત પોતાના જીવનથી સમજાવી. શકુનીએ તેની વિરુદ્ધ દિશા બતાવી. અને કૃષ્ણે બંને વચ્ચેનો માર્ગ બતાવ્યો.

વિદુર કહે છે “સત્ય છોડશો નહીં.”

શકુની કહે છે “સત્યથી જીત ન મળે તો ચાલથી જીતી લો.”

કૃષ્ણ કહે છે “સત્ય છોડ્યા વિના યોગ્ય વ્યૂહ શોધો.”

અહીંથી મહાભારતનો સૌથી મોટો પાઠ જન્મે છે.

બુદ્ધિ + ધર્મ એટલે કૃષ્ણ.

બુદ્ધિ + સત્ય એટલે વિદુર.

બુદ્ધિ + સ્વાર્થ એટલે શકુની.

અને આ ત્રણેય માત્ર મહાભારતના પાત્રો નથી.

આપણી અંદર પણ આ ત્રણેય બેઠા છે. જ્યારે આપણે કોઈ મુશ્કેલીમાં હોઈએ ત્યારે આપણા અંદરનો એક અવાજ વિદુરની જેમ કહે છે ‘સાચું શું છે?’

બીજો અવાજ શકુનીની જેમ કહે છે ‘મને ફાયદો કેવી રીતે થશે?’

અને ક્યારેક એક ઊંડો, શાંત અવાજ કૃષ્ણની જેમ પૂછે છે ‘સાચું શું છે એ જાણ્યા પછી તેને જીવનમાં ઉતારવાનો યોગ્ય માર્ગ કયો છે?’

માણસનું ચરિત્ર આ ત્રણ અવાજોમાંથી કયા અવાજને તે અંતે સાંભળે છે તેનાથી બને છે. મહાભારતની સૌથી મોટી વિદંબના એ છે કે દુર્યોધન પાસે શકુની હતો, પરંતુ વિદુરની વાત સાંભળવાની ક્ષમતા નહોતી.

ધૃતરાષ્ટ્ર પાસે વિદુર હતો, પરંતુ પુત્રમોહમાંથી બહાર આવવાની શક્તિ નહોતી.

પાંડવો પાસે કૃષ્ણ હતા, પરંતુ કૃષ્ણે પણ તેમને દરેક ક્ષણે સરળ રસ્તો આપ્યો નહોતો કારણ કે ધર્મનો માર્ગ હંમેશા સરળ નથી હોતો.

કૃષ્ણ અર્જુનને યુદ્ધમાં ઉતારે છે, પરંતુ પહેલાં અર્જુનના અંદરના મોહને તોડે છે. આ જ કૃષ્ણની વિશેષતા છે. તેઓ માત્ર બહારનું યુદ્ધ નથી લડાવતા. તેઓ પહેલાં માણસની અંદરનું યુદ્ધ જીતાડે છે. કુરુક્ષેત્ર બહારનું મેદાન છે, પરંતુ ગીતાનો જન્મ અંદરના કુરુક્ષેત્રમાં થાય છે. આથી જન્માષ્ટમીના દિવસે કૃષ્ણને માત્ર મોરપીંછ, વાંસળી અને માખણના ગોપાળ તરીકે યાદ કરવું સુંદર છે, પરંતુ અધૂરું છે.

કૃષ્ણ એ પણ છે જે રાજદરબારમાં શાંતિનો અંતિમ પ્રયાસ કરે છે.

કૃષ્ણ એ પણ છે જે વિદુરના સાદા ઘરમાં બેસે છે.

કૃષ્ણ એ પણ છે જે દુર્યોધનના અહંકાર સામે નમતા નથી.

કૃષ્ણ એ પણ છે જે અર્જુનના મોહ સામે પણ નમતા નથી.

અને કૃષ્ણ એ પણ છે જે શીખવે છે કે ધર્મનો અર્થ માત્ર સારા બનવું નથી; જ્યારે અધર્મ સામે ઊભા રહેવાની ઘડી આવે ત્યારે યોગ્ય રીતે ઊભા રહેવાની શક્તિ પણ ધર્મનો જ ભાગ છે.

વિદુર આપણને સત્યની કિંમત શીખવે છે.

શકુની આપણને ચેતવણી આપે છે કે બુદ્ધિ જો અંતરાત્માથી અલગ પડી જાય તો તે માણસને અદભુત રીતે ચતુર બનાવી શકે છે, પરંતુ મહાન બનાવી શકતી નથી.

કૃષ્ણ આપણને બંનેની વચ્ચેનો પ્રકાશ બતાવે છે.

વિદુર પાસે સત્ય હતું, પણ સત્તા નહોતી.

