“મોદીનું મંદિર: પટણાના પ્રસ્તાવ પાછળની કહાની અને લોકશાહી સામે ઊભા થતા સવાલો” (“Modi’s Temple: The story behind the Patna proposal and questions arising for democracy”)

નેતા જ્યારે ભગવાન બની જાય, ત્યારે લોકશાહીને શું થાય?

    કોઈ દેશના વડાપ્રધાનનું મંદિર બને આ વાક્ય વાંચતાં જ મનમાં એક ક્ષણ માટે આશ્ચર્ય ઊભું થાય છે. મંદિર એટલે શ્રદ્ધા, આરાધના, આધ્યાત્મિકતા અને દેવત્વનું સ્થાન; જ્યારે વડાપ્રધાન એટલે લોકશાહી વ્યવસ્થામાં જનતાના મતથી મળેલી સત્તાની જવાબદારી સંભાળતો એક રાજકીય પદાધિકારી. બંનેની વચ્ચેની આ મૂળભૂત ભિન્નતા જ આજે પટણામાં પ્રસ્તાવિત ‘નરેન્દ્ર મોદી મંદિર’ના મુદ્દાને માત્ર એક રાજકીય સમાચાર બનાવતી નથી, પરંતુ ભારતીય સમાજની માનસિકતા, લોકશાહી સંસ્કૃતિ અને વ્યક્તિપૂજાના વધતા પ્રભાવ વિશે ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા કરે છે.

    29 જુલાઈ 2026ના રોજ બિહાર રાજ્ય ટ્રાન્સજેન્ડર વેલફેર બોર્ડની પ્રથમ બેઠકમાં બોર્ડના સભ્ય રંજન સિંહ દ્વારા વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીને સમર્પિત મંદિર બનાવવાનો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો હતો. અહેવાલો અનુસાર બોર્ડે આ પ્રસ્તાવને મંજૂરી આપી હતી. આ મંદિર પટણામાં બનાવવાની વાત છે, પરંતુ જમીનની ચોક્કસ ફાળવણી અને વાસ્તવિક બાંધકામ શરૂ થયું હોવાના પુરાવા હજુ સામે આવ્યા નથી. રંજન સિંહે દાવો કર્યો હતો કે ટ્રાન્સજેન્ડર સમુદાયને અધિકાર અને સન્માન અપાવવા માટે મોદી સરકારની ભૂમિકાના આભારરૂપે આ મંદિર બનાવવાની ઇચ્છા છે.

અહીંથી એક રસપ્રદ વાત શરૂ થાય છે.

આ મુદ્દાને માત્ર ‘મોદી સમર્થન’ કે ‘મોદી વિરોધ’ના ચશ્માથી જોવો કદાચ બહુ સહેલો રસ્તો છે. પરંતુ સારો પ્રશ્ન એ છે કે ભારત જેવા લોકશાહી દેશમાં જીવતા રાજકીય નેતાને દેવત્વ આપવાની માનસિકતા ક્યાંથી આવે છે?

અને તેનાથી પણ મોટો પ્રશ્ન

શું આપણે નેતાને માન આપી રહ્યા છીએ કે ધીમે ધીમે તેને પ્રશ્નોથી ઉપર લઈ જઈ રહ્યા છીએ?

    ટ્રાન્સજેન્ડર સમુદાયના સંદર્ભને સમજવો પણ જરૂરી છે. કેન્દ્ર સરકારના સામાજિક ન્યાય અને અધિકારિતા મંત્રાલય અનુસાર, 2019નો Transgender Persons (Protection of Rights) Act ટ્રાન્સજેન્ડર વ્યક્તિના સ્વ-અનુભવિત લિંગની ઓળખને માન્યતા આપે છે તથા શિક્ષણ, રોજગાર, આરોગ્ય અને અન્ય ક્ષેત્રોમાં ભેદભાવ સામે જોગવાઈઓ કરે છે. આ કાયદો 5 ડિસેમ્બર 2019ના રોજ સંસદમાં પસાર થયો હતો અને 2020માં તેના નિયમો બનાવવામાં આવ્યા.

    અર્થાત્, આ સમુદાયના કેટલાક સભ્યો માટે નરેન્દ્ર મોદી પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા હોવી એ પોતાની જગ્યાએ સમજાય તેવી બાબત છે. કોઈ નેતાના કાર્યથી પ્રભાવિત થઈને તેને સન્માન આપવું, તેના નામે સ્મારક બનાવવું કે તેની પ્રતિમા સ્થાપિત કરવી—આ લોકશાહી સમાજમાં અસામાન્ય નથી પરંતુ સ્મારક અને મંદિર વચ્ચે એક સાંસ્કૃતિક તથા માનસિક અંતર છે.

સ્મારક કહે છે ‘આ વ્યક્તિએ દેશ માટે કંઈક કર્યું, તેથી તેની યાદ જીવંત રાખીએ.’

મંદિર કહે છે ‘આ વ્યક્તિ આરાધનાને યોગ્ય છે.’

આ બંને ભાવનાઓ વચ્ચેની રેખા ખૂબ પાતળી છે, પરંતુ લોકશાહી માટે અત્યંત મહત્વની છે.

આપણે ભારતના રાજકીય ઇતિહાસમાં મહાત્મા ગાંધીની વિશાળ પ્રતિમાઓ જોઈ છે. સરદાર પટેલનું સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી વિશ્વની સૌથી ઊંચી પ્રતિમાઓમાંનું એક છે. ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરની પ્રતિમાઓ દેશભરમાં છે. છત્રપતિ શિવાજી મહારાજ, સુભાષચંદ્ર બોઝ, ભગતસિંહ અને અનેક રાષ્ટ્રીય નાયકોની પ્રતિમાઓ લોકોની શ્રદ્ધા અને સન્માનનું પ્રતીક છે પરંતુ જ્યારે રાજકીય નેતા જીવંત હોય અને સક્રિય રાજકારણમાં હોય, ત્યારે તેને દેવત્વ આપવાની ઘટના વધુ સંવેદનશીલ બની જાય છે.

કારણ કે દેવને આપણે સામાન્ય રીતે પ્રશ્ન પૂછતા નથી પરંતુ લોકશાહીમાં નેતાને પ્રશ્ન પૂછવો પડે છે. આ જ લોકશાહીનું સૌંદર્ય છે.

એક સામાન્ય નાગરિક વડાપ્રધાનને કહી શકે છે. તમારો આ નિર્ણય મને યોગ્ય લાગતો નથી.

તે કહી શકે છે તમારી નીતિમાં ભૂલ છે.

તે કહી શકે છે તમે આપેલું વચન પૂરું થયું નથી.

અને તે જ નાગરિક પાંચ વર્ષ પછી મતપેટીમાં પોતાનો નિર્ણય પણ આપી શકે છે પરંતુ જો રાજકીય નેતા ધીમે ધીમે ‘આરાધ્ય’ બની જાય, તો અસહમતિને પણ ક્યારેક અપમાન માનવાની માનસિકતા ઊભી થઈ શકે છે. અહીં જ વ્યક્તિપૂજા લોકશાહી માટે પડકારરૂપ બને છે.

    વ્યક્તિપૂજા કોઈ એક પક્ષની મિલકત નથી. માનવ સમાજના રાજકીય ઇતિહાસમાં તેનો લાંબો ઇતિહાસ છે. પ્રાચીન રોમમાં સમ્રાટોની દેવસમાન છબી ઊભી કરવામાં આવતી. આધુનિક સમયમાં પણ વિવિધ દેશોમાં સત્તાધીશો આસપાસ વ્યક્તિગત મહિમાનું વિશાળ વર્તુળ ઊભું થયું છે. જ્યારે સત્તા અને વ્યક્તિ એકબીજાના પર્યાય બની જાય, ત્યારે રાજ્યની સંસ્થાઓ કરતાં નેતાની છબી વધુ મોટી બનવાનો ખતરો રહે છે.

ભારતીય પરંપરા પણ આ પ્રશ્નથી અજાણી નથી.

    ભારતીય સંસ્કૃતિમાં ગુરુને ‘ગુરુદેવ’ કહેવામાં આવે છે. સંતો, સાધુઓ અને આધ્યાત્મિક મહાપુરુષો પ્રત્યે ભક્તિની પરંપરા અત્યંત પ્રાચીન છે. અહીં ‘દેવત્વ’ માત્ર મૂર્તિ સુધી સીમિત નથી; ઉત્તમ ગુણ ધરાવતા મનુષ્યમાં દિવ્યતા જોવાની પરંપરા પણ છે પરંતુ રાજકારણનો સ્વભાવ જુદો છે.

