ભારતને વિશ્વની સૌથી મોટી લોકશાહી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, પરંતુ આ ઓળખ માત્ર મતદાનની સંખ્યાઓથી જીવંત રહેતી નથી; તે લોકોના મનમાં રહેલા વિશ્વાસ, પસંદગીના અધિકાર અને સ્વતંત્ર અવાજથી ટકી રહે છે. આજના વર્તમાન રાજકીય દૃશ્યમાં જો આપણે ઊંડાણપૂર્વક નજર કરીએ, તો એક ચિંતાજનક વલણ સ્પષ્ટ દેખાય છે—બિનહરીફ જીતની વધતી પરંપરા. દેખાવમાં આ લોકપ્રિયતા અને પ્રભુત્વનું પ્રતિક લાગે, પરંતુ તેની પાછળના સંજોગો અને પ્રક્રિયાઓ લોકશાહીના મૂળ તત્વોને ઝંઝોડતા દેખાય છે.
ચૂંટણીનો અર્થ માત્ર જીત-હાર નથી; તે સ્પર્ધા છે, વિચારધારાનો સંવાદ છે, અને મતદાતાઓને વિકલ્પ આપવાનો એક પવિત્ર માધ્યમ છે. જ્યારે કોઈ ઉમેદવાર સામે કોઈ ઉભું જ ન રહે, ત્યારે એ પ્રશ્ન ઊભો થાય છે કે શું ખરેખર લોકોએ પસંદગી કરી કે તેમની પાસે પસંદગીનો વિકલ્પ જ નહોતો? છેલ્લા સમયમાં વિવિધ વિસ્તારોમાં એવા કિસ્સાઓ સામે આવ્યા છે કે જ્યાં વિરોધી ઉમેદવારો છેલ્લી ક્ષણે ફોર્મ પાછું ખેંચી લે છે, અથવા તેઓ ચૂંટણી મેદાનમાં ઉતરતા પહેલા જ કોઈ રીતે ગાયબ થઈ જાય છે. આ પરિસ્થિતિ સામાન્ય લોકપ્રિયતાથી વધુ, દબાણ, સત્તાનો પ્રભાવ અને ક્યારેક અદૃશ્ય શક્તિઓની અસર તરફ ઈશારો કરે છે.
આજના રાજકારણમાં સત્તા માત્ર શાસનનું સાધન નથી રહી; તે પ્રભાવ, નિયંત્રણ અને વિસ્તારનું માધ્યમ બની ગઈ છે. જ્યારે સત્તા સાથે પૈસાની શક્તિ જોડાય છે, ત્યારે તે લોકશાહી માટે સૌથી મોટું પડકાર બની શકે છે. ચૂંટણી પહેલા પક્ષપલટા, ઉમેદવારોને લલચાવવાના કિસ્સાઓ, અને વિરોધીઓને રાજકીય રીતે નિષ્ક્રિય કરવાની કોશિશો—આ બધું એક એવી સ્થિતિ સર્જે છે જ્યાં સ્પર્ધા માત્ર કાગળ પર રહે છે. ખાસ કરીને એ વાત ધ્યાન ખેંચે છે કે ઘણા નવા ઉમેદવારોને સીધા ટિકિટ આપવામાં આવે છે, ભલે તેઓ તાજેતરમાં જ પક્ષમાં જોડાયા હોય. આ પ્રવૃત્તિથી એક તરફ જૂના અને વફાદાર કાર્યકર્તાઓમાં અસંતોષ ફેલાય છે, અને બીજી તરફ રાજકારણના સિદ્ધાંતો પર સવાલ ઊભા થાય છે.
વિચારધારા, જે રાજકારણનું આત્મા માનવામાં આવતી હતી, તે આજે ઘણી જગ્યાએ ગૌણ બની ગઈ છે. હવે મુખ્ય માપદંડ બની ગયો છે—કોણ જીતે શકે છે. આ માનસિકતા લોકશાહી માટે ખતરનાક છે, કારણ કે તે મૂલ્યોને પાછળ ધકેલીને માત્ર પરિણામ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. જ્યારે રાજકારણમાં સિદ્ધાંતોની જગ્યાએ તકવાદ આવે છે, ત્યારે લોકોનો વિશ્વાસ ધીમે ધીમે તૂટવા લાગે છે.
આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં સૌથી વધુ અસર સામાન્ય મતદાતા પર પડે છે. જ્યારે તેને લાગે છે કે પરિણામ પહેલેથી નક્કી છે, ત્યારે તેની ભાગીદારીમાં ઉદાસીનતા આવે છે. મતદાન માત્ર એક ફરજ બની રહે છે, જેમાં ઉત્સાહ કે વિશ્વાસ ઓછો રહે છે. આ સ્થિતિ લોકશાહી માટે સૌથી મોટો ખતરો છે, કારણ કે લોકશાહી માત્ર સિસ્ટમથી નહીં, પરંતુ લોકોના સક્રિય સહભાગથી જીવંત રહે છે.
આજના સમયમાં મીડિયા પણ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. તે લોકો સુધી માહિતી પહોંચાડે છે અને જનમતિ બનાવે છે. પરંતુ જ્યારે મીડિયા પર પણ પક્ષપાતના આક્ષેપ થાય છે, ત્યારે સત્ય અને પ્રચાર વચ્ચેનો ભેદ ધૂંધળો થઈ જાય છે. જો લોકો સુધી એક જ દૃષ્ટિકોણ પહોંચે, તો તેઓ સંપૂર્ણ ચિત્ર જોઈ શકતા નથી, અને તેમનો નિર્ણય પણ અધૂરો રહી જાય છે.
આ પરિસ્થિતિમાં માત્ર એક પક્ષને જવાબદાર ઠેરવવું યોગ્ય નથી. લોકશાહીના સ્વાસ્થ્ય માટે મજબૂત વિરોધ પક્ષ પણ એટલો જ જરૂરી છે. જ્યારે વિરોધ પક્ષ કમજોરી અનુભવતો હોય, ત્યારે સત્તાધારી પક્ષનું પ્રભુત્વ સ્વાભાવિક રીતે વધે છે. આથી સંતુલન બગડે છે, અને લોકશાહી એકતરફી બની જાય છે.
પરંતુ સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે આ પરિસ્થિતિમાંથી બહાર આવવાનો રસ્તો શું છે? જવાબ સરળ નથી, પરંતુ સ્પષ્ટ છે—જાગૃતિ. લોકો તરીકે આપણું કર્તવ્ય છે કે આપણે પ્રશ્ન પૂછીએ, માહિતી મેળવીને વિચારીએ, અને માત્ર પ્રચારના આધારે નિર્ણય ન લઈએ. લોકશાહી ત્યારે જ મજબૂત બને છે, જ્યારે લોકો મૌન રહેતા નથી.
ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા વધારવી, ઉમેદવારોને સ્વતંત્રતા અને સુરક્ષા આપવી, પક્ષપલટા પર નિયંત્રણ લાવવું અને ચૂંટણી ખર્ચ પર નજર રાખવી—આ બધું જરૂરી છે. પરંતુ આ સુધારાઓ ત્યારે જ શક્ય છે, જ્યારે લોકો તેની માંગ કરે.
આજનો સમય માત્ર રાજકીય વિશ્લેષણનો નથી, પરંતુ આત્મમંથનનો છે. શું આપણે લોકશાહીના દર્શક બની રહ્યા છીએ, કે તેના રક્ષક? બિનહરીફ જીત જો સ્વાભાવિક રીતે આવે તો તે લોકપ્રિયતાનો પરિચય છે, પરંતુ જો તે દબાણ અને સત્તાના પ્રભાવથી આવે, તો તે લોકશાહીના આત્માને ઘાયલ કરે છે.
લોકશાહી કોઈ સ્થિર વ્યવસ્થા નથી; તે સતત જીવંત રહેતી પ્રક્રિયા છે. તેની તાકાત મતપેટીમાં નથી, પરંતુ લોકોના મનમાં છે. જો લોકો જાગૃત રહેશે, તો કોઈ પણ દબાણ લોકશાહીને નબળી બનાવી શકશે નહીં. પરંતુ જો લોકો મૌન રહેશે, તો બિનહરીફ જીતો માત્ર એક શરૂઆત હશે—એક એવી શરૂઆત, જ્યાં લોકશાહી ધીમે ધીમે પોતાની ઓળખ ગુમાવતી જશે.
કોલમ: જયવાદ
લેખક: જૈમીન જોષી.
No comments:
Post a Comment