શકુની પાસે બુદ્ધિ હતી, પણ અંતરાત્માની દિશા ગુમાવી હતી.

કૃષ્ણ પાસે બંનેને પારખવાની દૃષ્ટિ હતી.

અને કદાચ એટલા માટે મહાભારતમાં કૃષ્ણ માત્ર એક પાત્ર નથી રહેતા. તેઓ પ્રજ્ઞા બની જાય છે.

વિદુર અંતરાત્મા બની જાય છે અને શકુની ચેતવણી બની જાય છે. એક કહે છે સત્ય બોલ. બીજો કહે છે “સામેવાળાની નબળાઈ શોધ.” ત્રીજો કહે છે “નબળાઈ ઓળખ, પરંતુ તેનો ઉપયોગ ધર્મની વિરુદ્ધ નહીં, ધર્મની રક્ષા માટે કર.”

અંતે મહાભારત આપણને જીતવાનું શીખવતું નથી.

તે પૂછે છે “તમે જીત્યા પછી શું બચાવશો?”

શકુની કદાચ પોતાના પક્ષને જીતાડવા માગતો હતો, પરંતુ તેની રમત એવી હતી કે અંતે જીતનાર કોઈ રહ્યો નહીં.

વિદુર કદાચ પોતાનું રાજ્ય બચાવી શક્યા નહીં, પરંતુ તેમની વાણી હજારો વર્ષ પછી પણ જીવંત રહી.

કૃષ્ણ યુદ્ધ પછી પણ કોઈ સિંહાસન પર બેઠા નહીં, છતાં સમગ્ર ભારતીય ચેતનામાં તેમનું સ્થાન અડગ રહ્યું.

આ જ તો અંતિમ રહસ્ય છે.

સત્તા ક્ષણિક છે. ચાલ ક્ષણિક છે. વિજય પણ ક્ષણિક છે. પરંતુ ધર્મથી જન્મેલી પ્રજ્ઞા સમયને પાર કરી જાય છે.

મહાભારત એટલે કદાચ આ જ ત્રણ માર્ગોની કથા.

બુદ્ધિ હતી, પરંતુ દિશા નહોતી “શકુની.”

બુદ્ધિ હતી અને સત્ય હતું, પરંતુ સત્તા ન હતી “વિદુર.”

બુદ્ધિ હતી, સત્ય હતું અને યોગ્ય ક્ષણે યોગ્ય કર્મ કરવાની દૃષ્ટિ હતી “વાસુદેવ કૃષ્ણ.”

એટલે આજે, જન્માષ્ટમીની રાત્રે, જો કૃષ્ણને સમજવા બેસીએ તો કદાચ સૌથી પહેલાં મંદિરમાં નહીં, પોતાના મનમાં દીવો પ્રગટાવવો પડે.

પોતાને પૂછવું પડે મારી બુદ્ધિ કોની સેવા કરે છે? મારો નિર્ણય સત્યની તરફેણમાં છે કે સ્વાર્થની? હું વિદુરની જેમ સત્ય જાણીને મૌન તો નથી રહેતો ને? હું શકુનીની જેમ કોઈના ઘા, અહંકાર કે નબળાઈનો ઉપયોગ તો નથી કરતો ને? કે પછી કૃષ્ણની જેમ પરિસ્થિતિની જટિલતા વચ્ચે પણ ધર્મની દિશા શોધી રહ્યો છું? કારણ કે મહાભારત બહાર ક્યાંક થયું નથી. તે આજે પણ દરેક માણસની અંદર થાય છે. દરેક નિર્ણય પહેલાં એક નાનો કુરુક્ષેત્ર ઊભો થાય છે. એક બાજુ વિદુરનો અવાજ હોય છે. બીજી બાજુ શકુનીની ચાલ હોય છે અને ક્યાંક ખૂબ ઊંડે, મનના નિઃશબ્દ આકાશમાં કૃષ્ણ ઊભા હોય છે.

પ્રશ્ન એટલો જ છે.

આપણે કોને સાંભળીએ છીએ? કદાચ કૃષ્ણ જન્મની સાચી ઉજવણી એ જ છે કે માણસની અંદર રહેલી બુદ્ધિને ધર્મની દિશા મળે કારણ કે બુદ્ધિશાળી બનવું મોટી વાત નથી. ચતુર બનવું તો તેનાથી પણ સહેલું છે પરંતુ બુદ્ધિને સત્યના પ્રકાશમાં રાખીને, યોગ્ય સમયે યોગ્ય કર્મ કરવાની પ્રજ્ઞા પ્રાપ્ત કરવી. એ જ કૃષ્ણત્વ તરફનું પ્રથમ પગથિયું છે.

 

“જય શ્રી કૃષ્ણ”

લેખક: જૈમિન જોષી.