“સામાન્ય માનવીમાં રહેલું બુદ્ધત્વ: આંતરિક જાગૃતિ અને ચેતનાનું અનંત સત્ય” (“Buddhahood in the Ordinary Human: The Infinite Truth of Inner Awareness and Consciousness”9

હું પણ બુદ્ધ છું? 

માનવીના અંતરમાં એક એવું અજોડ પ્રકાશ વસે છે, જેને આપણે ઘણીવાર બહાર શોધતા રહીએ છીએ. આ પ્રકાશ કોઈ દૂરના આકાશમાં નથી, કોઈ દેવલોકમાં નથી—તે આપણા જ ચિત્તમાં સૂક્ષ્મ રીતે પ્રગટ છે. “સામાન્ય માનવીમાં બુદ્ધત્વ રહેલું છે” આ વિચાર માત્ર કાવ્યાત્મક કલ્પના નથી, પરંતુ ઊંડો આધ્યાત્મિક સત્ય છે, જેને સમજવા માટે આપણે પોતાના મનના સ્તરોમાં ઉતરવું પડે.

જ્યારે આપણે Gautam Buddha ને જોઈએ છીએ, ત્યારે ઘણીવાર એવું લાગે છે કે તેઓ કોઈ વિશેષ આત્મા હતા—દિવ્ય, અદભુત, અને સામાન્ય માણસથી સંપૂર્ણ રીતે અલગ. પરંતુ જો આપણે તેમની જીવનયાત્રાને ઊંડાણથી સમજીએ, તો જણાય છે કે તેઓ પણ એક સામાન્ય રાજકુમાર હતા, જેમણે દુઃખ, પ્રશ્નો અને અશાંતિનો અનુભવ કર્યો. તેઓમાં વિશેષ શું હતું? માત્ર એક જ વાત—તેઓએ પોતાના અંદરના સત્યને શોધવાનો સાહસ કર્યો.

અહીંથી જ મુખ્ય પ્રશ્ન ઊભો થાય છે: જો બુદ્ધત્વ માત્ર થોડા લોકો માટે જ હોય, તો શું બાકી બધા લોકો માટે આ માર્ગ બંધ છે? બૌદ્ધ દર્શન સ્પષ્ટ રીતે કહે છે—નહીં. દરેક માનવીમાં બુદ્ધત્વ છે, પરંતુ તે અવ્યક્ત છે. તે એક બીજ જેવું છે, જેને યોગ્ય પરિસ્થિતિ મળે તો તે વિશાળ વૃક્ષ બની શકે છે.

આ વિચારને સમજવા માટે આપણે “બુદ્ધત્વ” શબ્દને તર્કસંગત રીતે વિખેરીએ. બુદ્ધત્વ એટલે જાગૃતિ—સાચા સ્વરૂપની ઓળખ. પરંતુ સામાન્ય માણસ શું કરે છે? તે સતત બહારની વસ્તુઓમાં પોતાની ઓળખ શોધે છે—ધન, પ્રતિષ્ઠા, સંબંધો, અને સામાજિક માન્યતાઓમાં. આ બધું ક્ષણભંગુર છે, અને તેથી જ માણસને સતત અસંતોષ રહે છે.

અહીં એક તર્ક વિતર્ક ઉભો થાય છે: જો દરેકમાં બુદ્ધત્વ છે, તો પછી દુનિયામાં એટલો અંધકાર, અહંકાર અને હિંસા કેમ છે? જવાબ સીધો છે—બુદ્ધત્વ હોવું અને તેને અનુભવું, બંને અલગ બાબતો છે. જેમ સૂર્ય હંમેશાં ચમકે છે, પણ વાદળો તેને ઢાંકી દે છે, તેમ આપણા અંદરના બુદ્ધત્વને અજ્ઞાન, અહંકાર અને ભ્રમ ઢાંકી દે છે.

બૌદ્ધ દર્શનમાં “અવિદ્યા” (અજ્ઞાન)ને તમામ દુઃખોનું મૂળ માનવામાં આવ્યું છે. સામાન્ય માણસ પોતાની ઓળખને શરીર અને મન સુધી સીમિત રાખે છે, જ્યારે હકીકતમાં તે વધુ વિશાળ ચેતનાનો ભાગ છે. આ સીમિત ઓળખ જ દુઃખનું કારણ બને છે. જ્યારે વ્યક્તિ આ મર્યાદાઓને પાર કરે છે, ત્યારે તે બુદ્ધત્વને અનુભવે છે.