રાજકારણમાં માણસ સત્તા ચલાવે છે, નિર્ણયો લે છે, નીતિઓ બનાવે છે અને તેના નિર્ણયોની અસર કરોડો લોકોના જીવન પર પડે છે. તેથી રાજકારણી પ્રત્યે શ્રદ્ધા હોય તો પણ સવાલ કરવાની ક્ષમતા જીવંત રહેવી જોઈએ.

ભગવાનને ભક્તિ જોઈએ.

લોકશાહી નેતાને જવાબદારી જોઈએ.

આ બે વાતોનું મિશ્રણ ક્યારેક જોખમી બની શકે છે.

    આ ચર્ચા એટલા માટે પણ મહત્વપૂર્ણ બની છે કે 20 ઑગસ્ટ 2026ના રોજ દિલ્હીના Press Club of Indiaમાં નરેન્દ્ર મોદીના કટઆઉટ સામે ‘મોદી ચાલીસા’ના પાઠ અને આરતીનો વીડિયો વાયરલ થયો. કટઆઉટને ભગવાન શ્રીરામના સ્વરૂપમાં દર્શાવવામાં આવ્યો હતો. Press Club of India એ સ્પષ્ટ કર્યું કે કાર્યક્રમ તેણે આયોજિત કર્યો નહોતો અને હોલ પ્રેસ કોન્ફરન્સ માટે ભાડે લેવામાં આવ્યો હતો; ભાડાની શરતોના ભંગને કારણે કાર્યક્રમ અટકાવવામાં આવ્યો હતો.

અહીં એક રસપ્રદ વિસંગતિ ઊભી થાય છે.

    એક તરફ પટણામાં મોદી મંદિરનો પ્રસ્તાવ આવે છે, બીજી તરફ દિલ્હીમાં ‘મોદી ચાલીસા’નો પ્રસંગ સામે આવે છે. એટલે પ્રશ્ન હવે માત્ર એક મંદિરનો રહ્યો નથી. પ્રશ્ન એ છે કે શું રાજકીય નેતૃત્વની આસપાસ ભક્તિની ભાષા એટલી ઝડપથી વિસ્તરી રહી છે કે રાજકીય અને ધાર્મિક પ્રતીકોની સીમા ધૂંધળી થવા લાગી છે?

અને આ સવાલ નરેન્દ્ર મોદી પૂરતો સીમિત રાખવો પણ યોગ્ય નથી.

કાલે કોઈ બીજા પક્ષનો નેતા આવી જ રીતે આરાધ્ય બની જાય તો પણ આ જ પ્રશ્ન પૂછવો પડશે.

લોકશાહીની કસોટી ત્યારે નથી થતી જ્યારે આપણે આપણા ગમતા નેતાની પ્રશંસા કરીએ છીએ. લોકશાહીની સાચી કસોટી ત્યારે થાય છે જ્યારે આપણે આપણા પ્રિય નેતાની ભૂલ સામે પણ સવાલ કરી શકીએ.

જે સમાજ પોતાના નેતાને પ્રેમ કરી શકે છે પરંતુ તેની ટીકા પણ કરી શકે છે, તે પરિપક્વ લોકશાહી છે.

પરંતુ જે સમાજ નેતાની પ્રશંસાને ફરજ અને ટીકા કરવાને ગુનો સમજવા લાગે, ત્યાં વ્યક્તિ લોકશાહી કરતાં મોટી થવા લાગે છે.

    ભારતીય બંધારણનો અભિગમ અહીં ખૂબ સ્પષ્ટ છે. અનુચ્છેદ 25 દરેક વ્યક્તિને અંતરાત્માની સ્વતંત્રતા તથા ધર્મને માનવા, પાળવા અને પ્રચાર કરવાની સ્વતંત્રતા આપે છે, પરંતુ તે સ્વતંત્રતા જાહેર વ્યવસ્થા, નૈતિકતા, આરોગ્ય અને બંધારણના અન્ય પ્રાવધાનોને આધીન છે. અનુચ્છેદ 27 પણ ચોક્કસ ધર્મના પ્રચાર અથવા જાળવણી માટે વિશેષ રીતે કર વસૂલવાની બાબતે મર્યાદા નક્કી કરે છે એટલે કોઈ વ્યક્તિ પોતાના ખર્ચે કોઈ રાજકીય નેતાની પ્રતિમા બનાવે કે તેને પોતાના વિશ્વાસનું પ્રતીક માને તેને તરત જ બંધારણવિરોધી કહી દેવું સરળ પરંતુ અચોક્કસ નિષ્કર્ષ હશે પરંતુ જો સરકારી સંસ્થા, સરકારી જમીન કે જાહેર નાણાં આવા ધાર્મિક સ્મારક માટે વપરાવાના હોય, તો પ્રશ્નો વધુ ગંભીર બને છે. આ મુદ્દે અત્યાર સુધી જે વાતો સામે આવી છે તેમાં રાજ્ય સરકાર જમીન અને ખર્ચ આપશે એવો દાવો રંજન સિંહ તરફથી કરવામાં આવ્યો છે; તેની સંપૂર્ણ સત્તાવાર નાણાકીય મંજૂરી અથવા બજેટ દસ્તાવેજ જાહેર થયેલો હોવાનું વિશ્વસનીય અહેવાલોમાં સ્પષ્ટ નથી. તેથી ₹112 કરોડ, પાંચ એકર જમીન અથવા સોનાની મૂર્તિ જેવા આંકડાઓને દાવા તરીકે જ જોવાના, નિશ્ચિત સરકારી નિર્ણય તરીકે નહીં.

અને કદાચ આ જ પત્રકારત્વની જવાબદારી છે, ઉત્સાહ કરતાં તથ્ય મોટું. મોદી મંદિર બનવું જોઈએ કે નહીં આનો નિર્ણય આપણે નહીં કરીએ.

તેનો નિર્ણય સમાજ, સંબંધિત સંસ્થાઓ અને કાયદાની પ્રક્રિયા કરશે પરંતુ એક પ્રશ્ન આપણે ચોક્કસ પૂછી શકીએ. 

ભારતને દેવ જેવા નેતાઓ જોઈએ છે કે જવાબદાર નેતાઓ?

જવાબદાર નેતા કદાચ દેવ બનવા માંગતો પણ ન હોય કારણ કે દેવની ભૂલ શોધાતી નથી; નેતાની ભૂલ શોધવી પડે છે. દેવ સામે ભક્તિ હોય છે; નેતા સામે બંધારણીય જવાબદારી હોય છે. દેવ માટે મંદિર હોય છે; નેતા માટે સંસદ હોય છે અને સૌથી અગત્યનું

દેવને પ્રાર્થના કરી શકાય, પરંતુ લોકશાહીને સવાલ કરવો જ પડે.

નરેન્દ્ર મોદી ભારતના સૌથી પ્રભાવશાળી રાજકીય નેતાઓમાંના એક છે. તેમના સમર્થકો તેમને વિકાસ, રાષ્ટ્રવાદ અને મજબૂત નેતૃત્વના પ્રતીક તરીકે જુએ છે; તેમના વિરોધીઓ તેમની નીતિઓ અને રાજકીય અભિગમની ટીકા કરે છે. બંનેને પોતાના અભિપ્રાયનો અધિકાર છે. પરંતુ લોકશાહીનું સૌંદર્ય એ છે કે બંને એક જ બંધારણની અંદર પોતાના મત સાથે જીવી શકે.

આથી નરેન્દ્ર મોદીનું મંદિર બનશે કે નહીં, તે આવતીકાલનો સમાચારવિષય છે.

પરંતુ માણસને દેવ બનાવવાની માનસિકતા વધશે કે માણસને માણસ જ રાખીને તેના સારા કામનું સન્માન કરવામાં આવશે આ આવતીકાલના ભારતનો પ્રશ્ન છે.

કદાચ આપણે પ્રતિમા કરતાં વિચારને મોટો બનાવવાની જરૂર છે. મોદીનું કોઈ કાર્ય સારું હોય તો તેની પ્રશંસા થવી જોઈએ. ભૂલ હોય તો તેની ટીકા થવી જોઈએ. નીતિ સારી હોય તો તેને સમર્થન મળવું જોઈએ. નીતિ ખોટી હોય તો પ્રશ્ન થવો જોઈએ અને નેતા કેટલો પણ મોટો હોય

લોકશાહી કરતાં મોટો ન હોવો જોઈએ.

