ભારતમાં વધતા સિંગલ પેરેન્ટ પરિવાર : બદલાતી સંસ્કૃતિનું પ્રતિબિંબ(Growing single-parent families in India: A reflection of a changing culture)

જે સમાજ અને વ્યવસ્થાઓથી હારે છે તે સિંગલ માતા પિતા બને છે. 

ભારતમાં છેલ્લા થોડા વર્ષોમાં સિંગલ પેરેન્ટ (એકલ માતા અથવા પિતા) પરિવારોનું પ્રમાણ ધીમે ધીમે વધી રહ્યું છે. આ બદલાવ માત્ર આંકડાઓનો વિષય નથી, પરંતુ તે સમાજની વિચારસરણી, જીવનશૈલી અને મૂલ્યોમાં થતા પરિવર્તનોનું પ્રતિબિંબ છે.

---

સિંગલ પેરેન્ટ એટલે શું?

સિંગલ પેરેન્ટ એ તે વ્યક્તિ છે જે પોતાનાં બાળકનું લાલન-પાલન એકલા કરે છે — જીવનસાથીના અવસાન, છૂટાછેડા, અલગ રહેવા, અથવા લગ્ન વિના માતા-પિતા બનવાના કારણે.

ભારતમાં પરંપરાગત રીતે સંયુક્ત પરિવાર અને બંને માતા-પિતાની હાજરીવાળું કુટુંબ વધુ સામાન્ય હતું. પરંતુ આજના આધુનિક યુગમાં આ રચનામાં પરિવર્તન જોવા મળી રહ્યું છે.

---

ભારતમાં સિંગલ પેરેન્ટ પરિવારો કેમ વધી રહ્યા છે?

શહેરોમાં ખાસ કરીને લગ્નજીવનમાં મતભેદો, અહંકાર, કારકિર્દી દબાણ અને જીવનશૈલીના તફાવતોને કારણે છૂટાછેડાના કેસોમાં વધારો થયો છે.

National Crime Records Bureau અને અન્ય સામાજિક અભ્યાસ મુજબ, મોટા શહેરોમાં છૂટાછેડાની સંખ્યા છેલ્લા દાયકામાં નોંધપાત્ર રીતે વધી છે.

આજની સ્ત્રીઓ વધુ શિક્ષિત અને આર્થિક રીતે સ્વતંત્ર બની રહી છે. જો લગ્નજીવન અસંતોષકારક હોય, તો તેઓ હવે સહન કરવાની જગ્યાએ સ્વતંત્ર જીવન પસંદ કરે છે.

Ministry of Statistics and Programme Implementationના અહેવાલો દર્શાવે છે કે સ્ત્રીઓની રોજગારી અને ઉચ્ચ શિક્ષણમાં ભાગીદારી વધી રહી છે.

કેટલાક કિસ્સાઓમાં જીવનસાથીના અવસાન પછી માતા અથવા પિતા એકલા સંતાનને ઉછેરે છે. આરોગ્ય સમસ્યાઓ, અકસ્માતો અને અન્ય કારણો પણ આ સ્થિતિ માટે જવાબદાર છે.

મહાનગરોમાં લિવ-ઇન સંબંધો અને લગ્ન વિનાSantાન પેદા કરવાની માનસિકતા પણ ધીમે ધીમે સ્વીકારાઈ રહી છે. આ પરિવર્તન વૈશ્વિક સંસ્કૃતિ અને મીડિયા પ્રભાવને કારણે પણ છે.

નોકરી માટે એક શહેરથી બીજા શહેરમાં સ્થળાંતર વધ્યું છે. ક્યારેક માતા અથવા પિતાSantાન સાથે રહે છે અને બીજો જીવનસાથી દૂર રહે છે, જેનાથી “સિંગલ પેરેન્ટ” જેવી પરિસ્થિતિ સર્જાય છે.

---

સિંગલ પેરેન્ટ બનવાનું કઈ થાળીમાં પડેલ ખાવા જેવું નથી..

એકલા માતા અથવા પિતાને સંતાનના શિક્ષણ, આરોગ્ય અને દૈનિક જરૂરિયાતોની સંપૂર્ણ જવાબદારી ઉઠાવવી પડે છે. તદુપરાંત એકલા સંતનના ઉછેરવું સરળ નથી. કામ અને ઘર બંનેનું સંતુલન સાધવું પડકારજનક છે.

ભારતમાં હજી પણ કેટલીક જગ્યાએ સિંગલ પેરેન્ટને સહાનુભૂતિ અથવા શંકાની નજરથી જોવામાં આવે છે. ખાસ કરીને એકલ માતાઓને સમાજના પૂર્વગ્રહોનો સામનો કરવો પડે છે.