આ વાતને વધુ વ્યાવહારિક રીતે સમજીએ. માનવીના જીવનમાં જ્યારે પણ કોઈ ક્ષણ આવી હોય—જ્યારે તે સંપૂર્ણ શાંત, નિષ્કલંક અને સ્વયં સાથે જોડાયેલ હોય—તે ક્ષણે તેણે પોતાના અંદરના બુદ્ધત્વનો સ્પર્શ કર્યો છે. આ ક્ષણો ક્ષણિક હોય છે, કારણ કે આપણે ફરીથી વિચારોના જાળમાં ફસાઈ જઈએ છીએ.

અહીં એક મહત્વપૂર્ણ તર્ક છે: શું બુદ્ધત્વ મેળવવા માટે સંસાર છોડવો જરૂરી છે? ઘણા લોકો માને છે કે આધ્યાત્મિકતા એટલે જંગલમાં જવું, સંન્યાસ લેવું. પરંતુ આ એક અર્ધસત્ય છે. Gautam Buddha એ સંસાર છોડ્યો, કારણ કે તે તેમની યાત્રાનો ભાગ હતો. પરંતુ તેમના ઉપદેશોમાં ક્યાંય એવું નથી કહેવામાં આવ્યું કે દરેકને એ જ કરવું જોઈએ.

વાસ્તવમાં, સાચી જાગૃતિ તો સંસારની વચ્ચે રહીને પણ મેળવી શકાય છે. કારણ કે બુદ્ધત્વ બહારની પરિસ્થિતિ પર આધારિત નથી; તે આંતરિક સ્થિતિ છે. જો કોઈ વ્યક્તિ પોતાના વિચારોને, ભાવનાઓને અને ક્રિયાઓને જાગૃત રીતે નિહાળી શકે, તો તે ધીમે ધીમે પોતાના અંદરના સત્ય સુધી પહોંચી શકે છે.

આ વાતને આધુનિક દ્રષ્ટિકોણથી જોતા, મનોવિજ્ઞાન પણ આને સમર્થન આપે છે. “માઇન્ડફુલનેસ” (સચેતતા) જે આજે વિશ્વભરમાં પ્રચલિત છે, તે મૂળ બૌદ્ધ પરંપરામાંથી જ આવ્યું છે. જ્યારે વ્યક્તિ વર્તમાન ક્ષણમાં સંપૂર્ણ રીતે હાજર રહે છે, ત્યારે તે પોતાના વિચારો અને ભાવનાઓથી અલગ થઈને તેમને નિહાળી શકે છે. આ જ પ્રક્રિયા બુદ્ધત્વ તરફનો માર્ગ છે.

પરંતુ અહીં એક વિરોધાભાસ છે: જો માર્ગ એટલો સરળ છે, તો પછી લોકો તેને અનુસરે કેમ નથી? કારણ કે માણસનું મન જટિલ છે. તે સતત ભવિષ્ય અને ભૂતકાળમાં ભટકતું રહે છે. વર્તમાનમાં રહેવું તેના માટે સહેલું નથી. આ જ કારણ છે કે બુદ્ધત્વ હોવા છતાં, તે અજ્ઞાનમાં જીવે છે.

એક બીજો તર્ક એ છે કે બુદ્ધત્વ કોઈ અંતિમ લક્ષ્ય નથી, પરંતુ એક પ્રક્રિયા છે. તે કોઈ એક ક્ષણે પ્રાપ્ત થતું નથી; તે સતત જાગૃતિનો અભ્યાસ છે. દરેક દિવસ, દરેક ક્ષણમાં, આપણે પોતાના વિચારો અને ક્રિયાઓને નિહાળી શકીએ છીએ. આ જ અભ્યાસ આપણને ધીમે ધીમે બુદ્ધત્વ તરફ લઈ જાય છે.સામાન્ય માનવીમાં બુદ્ધત્વ રહેલું છે એ વિચાર માત્ર એક આધ્યાત્મિક સિદ્ધાંત નથી, પરંતુ જીવનને જોવા માટેનો એક નવો દ્રષ્ટિકોણ છે. તે આપણને શીખવે છે કે આપણે બહાર નહીં, પરંતુ અંદર શોધવું જોઈએ.

જ્યારે વ્યક્તિ આ સત્યને સમજી લે છે, ત્યારે તેના જીવનમાં એક શાંતિ અને સ્પષ્ટતા આવે છે. તે હવે બહારની પરિસ્થિતિઓ પર આધારિત નથી રહેતો. તે પોતાના અંદરના પ્રકાશ સાથે જોડાઈ જાય છે. અને આ જ સાચું બુદ્ધત્વ છે—એક એવી જાગૃતિ, જે હંમેશાં આપણા અંદર હાજર છે, માત્ર તેને ઓળખવાની જરૂર છે.

કોલમ:જયવાદ

લેખક :જૈમીન જોષી.