કારણ કે ભારતની શક્તિ કોઈ એક વ્યક્તિમાં નથી. ભારતની શક્તિ એ કરોડો સામાન્ય લોકોમાં છે, જે દર પાંચ વર્ષે મત આપે છે, દરરોજ પ્રશ્ન પૂછે છે, ક્યારેક સરકારની પ્રશંસા કરે છે, ક્યારેક વિરોધ કરે છે અને અંતે પોતાના બંધારણ પર વિશ્વાસ રાખે છે.

મંદિરોમાં દેવ રહે છે. લોકશાહીમાં જનતા સર્વોચ્ચ રહે છે.

અને જ્યારે કોઈ નેતા ભગવાન બની જાય, ત્યારે સૌથી પહેલાં આપણે એ તપાસવું જોઈએ કે ક્યાંક આપણે પોતાની લોકશાહીનો એક નાનો હિસ્સો તો તેના ચરણોમાં મૂકી નથી દીધો ને?

લેખક: જૈમીન જોષી. 

ઈદ માત્ર તહેવાર નથી, કોઈને માફ કરી દેવાની એક તક છે.(Eid is not just a festival; it is an opportunity to give to others.)

 

ઈદ માત્ર તહેવાર નથી, કોઈને માફ કરી દેવાની એક તક છે.

 

 

      ક્યારેક કોઈ દિવસ કેલેન્ડરમાં માત્ર એક તારીખ બનીને આવે છે અને જતો રહે છે. પરંતુ કેટલીક તારીખો એવી હોય છે, જે માણસને પોતાની અંદર પાછો ફરવાનું આમંત્રણ આપે છે. પોતાને અને અન્યને માફ કરવાનું અને આગળ વધવાની તક આપે છે. આજે એવો જ એક દિવસની વાત કરવી છે. ઈદ-એ-મિલાદ. રબી અલ-અવ્વલની યાદ સાથે જોડાયેલો આ અવસર મુસ્લિમ સમાજ માટે માત્ર ઉજવણીનો દિવસ નથી; તે સીરત-એ-રસૂલ તરફ પાછા વળવાનો, પોતાના અખલાકને તપાસવાનો અને પોતાના હૃદયને એક પ્રશ્ન પૂછવાનો દિવસ છે.

મારા જીવનમાં રહમત કેટલી છે?

    ઈદ-એ-મિલાદને લઈને મુસ્લિમ સમાજમાં અલગ-અલગ પરંપરાઓ અને ધાર્મિક અભિગમ જોવા મળે છે, પરંતુ હઝરત મુહમ્મદ મુસ્તફાની સીરતમાંથી મળતા મૂલ્યો રહમ, સબર, અદલ, અખલાક, માફી, પડોશી પ્રત્યેનો હક અને જરૂરિયાતમંદ પ્રત્યેની સંવેદના. આજે પણ માનવ સમાજ માટે એટલા જ પ્રાસંગિક છે. આજના સમયમાં કદાચ આ જ સૌથી મોટો સંદેશ છે.

    મક્કાની રેતીમાં જ્યારે ઇસ્લામનો સંદેશ ઊભો થયો ત્યારે દુનિયા કોઈ શાંત અને સુવ્યવસ્થિત સમાજ નહોતી. અરબ સમાજમાં કબીલાઈ વફાદારી હતી, સામાજિક અસમાનતા હતી, શક્તિશાળી અને નબળાઈ વચ્ચે ઊંડી ખાઈ હતી. આવી પરિસ્થિતિમાં હઝરત મુહમ્મદએ માત્ર એક ધાર્મિક સંદેશ આપ્યો નહોતો; તેમણે માણસના આંતરિક પરિવર્તનની વાત કરી. તૌહીદનો સંદેશ માણસને અલ્લાહ સામે ઝુકાવતો હતો, પરંતુ એ જ સાથે તે માણસને બીજા માણસ સામે અન્યાય ન કરવા પણ શીખવતો હતો. ઈબાદત અને અખલાક વચ્ચેનો આ સંબંધ ઇસ્લામી વિચારધારાની એક સુંદર વિશેષતા છે.

    કુરઆનમાં અલ્લાહ તઆલા રહમતનો પરિચય કરાવે છે અને હઝરત મુહમ્મદની સીરતને સમજવા માટે મુસ્લિમો માટે કુરઆન અને હદીસ મુખ્ય આધારો છે. તેથી મિલાદનો સાચો અર્થ માત્ર જન્મની યાદમાં દીવા, સજાવટ કે જુલૂસ પૂરતો સીમિત કરી દેવામાં નથી; સાચો પ્રશ્ન એ છે કે જેને નબી-એ-કરીમની સીરતનું સ્મરણ કરીએ છીએ, તેમની શીખમાંથી આપણે આપણા જીવનમાં શું ઉતાર્યું?

સીરત આપણને એક અદભુત પ્રસંગ તરફ લઈ જાય છે. ફત્હે મક્કા.

    એક સમય હતો જ્યારે મક્કાના એ જ શહેરમાંથી રસૂલુલ્લાહ  અને તેમના સાથીઓને ભારે વિરોધનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. વર્ષો સુધી ત્રાસ, બહિષ્કાર, વિરોધ અને સંઘર્ષ સહન કર્યા પછી જ્યારે મક્કા તેમના નિયંત્રણમાં આવ્યું, ત્યારે ઇતિહાસ સામાન્ય રીતે બદલો લેવાની

અપેક્ષા રાખે. સત્તા માણસની કસોટી કરે છે. જે વ્યક્તિ વર્ષો સુધી અપમાન સહન કરે અને પછી તેના હાથમાં શક્તિ આવે, ત્યારે તેની અંદરની ઊંચાઈ કે નીચાઈ દેખાય છે, પરંતુ ફત્હે મક્કાનો પ્રસંગ માત્ર વિજયની વાર્તા નથી; તે સત્તા મળ્યા પછી ક્ષમાની શક્તિની વાર્તા છે. પોતાના વિરોધીઓ સામે બદલો લેવાની ક્ષમતા હોવા છતાં ક્ષમાનો માર્ગ પસંદ કરવો એ સીરતનું એક ઊંડું નૈતિક પાઠ છે. આ પ્રસંગ આપણને પૂછે છે. આપણા જીવનમાં પણ શું એવી કોઈ વ્યક્તિ છે જેને માફ કરવાની શક્તિ આપણામાં છે, પરંતુ અહંકાર આપણને રોકે છે?

કદાચ આજની ઈદનો સૌથી મોટો પ્રશ

    આપણે ઘરમાં ઈદની તૈયારીઓ કરીએ છીએ. નવા કપડાં આવે છે. મસ્જિદોમાં નમાઝ અને દુઆ થાય છે. લોકો એકબીજાને ‘ઈદ મુબારક’ કહે છે. ક્યાંક મિલાદની મહેફિલો થાય છે, ક્યાંક નાત પઢવામાં આવે છે, ક્યાંક સીરત-એ-નબીની ચર્ચા થાય છે. પરંતુ જો આ બધાની વચ્ચે કોઈ ભાઈ પોતાના ભાઈ સાથે વર્ષોથી બોલતો ન હોય, કોઈ પુત્ર પિતાથી નારાજ હોય, કોઈ મિત્રના હૃદયમાં જૂનો રોષ પડેલો હોય અને કોઈ પડોશી આપણા દરવાજા સુધી આવીને પણ પોતાના દુઃખ સાથે પાછો ફરતો હોય. તો પછી તહેવારની રોશની બહાર રહી ગઈ કે અંદર આવી?

ઈદનો અર્થ કપડાં બદલવાથી વધારે છે; કદાચ દિલ બદલવામાં છે.

    ઇસ્લામી પરંપરામાં ‘સબર’ માત્ર દુઃખ સહન કરવાનું નામ નથી. સબર એટલે પોતાની અંદરના ઉતાવળા પ્રતિભાવ પર કાબૂ મેળવવાની શક્તિ. કોઈ અપમાન કરે ત્યારે તરત જવાબ ન આપવો, ગુસ્સામાં સંબંધ તોડી ન નાખવો, મુશ્કેલીમાં અલ્લાહ પર ભરોસો રાખવો. આ બધું સબરના વિવિધ સ્વરૂપો છે. આજના સમયમાં, જ્યારે એક નાનો સંદેશ પણ સંબંધોમાં આગ લગાવી શકે છે અને એક શબ્દ વર્ષોની મિત્રતા તોડી શકે છે, ત્યારે સબરનું મહત્વ કદાચ પહેલાં કરતાં વધારે છે.