સંતાનમાં ક્યારેક ભાવનાત્મક ખાલીપો, આત્મવિશ્વાસમાં ઘટાડો અથવા સામાજિક પ્રશ્નો ઊભા થઈ શકે છે. જોકે, યોગ્ય માર્ગદર્શન અને પ્રેમથી સંતનમા સંપૂર્ણ રીતે સફળ બની શકે છે.

---

બધું કઈ ખબર ન હોય તે સ્વીકારવું પણ જરૂરી છે... 

સિંગલ પેરેન્ટ પરિવાર માત્ર સમસ્યાનો વિષય નથી, તેમાં કેટલીક સકારાત્મક બાબતો પણ છે:

• સંતાન અને માતા/પિતાની વચ્ચે વધુ નજીકનો સંબંધ વિકસે છે.
• સંતનને વહેલી ઉંમરે જવાબદારી શીખે છે.
• સ્ત્રીઓ માટે આત્મનિર્ભરતા અને આત્મવિશ્વાસમાં વધારો થાય છે.

વિશ્વપ્રસિદ્ધ વ્યક્તિઓ જેમ કે Sushmita Senએ એકલ માતા તરીકે સંતાન દત્તક લઈ સમાજમાં પ્રેરણા આપી છે. કરણ જોહર પણ 2 સંતાનોને દત્તક લઈ ઉછેર કરી રહ્યો છે. સલમાન ખાનની બેન અર્પિત પણ દત્તક સંતાન જ છે. 

---

ભારતીય સંસ્કૃતિ અને બદલાતી પરિસ્થિતિ

ભારતની સંસ્કૃતિ પરિવાર કેન્દ્રિત રહી છે. પરંતુ આધુનિકતા, ગ્લોબલાઇઝેશન અને ટેકનોલોજીના પ્રભાવથી માનસિકતા બદલાઈ રહી છે.

UNICEFના અભ્યાસ મુજબ, સંતન માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત છે – પ્રેમ, સુરક્ષા અને સ્થિરતા. તે બંને માતા-પિતા સાથે હોય કે એક સાથે,સંતાનના સર્વાંગી વિકાસ માટે પ્રેમ અને માર્ગદર્શન જરૂરી છે.

---

આ એટલું પણ જટિલ નથી. 

1. સમાજમાં સ્વીકાર્યતા વધારવી – સિંગલ પેરેન્ટને અલગ નજરથી જોવાની માનસિકતા બદલવી જોઈએ.
2. સરકારી સહાય અને નીતિઓ – આર્થિક સહાય,Santાન માટે શૈક્ષણિક સહાય અને કાનૂની સુરક્ષા વધારવી જોઈએ.
3. કાઉન્સેલિંગ અને માનસિક સહાય – માતા-પિતા અનેSantાન બંને માટે માર્ગદર્શન કેન્દ્રો ઉપલબ્ધ હોવા જોઈએ.
4. શિક્ષણમાં સંવેદનશીલતા – શાળાઓમાં શિક્ષકો અને સંતાનોને વિવિધ કુટુંબ રચનાઓ અંગે સંવેદનશીલ બનાવવું જરૂરી છે.

---

ભારતમાં સિંગલ પેરેન્ટ પરિવારોનું વધતું પ્રમાણ સમાજમાં થતા પરિવર્તનનું દર્પણ છે. આ પરિવર્તનને નકારાત્મક રીતે જોવાને બદલે, તેને સમજવાની અને સ્વીકારવાની જરૂર છે.

પરિવારનું સ્વરૂપ બદલાઈ શકે, પરંતુ પ્રેમ, સંસ્કાર અને જવાબદારીના મૂલ્યો ક્યારેય બદલાતા નથી. જો સમાજ સહયોગી બને, તો સિંગલ પેરેન્ટ પરિવાર પણSantાન માટે સુરક્ષિત અને સંસ્કારસભર વાતાવરણ આપી શકે છે.

આખરે, સવાલ એ નથી કે પરિવાર કેટલા સભ્યોનો છે — સવાલ એ છે કે તેમાં કેટલો પ્રેમ, સમર્પણ અને સંવાદ છે.

જૈમીન જોષી. 

હોળી – રંગોનો ઉત્સવ, પ્રેમનો સંદેશ(Holi – Festival of Colors, Message of Love)

 હોળી – રંગોનો ઉત્સવ, પ્રેમનો સંદેશ:

.

  ભારતને તહેવારોની ધરતી કહેવામાં આવે છે. અહીં દરેક તહેવાર માત્ર ઉજવણી નથી, પરંતુ સંસ્કૃતિ, પરંપરા અને માનવ મૂલ્યોનો જીવંત પાઠ છે. આવા જ આનંદમય અને રંગબેરંગી તહેવારોમાં એક મહત્વપૂર્ણ તહેવાર છે – હોળી. હોળી માત્ર રંગોનો ઉત્સવ નથી, પરંતુ સ્નેહ, એકતા, ક્ષમા અને આનંદનો સંદેશ આપતો તહેવાર છે.