    એ જ રીતે ‘અખલાક’ માત્ર મીઠું બોલવાનું નામ નથી. માણસ એકલો હોય ત્યારે જે છે અને લોકોની વચ્ચે હોય ત્યારે જે દેખાડે છે, એ બે વચ્ચેનું અંતર જેટલું ઓછું હોય એટલો તેનો અખલાક ઊંચો. નબી-એ-કરીમની સીરતનું સૌંદર્ય અહીં છે—તેમના જીવનમાં ઈમાન માત્ર શબ્દ નહોતો; તે વ્યવહારમાં દેખાતો હતો.

    પડોશીનો હક હોય કે અનાથ પ્રત્યેની સંવેદના, ગરીબ માટેનો હાથ હોય કે મુસાફર માટેની જગ્યા. ઇસ્લામી શિક્ષણ માણસને પોતાની ચાર દિવાલોમાં બંધ રાખતું નથી. ‘ઉમ્મત’ની કલ્પના વ્યક્તિને એક વિશાળ સામાજિક જવાબદારી સાથે જોડે છે. એટલે જ સદકાહ અને જકાત માત્ર દાનની ક્રિયા નથી; તે સમાજમાં સંપત્તિ અને સંવેદનાના વહેંચાણનો વિચાર પણ છે અને અહીં ઈદનો એક ખૂબ સુંદર અર્થ સામે આવે છે. ખુશી એકલી માણવાની વસ્તુ નથી.

    જો મારા ઘરમાં શીરખુરમા છે અને મારા પડોશીના ઘરમાં ચુલો નથી, તો મારી ખુશી અધૂરી છે. જો મારા બાળકો નવા કપડાં પહેરે છે અને સામેનું બાળક આખો દિવસ કોઈના દરવાજા તરફ આશાથી જુએ છે, તો ઈદનો અર્થ મને ફરી વિચારવો પડશે. જો મારા હાથમાં વધારાનું છે અને કોઈના હાથમાં જરૂરીયાત પણ નથી, તો સદકાહનો દરવાજો મારી સામે જ ખુલ્લો છે.

    આ વિચાર કોઈ એક ધર્મની સીમામાં બંધ નથી. માનવતા દરેક ધર્મના હૃદયમાં વસે છે. ભારતની ધરતીનું સૌંદર્ય પણ તો આ જ છે કે અહીં ઈદની સેવૈયાં અને દિવાળીની મીઠાઈ એક જ પડોશમાં વહેંચાય છે;  અહીં કોઈના ઘરમાં અઝાનનો અવાજ સંભળાય અને કોઈના ઘરમાં મંદિરની ઘંટડી. પણ સવારના સૂર્યનો પ્રકાશ બંને ઘરોના આંગણે સમાન પડે છે.

    મક્કાથી મદીના સુધીની હિજ્રતનો પ્રસંગ પણ માત્ર ભૂગોળ બદલવાનો પ્રસંગ નહોતો. તે સંઘર્ષમાંથી નવી સામાજિક વ્યવસ્થા તરફની યાત્રા હતી. મદીનામાં ‘મુઆખાત’ ભાઈચારાની ભાવનાથી મુહાજિરો અને અંસાર વચ્ચે ઊભો કરાયેલો સંબંધ ઇસ્લામી ઇતિહાસમાં માનવ સહકારનું પ્રતીક બની રહ્યો. પોતાના ઘરમાંથી આવેલા માણસને પોતાનો ભાઈ સ્વીકારવો માત્ર ધાર્મિક ઉપદેશ નહોતો; તે વ્યવહારમાં ઉતારવામાં આવેલો સામાજિક આદર્શ હતો.

આજે આપણને ફરી એવા જ ‘મુઆખાત’ની જરૂર છે.

    ધર્મના નામે ઓળખાણ વધે અને માણસાઈના નામે અંતર વધે તો એ પ્રગતિ નથી. સોશિયલ મીડિયાના સમયમાં આપણે હજારો લોકો સાથે જોડાયેલા છીએ, છતાં પડોશમાં રહેતા માણસની ખબર નથી. આપણે હજારો સંદેશાઓ મોકલીએ છીએ, પરંતુ કોઈ એક દુઃખી માણસ પાસે બેસવા માટે સમય નથી. આપણે ‘ઈદ મુબારક’ લખીએ છીએ, પરંતુ કોઈને માફ કરવા તૈયાર નથી.

કદાચ આથી જ ઈદનો સૌથી સુંદર સંદેશ ‘માફી’ બની શકે.

    માફ કરવું એ ભૂલી જવું નથી. માફ કરવું એ અન્યાયને યોગ્ય ઠેરવવું પણ નથી. માફીનો અર્થ એટલો છે કે કોઈના કરેલા દુઃખને આપણા આખા જીવનનું માલિક ન બનવા દેવું. દિલમાં રોષ રાખીને આપણે ઘણી વાર બીજાને સજા કરવા માંગીએ છીએ, પરંતુ ધીમે ધીમે સમજાય છે કે એ રોષ આપણને જ અંદરથી ખાઈ રહ્યો છે.

     ફત્હે મક્કાની યાદ આપણને આ જ ઊંચાઈ તરફ લઈ જાય છે. સત્તા કરતાં ક્ષમા મોટી હોઈ શકે છે, વિજય કરતાં માનવતા મોટી હોઈ શકે છે અને બદલો લેવા કરતાં દિલ જીતવું વધુ કઠિન પણ વધુ મહાન હોઈ શકે છે.

આજે જો કોઈ જૂનો મિત્ર યાદ આવે, તો કદાચ તેને એક સલામ મોકલવી જોઈએ. જો કોઈ સગા સાથે મનદુઃખ હોય, તો કદાચ ‘ઈદ મુબારક’ સાથે એક નાનકડું ‘માફ કરજો’ પણ ઉમેરવું જોઈએ. જો કોઈ ગરીબ પરિવાર યાદ આવે, તો કદાચ પોતાના તહેવારની થાળીમાં તેના માટે પણ એક ભાગ કાઢવો જોઈએ. જો કોઈ પડોશી આપણાથી અલગ ધર્મનો હોય, તો કદાચ તેને તહેવારની મીઠાઈ આપતાં પહેલાં તેની માનવતા જોવી જોઈએ અને જો પોતાના જ દિલમાં કોઈ માટે કડવાશ હોય, તો આજે કદાચ અરીસા સામે ઊભા રહીને પોતાને પૂછવું જોઈએ. ‘હું નબીની સીરતને માત્ર વાંચું છું કે થોડું જીવું પણ છું?’

     મિલાદની સાચી રોશની કદાચ મસ્જિદની સજાવટથી વધારે માણસના ચહેરા પર દેખાય છે. કોઈ ભૂખ્યા માણસને ખવડાવવામાં, કોઈ એકલાને સાથ આપવામાં, કોઈ રડતા માણસને સાંત્વના આપવામાં, કોઈની ભૂલને માફ કરવામાં અને કોઈ અજાણ્યા માણસ સાથે પણ અદબથી વર્તવામાં એ રોશની વધુ સ્પષ્ટ દેખાય છે.

        કારણ કે ઈદનો ચાંદ આકાશમાં થોડા સમય માટે જ દેખાય છે, પરંતુ રહમતનો ચાંદ જો માણસના હૃદયમાં ઊગી જાય તો તેનો પ્રકાશ લાંબો ચાલે છે.

        આજે ‘ઈદ મુબારક’ કહેતાં આપણે માત્ર એકબીજાને શુભેચ્છા ન આપીએ; એકબીજાના હકને પણ યાદ કરીએ. ‘સલામ’ બોલતાં માત્ર હોઠ ન હલે, મનમાં પણ શાંતિ ઉતરે. ‘દુઆ’ કરતાં માત્ર પોતાના માટે નહીં, સમગ્ર માનવજાત માટે હાથ ઊંચા થાય કારણ કે કદાચ તહેવારની સૌથી મોટી ઉજવણી એ નથી કે આપણા ઘરમાં કેટલા દીવા પ્રગટ્યા; પરંતુ એ છે કે આપણા હૃદયમાંથી કેટલો અંધકાર ઓછો થયો.

કોઈ એકને માફ કરતા શીખીએ.

કોઈ એકની મદદ કરતા શીખીએ.

કોઈ એક ભૂલાયેલા સંબંધને ફરીથી મહેકાવતા શીખીએ.

અને કોઈ એક એવા માણસ માટે દિલથી દુઆ કરીએ, જે આપણાથી અલગ છે પણ આખરે આપણા જેવો જ એક માણસ છે.

ઈદ-એ-મિલાદની સાચી સુંદરતા કદાચ અહીં જ છે.

ચાંદ આકાશમાં ઊગે છે, ઈદ ઘરમાં આવે છે; પરંતુ ‘રહમત’ ત્યારે જ આવે છે જ્યારે માણસના હૃદયના દરવાજા ખુલે છે.

ઈદ મુબારક.

 

લેખક: જૈમિન જોષી.

માણસની અંદર કેટલા માણસો રહે છે? (Do other people live inside a person?)

 

માણસની અંદર કેટલા માણસો રહે છે?

    માણસ જ્યારે અરીસાની સામે ઊભો રહે છે ત્યારે તેને એક જ ચહેરો દેખાય છે. પરંતુ જો કોઈ અરીસો ચહેરો નહીં, અંતરાત્મા બતાવતો હોત તો કદાચ આપણે પોતાની અંદર અનેક ચહેરાઓને એકસાથે જોઈ શકતા. એક એવો માણસ, જે દુનિયાને દેખાય છે;  એક એવો, જેને દુનિયા ગમે તેવો દેખાડવામાં આવે છે;  એક એવો, જે પોતાના પ્રિયજનો સામે રહે છે  અને એક એવો, જે રાત્રિના એકાંતમાં પોતાની જાત સાથે બેઠો હોય ત્યારે જ બહાર આવે છે.

માણસ એક જ નથી. તેની અંદર અનેક માણસો રહે છે.

ક્યારેક એ માણસ એકબીજાના મિત્ર હોય છે, ક્યારેક અજાણ્યા, અને ક્યારેક તો એકબીજા સામે આખી જિંદગી યુદ્ધ કરતા રહે છે.

આપણે કોઈ વ્યક્તિને ઓળખીએ છીએ એવું માનીએ છીએ. પરંતુ ખરેખર આપણે તેના વિશે શું જાણીએ છીએ? તેનો વ્યવસાય, તેની ભાષા, તેનો સ્વભાવ, તેની પસંદ-નાપસંદ, તેની સફળતા, તેની સામાજિક ઓળખ...આ બધું જાણવું એટલે શું તેને ઓળખી લેવું?

કદાચ નહીં.

કારણ કે માણસનું સાચું જીવન ઘણી વાર તેની જાહેર ઓળખની પાછળ શરૂ થાય છે.

 

એક માણસ ઓફિસમાં અત્યંત શિસ્તબદ્ધ હોય છે. ઘરે આવીને ચીડિયો બની જાય છે. મિત્રો વચ્ચે ઉદાર હોય છે, પરંતુ અજાણ્યા માણસ પ્રત્યે અસહિષ્ણુ. સમાજમાં નૈતિકતાના ઉપદેશ આપે છે, પરંતુ એકાંતમાં પોતાની જ નીતિઓ સાથે સમાધાન કરી લે છે.

તો આમાંથી સાચો માણસ કયો?

કોઈ એક નહીં. કદાચ બધા જ.

આ જ માણસનું સૌથી મોટું રહસ્ય છે.

માણસનું વ્યક્તિત્વ કોઈ એક પથ્થરમાં કોતરાયેલી મૂર્તિ નથી. તે તો સમય, સંજોગો, સંબંધો, ભય, ઈચ્છાઓ, સંસ્કારો અને સ્મૃતિઓથી સતત ઘડાતું રહેતું એક જીવંત શિલ્પ છે. પરિસ્થિતિ બદલાય છે ત્યારે માણસ બદલાય છે પરંતુ ઘણી વખત તે ખરેખર બદલાતો નથી પણ તેની અંદર છુપાયેલો બીજો માણસ બહાર આવે છે.

 

ઇતિહાસમાં આ વાતને સમજાવતી અસંખ્ય ઘટનાઓ છે.

કલિંગના યુદ્ધ પહેલાંનો સમ્રાટ અશોક અને કલિંગના યુદ્ધ પછીનો અશોક એક જ શરીરમાં રહેલા બે જુદા માણસો જેવા લાગે છે.

યુદ્ધ પછી થયેલા વિનાશ અને માનવહાનિએ અશોકના અંતરમાં એવો સંઘર્ષ ઊભો કર્યો કે વિજયની ઉજવણી કરતાં તેના મનમાં પરાજયની પીડા વધુ મોટી બની. સત્તા તેના હાથમાં હતી, સામ્રાજ્ય તેના પગ નીચે હતું, પરંતુ અંતરાત્મા સામે તે પોતે જ ઊભો હતો.

અહીં ઇતિહાસ આપણને એક ઊંડો પ્રશ્ન પૂછે છે:

શું માણસનું સાચું સ્વરૂપ તેની સત્તામાં દેખાય છે કે તેની અંતરાત્માના જાગરણમાં?

અશોકની અંદરનો એક માણસ વિજય ઇચ્છતો હતો; બીજા માણસે વિજયની કિંમત જોઈ. એક માણસ સામ્રાજ્ય વધારવા માગતો હતો; બીજાએ માનવતા બચાવવાની જરૂરિયાત અનુભવી.

કદાચ માણસની મહાનતા એમાં નથી કે તેની અંદર વિરોધાભાસ નથી.

મહાનતા તો એમાં છે કે જ્યારે અંદરના બે માણસો વચ્ચે સંઘર્ષ થાય ત્યારે તે કોની તરફ ઊભો રહે છે.

 

આપણા જીવનમાં પણ કલિંગના યુદ્ધો થાય છે, પરંતુ તલવારોથી નહીં.

ક્યારેક એક પિતાની અંદર બે માણસો લડે છે. એક કહે છે, “મારા બાળકને મારી અધૂરી ઇચ્છાઓ પૂરી કરવી જોઈએ.” બીજો ધીમેથી પૂછે છે, “પણ બાળકની પોતાની ઇચ્છા શું છે?”

એક શિક્ષકની અંદર બે માણસો હોય છે. એકને માત્ર પરિણામ જોઈએ છે, બીજાને બાળકની આંખોમાં રહેલી જિજ્ઞાસા દેખાય છે.

એક અધિકારીની અંદર બે માણસો હોય છે. એકને સત્તાનો લાભ જોઈએ છે, બીજો પોતાના પદની જવાબદારી યાદ કરાવે છે.

એક વેપારીની અંદર બે માણસો હોય છે. એક વધુ નફો માગે છે, બીજો કહે છે કે સામે ઊભેલો ગ્રાહક પણ માણસ છે.

અને એક સામાન્ય માણસની અંદર પણ બે માણસો હોય છે. એક કહે છે, “મને શું?” અને બીજો કહે છે, “આ મારી જવાબદારી પણ છે.”

આ બે અવાજો વચ્ચે જ કદાચ આખું નૈતિક જીવન રચાય છે.

 

માણસની અંદર એક બાળક પણ રહે છે.

એ બાળક ઘણી વાર મોટી ઉંમરના માણસના ગંભીર ચહેરા પાછળ છુપાયેલું હોય છે.

તેને હજુ પણ કોઈની નિઃસ્વાર્થ પ્રશંસા જોઈએ છે. તેને કોઈએ પૂછવું ગમે છે “તને ખરેખર શું જોઈએ છે?” તેને હાર્યા પછી કોઈનો હાથ ખભા પર જોઈએ છે. તેને ક્યારેક કારણ વગર હસવું હોય છે, પરંતુ જીવન તેને શીખવે છે કે મોટું થવું એટલે ગંભીર બનવું, જવાબદાર બનવું, મજબૂત દેખાવું અને ધીમે ધીમે માણસ પોતાના અંદરના બાળકને શાંત કરવાનું શીખી જાય છે.

પરંતુ બાળક મરતું નથી.

તે માત્ર ચૂપ થઈ જાય છે.

ક્યારેક કોઈ જૂનું ગીત તેને પાછું બોલાવે છે. કોઈ જૂની ગલીમાંથી પસાર થતી વખતે બાળપણ અચાનક તેની બાજુમાં આવીને ઊભું રહે છે. જૂના મિત્રનો અવાજ સાંભળીને વર્ષોથી બંધ પડેલું હાસ્ય ફરીથી બહાર આવી જાય છે.

ત્યારે સમજાય છે કે ઉંમર શરીરની વધે છે; અંદરના કેટલાક માણસો ક્યારેય વૃદ્ધ થતા નથી.

 

માણસની અંદર એક એવો માણસ પણ રહે છે, જેને દુનિયા સામે સ્વીકારવામાં તેને સૌથી વધુ શરમ આવે છે.

તેની ઈર્ષ્યા. તેનો ભય, તેનો અહંકાર, તેની લાલચ, તેની અસુરક્ષા અને કદાચ આ જ માણસ આપણને સૌથી વધારે ચલાવે છે.

કાર્લ યુંગે માનવમનના આવા દબાયેલા પાસાંને સમજાવવા માટે “Shadow” નો વિચાર રજૂ કર્યો હતો. વ્યક્તિત્વનો એ ભાગ જેને માણસ પોતામાં સ્વીકારવા ઇચ્છતો નથી.

આ વિચારનો અર્થ માત્ર માનસશાસ્ત્રીય સિદ્ધાંત નથી; તે જીવનનું અરીસું છે.

જે માણસ પોતાની અંદરના અંધકારને ઓળખતો નથી, તે ઘણી વાર બીજા લોકોમાં એ જ અંધકાર શોધતો રહે છે.

જે પોતાની અંદરની ઈર્ષ્યા સ્વીકારતો નથી, તેને દુનિયા ઈર્ષાળુ લાગે છે.

જે પોતે અહંકારી હોય છે, તેને બીજાના આત્મવિશ્વાસમાં અહંકાર દેખાય છે.

અને જે પોતાના ભયથી અજાણ હોય છે, તે ઘણી વાર બીજાની હિંમતને મૂર્ખાઈ કહે છે.

અપણે બીજાને ઘણી વાર એટલા માટે જજ કરીએ છીએ કારણ કે તેઓ આપણને આપણી પોતાની કોઈ એવી છબી બતાવે છે જેને આપણે સ્વીકારવા તૈયાર નથી, પરંતુ માણસની અંદર માત્ર અંધકાર નથી.

ત્યાં કરુણા પણ છે.ત્યાં ક્ષમા પણ છે. ત્યાં પ્રેમ છે. ત્યાં એવી ઉદારતા છે જેનો કોઈ સાક્ષી નથી.

આપણે કેટલાય લોકો જોયા છે જે જાહેરમાં સામાન્ય જીવન જીવે છે, પરંતુ કોઈ અજાણ્યા માણસની મુશ્કેલીમાં ચુપચાપ મદદ કરી જાય છે.

કોઈ વૃદ્ધને રસ્તો ઓળંગાવી આપનાર માણસને કદાચ ખબર પણ નહીં હોય કે તેણે કોઈના દિવસમાં માનવતા પાછી મૂકી છે.

કોઈ માતા પોતાના બાળક માટે પોતાની જરૂરિયાત છોડે છે અને તેનો ઉલ્લેખ પણ કરતી નથી.

કોઈ મિત્ર મુશ્કેલીમાં ફોન કરે ત્યારે “હું છું ને” એટલું જ કહે છે.

આ માણસનો પણ એક ચહેરો છે, પરંતુ આ ચહેરાને તાળીઓની જરૂર નથી. કારણ કે સારા કામનો સૌથી સુંદર સાક્ષી ઘણી વાર પોતાનું જ અંતરાત્મા હોય છે.

 

ક્યારેક માણસની અંદરનો સૌથી મોટો સંઘર્ષ પ્રેમ અને અહંકાર વચ્ચે હોય છે.

હૃદય કહે છે. “ફરી વાત કરી લે.”

અહંકાર કહે છે  “પહેલા સામેનો માણસ આવે.”

હૃદય કહે છે  “માફ કરી દે.”

અહંકાર કહે છે “એને પાઠ ભણાવ.”

હૃદય કહે છે “તું તેને ગુમાવીશ.”

અહંકાર કહે છે “પણ તું ઝુકીશ નહીં.”

અને માણસ આખી રાત જાગે છે. બહારથી શાંત, અંદરથી યુદ્ધગ્રસ્ત.

સંબંધો ઘણી વાર કોઈ ત્રીજા માણસને કારણે નથી તૂટતા. તેઓ બે માણસોની અંદર રહેલા બે અહંકારોના યુદ્ધમાં તૂટી જાય છે અને જ્યારે બંનેમાંથી એક માણસ જીતે છે ત્યારે ઘણી વાર સંબંધ હારી જાય છે.

 

માણસની અંદર એક “સમાજ માટેનો માણસ” પણ રહે છે.

તે શું પહેરે છે, શું બોલે છે, કોની સાથે ઊભો રહે છે, શું માને છે, શું પોસ્ટ કરે છે. આ બધું ઘણી વાર પોતાની પસંદગી કરતાં સમાજની નજરથી નક્કી કરે છે. માણસને સ્વતંત્ર થવું છે, પરંતુ સ્વીકાર પણ જોઈએ છે. તે પોતાની રીતે જીવવા માગે છે, પરંતુ લોકો શું કહેશે તેનો ડર પણ છે. તેને સત્ય બોલવું છે, પરંતુ સત્ય બોલ્યા પછી એકલો પડી જવાનો ભય છે. આથી માણસ ઘણી વાર પોતાના જીવનનો લેખક ઓછો અને સમાજની અપેક્ષાઓનો સંપાદક વધારે બની જાય છે અને સૌથી કરુણ વાત એ છે કે વર્ષો પછી તેને સમજાય છે.

“મેં આખી જિંદગી જે જીવન જીવ્યું, તેમાં મારું કેટલું હતું?”

 

મહાભારતનો અર્જુન કદાચ આ આંતરિક વિખંડનનું સૌથી સુંદર સાહિત્યિક પ્રતિબિંબ છે.

કુરુક્ષેત્રમાં ઊભેલો અર્જુન માત્ર એક યોદ્ધા નહોતો. તેની અંદર એક યોદ્ધા હતો, એક ભાઈ હતો, એક શિષ્ય હતો, એક પૌત્ર હતો, એક મિત્ર હતો અને એક એવો માણસ હતો જેને પોતાના સ્વજનો સામે શસ્ત્ર ઉઠાવવાની નૈતિક ગૂંચવણ હતી. તેના હાથમાં ધનુષ્ય હતું, પરંતુ સંઘર્ષ હાથમાં નહોતો. સંઘર્ષ તો મનમાં હતો. કુરુક્ષેત્ર બહારનું યુદ્ધ શરૂ થાય તે પહેલાં અર્જુનના અંદરનું યુદ્ધ શરૂ થઈ ગયું હતું.

કદાચ આ જ કારણ છે કે ભગવદ્‌ગીતા માત્ર યુદ્ધભૂમિ પર આપવામાં આવેલો ઉપદેશ નથી લાગતી; તે દરેક માણસના આંતરિક કુરુક્ષેત્રની વાત કરે છે. કારણ કે જીવનમાં એક ક્ષણ એવી જરૂર આવે છે જ્યારે આપણને નક્કી કરવું પડે છે.

હું કોણ છું? મારી ફરજ શું છે? મારો ભય સાચો છે કે મારી જવાબદારી? અને અંતે મારે કોની સાથે ઊભા રહેવું છે?

આ પ્રશ્નો અર્જુનના જ નથી. આપણા પણ છે.

    માણસની અંદર એક “ભૂતકાળનો માણસ” રહે છે. કોઈ જૂની ભૂલનો. કોઈ અધૂરા પ્રેમનો. કોઈ ગુમાવેલા માણસનો. કોઈ એવી તકનો જે ફરી ક્યારેય આવી નહીં. આ માણસ ઘણી વાર વર્તમાનના દરવાજે ઊભો રહીને ભૂતકાળ તરફ જોતો રહે છે. પરંતુ ભૂતકાળનું સૌથી મોટું દુઃખ એ નથી કે તે પાછો આવતો નથી. દુઃખ એ છે કે આપણે ઘણી વાર તેને પાછો લાવવા માટે વર્તમાન ગુમાવી દઈએ છીએ. સ્મૃતિ જરૂરી છે પણ સ્મૃતિ જો જીવનનું ઘર બની જાય તો માણસ વર્તમાનનો મહેમાન બની જાય છે અને પછી એક દિવસ માણસ પોતાની જિંદગીના કોઈ શાંત ખૂણે બેઠો હોય છે.

બહાર દુનિયા સામાન્ય રીતે ચાલી રહી હોય છે.ઘડિયાળ ટકટક કરે છે. ફોન પર સંદેશા આવે છે. લોકો પોતાની દોડમાં દોડે છે અને માણસ પહેલી વાર પોતાને પૂછે છે “હું આખરે છું કોણ?”

એ સમયે કદાચ તેને સમજાય છે કે તેણે આખી જિંદગી પોતાની ઓળખ એક જ નામમાં, એક જ વ્યવસાયમાં, એક જ સંબંધમાં, એક જ ભૂમિકામાં શોધી હતી, પરંતુ માણસ કોઈ એક ભૂમિકા નથી.

તે પિતા પણ છે, પુત્ર પણ છે, મિત્ર પણ છે, કર્મચારી પણ છે, નાગરિક પણ છે, પ્રેમી પણ છે, શિક્ષક પણ છે, વિદ્યાર્થી પણ છે અને આ બધાની પાછળ એક એવો માણસ છે જેને કોઈ ઉપાધિ નથી.

જે માત્ર “હું” છે.

કદાચ જીવનનો સૌથી મોટો પ્રવાસ આ બધા ચહેરાઓમાંથી પસાર થઈને એ નિર્વસ્ત્ર “હું” સુધી પહોંચવાનો છે.

 

માણસની અંદર કેટલા માણસો રહે છે?

આ પ્રશ્નનો કોઈ ચોક્કસ આંકડો નથી. કદાચ એટલા જ જેટલી તેની ભૂમિકાઓ. કદાચ એટલા જ જેટલા તેના અનુભવ. કદાચ એટલા જ જેટલા તેના અધૂરા પ્રશ્નો, પરંતુ એક વાત નિશ્ચિત છે માણસની અંદરનો સૌથી મહત્વનો માણસ એ છે, જે એકાંતમાં પણ એ જ રહે છે જે તે દુનિયાની સામે દેખાવાનો પ્રયત્ન કરે છે કારણ કે દુનિયા સામેનું વ્યક્તિત્વ અભિનયથી બનાવી શકાય છે.

પરંતુ એકાંતમાં માણસ પોતાની પાસેથી છૂટી શકતો નથી.

ત્યાં કોઈ તાળી નથી. કોઈ દર્શક નથી. કોઈ પ્રમાણપત્ર નથી. કોઈ પદ નથી. કોઈ બહાનું નથી. ત્યાં માત્ર માણસ છે અને તેનું અંતરાત્મા અને કદાચ જીવનનો અંતિમ હિસાબ પણ ત્યાં જ થવાનો છે. ત્યારે પ્રશ્ન એ નહીં હોય કે દુનિયાએ આપણને કેટલો સારો માણસ માન્યો.

પ્રશ્ન કદાચ એટલો જ હશે

“જે માણસને દુનિયા ઓળખતી હતી, અને જે માણસને તું અંદરથી ઓળખતો હતો. આ બંનેમાંથી તું આખી જિંદગી કોને મોટો બનાવતો રહ્યો?”

અરીસામાં દેખાતો ચહેરો તો એક જ છે પણ અરીસાની પાછળ ઊભેલા માણસો ઘણા છે. કોઈને આપણે દુનિયાથી છુપાવ્યો છે. કોઈને પોતાની જાતથી. કોઈને સમયથી અને કોઈને હજુ સુધી ઓળખ્યો જ નથી.

કદાચ જીવનનો અર્થ એ નથી કે આપણે આપણા અંદરના બધા માણસોને મારી નાખીએ.

અર્થ એટલો છે કે તેમને ઓળખીએ. તેમની વચ્ચે સંવાદ કરાવીએ. અંધકારને સ્વીકારીએ, પ્રકાશને સંભાળીએ અને અંતે એવો માણસ બનીએ કે જેને પોતાની જ નજરથી શરમાવું ન પડે.

કારણ કે માણસ આખરે દુનિયા સામે નહીં,

પોતાની અંદર રહેલા માણસ સામે જ જવાબદાર છે.

લેખક: જૈમિન જોષી.

 

“બાળકનું ભવિષ્ય બનાવતાં બનાવતાં… તેનું બાળપણ તો નથી છીનવી રહ્યા ને?” ("Building the child's future... but it's not really working out, is it?")

 

માતા-પિતા બાળકોને ભવિષ્ય આપે છે, પણ શું તેઓ તેમને વર્તમાન જીવવા દે છે?

    દરેક માતા-પિતા જ્યારે બાળકને શાળાએ મૂકવા જાય છે ત્યારે તેમની આંખોમાં એક જ સપનું હોય છે, મારું બાળક જીવનમાં કંઈક બને. તે સારું ભણે, સારો વ્યવસાય કરે, સમાજમાં માન મેળવે અને આવતીકાલે તેને કોઈ મુશ્કેલી ન પડે. પોતાના અધૂરા સપનાંઓને પણ ઘણી વખત માતા-પિતા બાળકના ભવિષ્ય સાથે જોડી દે છે. બાળક માટે ઘર, શિક્ષણ, સુવિધા અને સુરક્ષા ઊભી કરતાં કરતાં તેઓ પોતાની આખી જિંદગી ખર્ચી નાખે છે. તેમાં કોઈ શંકા નથી કે માતા-પિતાનો આ પ્રેમ નિઃસ્વાર્થ છે પરંતુ ક્યારેક આ જ પ્રેમ અજાણતાં એક પ્રશ્ન ઊભો કરે છે. બાળકના ભવિષ્યને સુરક્ષિત કરવાની દોડમાં આપણે તેનું આજનું બાળપણ તો નથી છીનવી રહ્યા ને?

આ પ્રશ્ન માતા-પિતાની લાગણી પર આક્ષેપ નથી. આ તો માત્ર એક અરીસો છે, જેમાં આપણે આપણા ઉછેરની રીતને એક વાર શાંતિથી જોઈ લેવાની જરૂર છે.

ભવિષ્યની ચિંતા ક્યારે દબાણ બની જાય છે?

આજના સમયમાં બાળક શાળાએ જાય છે, ટ્યુશન જાય છે, વિવિધ પ્રવૃત્તિઓ કરે છે, પરીક્ષાની તૈયારી કરે છે અને સાથે માતા-પિતાની અપેક્ષાઓનું ભારણ પણ વહન કરે છે. બાળકના પરિણામમાં ૯૦ ટકા આવે તો પ્રશ્ન થાય છે. “બીજા દસ ટકા ક્યાં ગયા?” તે ૯૫ ટકા લાવે તો પૂછાય છે. “ક્લાસમાં પહેલો નંબર કેમ ન આવ્યો?” અને જો તે પ્રથમ આવે તો પણ કદાચ આગળની પરીક્ષાની તૈયારી શરૂ થઈ જાય છે.

ધીમે ધીમે બાળક માટે ભણતર જ્ઞાન મેળવવાની પ્રક્રિયા નહીં, પરંતુ પોતાની કિંમત સાબિત કરવાની પ્રક્રિયા બની જાય છે.

તેને લાગે છે કે સારા ગુણ એટલે હું સારો; ઓછા ગુણ એટલે હું નિષ્ફળ.

આ વિચાર સૌથી ખતરનાક છે કારણ કે માર્કશીટ બાળકની એક પરીક્ષાનું પરિણામ કહી શકે છે, પરંતુ તે બાળકની બુદ્ધિ, સંવેદનશીલતા, સર્જનાત્મકતા, ઈમાનદારી, હિંમત કે માણસ તરીકેની કિંમત નક્કી કરી શકતી નથી.

દરેક બાળક એકસરખું કેમ હોવું જોઈએ?

આપણે ઘણી વાર બાળકને બીજા બાળક સાથે સરખાવીએ છીએ. “જુઓ, તે કેટલું સરસ ભણે છે.” “તેને આટલા માર્ક્સ આવ્યા.” “તે રોજ આટલા કલાક ભણે છે.” આવા વાક્યો માતા-પિતાને સામાન્ય લાગે છે, પરંતુ બાળકના મનમાં તેની અસર ઘણી ઊંડી હોઈ શકે છે.

બાળકને સરખામણી કરતાં માર્ગદર્શનની જરૂર હોય છે. એક બાળક ગણિતમાં આગળ હોઈ શકે, બીજું સંગીતમાં. કોઈને પુસ્તકો ગમે, કોઈને રમતગમત. કોઈ શાંત હોય, કોઈ સતત પ્રશ્નો પૂછતું હોય. કોઈને ઝડપથી સમજાય, કોઈને થોડો વધુ સમય જોઈએ. બાળકને એક નક્કી કરેલા ઢાંચામાં ઢાળવાને બદલે તેની અંદર રહેલી વિશિષ્ટતા ઓળખવી એ માતા-પિતાની મોટી જવાબદારી છે કારણ કે બાળકને પોતાની ઓળખ બનાવવા માટે જગ્યા જોઈએ; માત્ર માતા-પિતાના સપનાં પૂરા કરવા માટે નહી

મોટા થયા પછી આપણે ઘણી વસ્તુઓ ફરીથી ખરીદી શકીએ છીએ. ઘર, કાર, કપડાં, પુસ્તકો, સુવિધાઓ. પરંતુ એક વસ્તુ પાછી ખરીદી શકાતી નથી “બાળપણ.”

બાળકનો વરસાદમાં ભીંજાવાનો આનંદ, મિત્રો સાથે નિરર્થક વાતો કરવાની મજા, મેદાનમાં દોડવાની ખુશી, દાદા-દાદી સાથે બેસીને વાર્તા સાંભળવાની ક્ષણો, માતાની ગોદમાં માથું મૂકીને સૂઈ જવાની નિશ્ચિતતા. આ બધું તેના જીવનના વિકાસનો જ ભાગ છે. આપણે ઘણી વખત માનીએ છીએ કે રમવાનો સમય એટલે સમયનો બગાડ. પરંતુ બાળક માટે રમત માત્ર રમત નથી. તેમાં તે હારવાનું શીખે છે, ફરી ઊભું થવાનું શીખે છે, મિત્રતા શીખે છે, નિયમો શીખે છે અને સૌથી અગત્યનું જીવનને માણવાનું શીખે છે. બાળપણને માત્ર ભવિષ્યની તૈયારીમાં ફેરવી દેવું એટલે જીવનના સૌથી સુંદર અધ્યાયને ‘પછી વાંચીશું’ કહીને બંધ કરી દેવો.

માતા-પિતા ખોટા નથી, સમય બદલાયો છે

અહીં માતા-પિતાને દોષ આપવો સહેલો છે, પરંતુ યોગ્ય નથી. આજની સ્પર્ધા ખરેખર વધી છે. શિક્ષણમાં સ્પર્ધા છે, નોકરીમાં સ્પર્ધા છે, ટેકનોલોજીની દોડ છે અને ભવિષ્ય અંગે અનિશ્ચિતતા પણ છે. માતા-પિતા પોતાના બાળકને પાછળ રહી જતું જોવા માંગતા નથી. તેથી તેઓ વધારે ભણાવે છે, વધારે પ્રવૃત્તિઓ કરાવે છે, વધારે માર્ગદર્શન આપે છે પરંતુ પ્રશ્ન પ્રયત્નનો નથી; પ્રશ્ન પ્રમાણનો છે.

બાળકને આગળ વધારવું જરૂરી છે, પરંતુ સતત ધકેલતા રહેવું જરૂરી નથી. ક્યારેક તેને હાથ પકડીને ચલાવવું પડે છે, ક્યારેક રસ્તો બતાવવો પડે છે અને ક્યારેક થોડું દૂર ઊભા રહીને તેને પોતે રસ્તો શોધવા દેવું પડે છે. સારો ઉછેર કદાચ એ નથી કે બાળક માટે સંપૂર્ણ રસ્તો આપણે નક્કી કરી દઈએ. સારો ઉછેર એ છે કે બાળક જ્યારે પોતાના રસ્તા પર ચાલે ત્યારે તેને નિર્ણય લેવાની હિંમત હોય.

“તને શું બનવું છે?” પહેલાં “તને શું ગમે છે?” પૂછીએ

બાળકને આપણે વારંવાર પૂછીએ છીએ—“મોટો થઈને શું બનશે?” કદાચ હવે એક પ્રશ્ન વધુ પૂછવાનો સમય છે.

“તને શું કરવું ગમે છે?”

આ બંને પ્રશ્નો વચ્ચેનો તફાવત બહુ મોટો છે.

એક પ્રશ્ન બાળકને વ્યવસાય તરફ દોરી જાય છે; બીજો તેને પોતાની ઓળખ તરફ લઈ જાય છે.

કદાચ બાળક ડૉક્ટર નહીં બને, એન્જિનિયર નહીં બને કે કોઈ મોટું પદ પણ ન મેળવે. પરંતુ જો તે સારો માણસ બને, પોતાની જવાબદારી સમજે, મુશ્કેલીમાં હિંમત ન હારે, બીજાના દુઃખને સમજી શકે અને પોતાના જીવનથી સંતોષી રહે તો શું આપણે તેને સફળ નહીં કહીએ?

સફળતાની વ્યાખ્યા જેટલી મોટી કરીશું, તેટલું બાળકને શ્વાસ લેવા માટેનું આકાશ મળશે.

બાળકને તમારી અપેક્ષા નહીં, તમારો વિશ્વાસ જોઈએ

બાળક ભૂલ કરશે. પરીક્ષામાં ઓછા ગુણ આવશે. કોઈ સ્પર્ધામાં હારી જશે. ક્યારેક તેની પસંદગી આપણને ગમશે નહીં. ત્યારે તેને સૌથી વધારે જરૂર હોય છે એ વાક્યની—

“કોઈ વાંધો નહીં, ફરી પ્રયત્ન કરીશું. હું તારી સાથે છું.”

આ વાક્ય બાળકને નિષ્ફળતાથી બચાવતું નથી; પરંતુ નિષ્ફળતા પછી તૂટી પડવાથી બચાવે છે. માતા-પિતાનો વિશ્વાસ બાળક માટે એવી અંદરની શક્તિ બની શકે છે, જે આખી જિંદગી તેની સાથે રહે અને કદાચ એટલા માટે જ બાળકને હંમેશા કહેવાની જરૂર નથી કે “તારે સફળ થવું જ છે.”

ક્યારેક માત્ર એટલું કહેવું પૂરતું છે.

“તું જે બન, પણ સારો માણસ બનજે. અને જીવન જીવવાનું ભૂલતો નહીં.”

ભવિષ્ય માટે બચાવીએ, પરંતુ આજને પણ જીવવા દઈએ

બાળકના ભવિષ્ય માટે બચત કરો, શિક્ષણ આપો, શિસ્ત શીખવો, મહેનતનું મહત્વ સમજાવો, સારા સંસ્કાર આપો. આ બધું જરૂરી છે પરંતુ તેની સાથે ક્યારેક તેની સાથે બેસીને હસો પણ.

તેના પ્રશ્નો સાંભળો. તેની નાની સફળતાની ઉજવણી કરો. તેની નિષ્ફળતામાં તેની બાજુમાં ઊભા રહો. ક્યારેક પુસ્તક બંધ કરીને તેની સાથે મેદાનમાં જાઓ. ક્યારેક મોબાઇલ દૂર રાખીને પરિવાર સાથે ભોજન કરો અને સૌથી અગત્યનું તેને એવો વિશ્વાસ આપો કે તમારો પ્રેમ તેની માર્કશીટ પર આધારિત નથી કારણ કે જીવનમાં સૌથી સુરક્ષિત બાળક એ નથી જેના માતા-પિતાએ તેના માટે બધું નક્કી કરી દીધું હોય; સૌથી સુરક્ષિત બાળક એ છે જેને ખબર હોય કે દુનિયા સામે લડતી વખતે ઘરે પાછું ફરશે તો તેને સ્વીકારનાર બે હૃદય હંમેશા તેની રાહ જોઈ રહ્યાં છે.

આપણે બાળકોને ભવિષ્ય આપવા માટે ખૂબ મહેનત કરીએ છીએ. એ સારી વાત છે. પરંતુ ભવિષ્યની ચિંતા એટલી ન વધે કે બાળક આજમાં જીવવાનું જ ભૂલી જાય. બાળકને ઊંચું ઉડવાનું શીખવવું જરૂરી છે, પરંતુ ઉડાન પહેલાં તેને આકાશ જોવાની તક આપવી પણ એટલી જ જરૂરી છે.

આપણે તેના હાથમાં પુસ્તકો આપીએ, પણ ક્યારેક પતંગની દોરી પણ આપીએ. તેને પરીક્ષાની તૈયારી કરાવીએ, પણ જીવનની તૈયારી કરવાનું ભૂલીએ નહીં. તેને સફળતાનું સ્વપ્ન બતાવીએ, પણ નિષ્ફળતાથી ડરવાનું ન શીખવીએ કારણ કે અંતે બાળકને માત્ર મોટું થવાનું નથી. તેને જીવવાનું છે અને કદાચ માતા-પિતાની સૌથી સુંદર સફળતા એ દિવસ હશે, જ્યારે મોટું થઈ ગયેલું તેમનું બાળક પાછળ વળી ને કહેશે—

“મારા માતા-પિતાએ મને માત્ર સારું ભવિષ્ય જ નહોતું આપ્યું; તેમણે મને મારું બાળપણ પણ જીવવા દીધું હતું.”

 

લેખક: જૈમિન જોષી.