હોળી ફાગણ માસની પૂર્ણિમાના દિવસે ઉજવવામાં આવે છે. શિયાળાની ઠંડી પછી વસંતઋતુના આગમન સાથે પ્રકૃતિમાં જેમ નવી કૂંપળો ફૂટે છે, તેમ માનવ હૃદયમાં પણ નવી ખુશીઓ અને નવી આશાઓ જન્મે છે. હોળી એ નવી શરૂઆતનો પ્રતિક છે.

🔥 હોળીનો પૌરાણિક આધાર

હોળી સાથે જોડાયેલી સૌથી જાણીતી કથા છે પ્રહલાદ અને હોલિકા ની. પ્રહલાદ ભગવાન વિષ્ણુનો ભક્ત હતો. તેના પિતા હિરણ્યકશિપુ પોતાને ભગવાન સમાન માનતો હતો અને ઇચ્છતો હતો કે બધાં તેને જ પૂજે. પરંતુ પ્રહલાદે વિષ્ણુની ભક્તિ છોડવા ઇનકાર કર્યો. ગુસ્સે ભરાયેલા હિરણ્યકશિપુએ પ્રહલાદને મારવા અનેક પ્રયત્નો કર્યા. અંતે તેણે પોતાની બહેન હોલિકાની મદદ લીધી.

હોલિકાને અગ્નિમાં ન બળવાની શક્તિ હતી. તે પ્રહલાદને ગોદમાં લઈને અગ્નિમાં બેઠી, પરંતુ ભગવાનની કૃપાથી પ્રહલાદ બચી ગયો અને હોલિકા દહન થઈ ગઈ. આ ઘટના સત્યની અસત્ય ઉપર જીતનું પ્રતિક છે. તેથી હોળી પહેલા દિવસે "હોલિકા દહન" કરવામાં આવે છે.

🌸 શ્રીકૃષ્ણ અને રંગોની હોળી

હોળીનો સંબંધ શ્રીકૃષ્ણ અને રાધા સાથે પણ જોડાયેલો છે. કહેવાય છે કે શ્રીકૃષ્ણે ગોકુળ અને વૃંદાવનમાં પોતાના મિત્રો અને રાધા સાથે રંગોની હોળી રમી હતી. આ પરંપરા આજે પણ ઉત્તર ભારતમાં ખાસ કરીને મથુરા અને વૃંદાવન માં ભવ્ય રીતે ઉજવાય છે.

વૃંદાવનની લાઠમાર હોળી વિશ્વપ્રસિદ્ધ છે, જ્યાં મહિલાઓ રમૂજી રીતે પુરુષોને લાઠીથી મારવાની પરંપરા નિભાવે છે. આ બધું પ્રેમ અને મસ્તીના માહોલમાં થાય છે.

🎉 હોળીની ઉજવણી

હોળી બે દિવસ સુધી ઉજવાય છે. પહેલા દિવસે સાંજે હોલિકા દહન થાય છે. લોકો લાકડાં એકત્ર કરીને અગ્નિ પ્રગટાવે છે અને તેની આસપાસ પરિક્રમા કરે છે. આ અગ્નિ નકારાત્મકતા, અહંકાર અને દુર્ગુણોના દહનનું પ્રતિક છે.

બીજા દિવસે રંગો રમાય છે. લોકો એકબીજાને ગુલાલ લગાવે છે, પાણીના રંગો છાંટે છે અને "હોળી હૈ!" કહીને આનંદ વ્યક્ત કરે છે. મિત્રો, પરિવારજનો અને પાડોશીઓ વચ્ચેની મનદુઃખ દૂર થાય છે.

ઘરમાં મીઠાઈઓ બનાવવામાં આવે છે. ગુજરાતમાં ઘૂઘરા અને ઠંડાઈનો ખાસ પ્રસાર છે. લોકો નવા કપડાં પહેરીને મળવા જાય છે અને શુભેચ્છાઓ આપે છે.

🌿 સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક મહત્વ

હોળી સમાજમાં સમાનતા અને એકતાનો સંદેશ આપે છે. આ દિવસે ધનિક-ગરીબ, નાનો-મોટો, જાતિ-ધર્મનો ભેદ ભૂલીને સૌ એકબીજાને રંગે રંગે ભળી જાય છે. રંગો આપણને શીખવે છે કે જીવનમાં વિવિધતા જ સુંદરતા છે.

હોળી ક્ષમાશીલતા અને મિત્રતાનો પણ તહેવાર છે. જો કોઈ સાથે મતભેદ હોય, તો આ દિવસે "ભૂલચૂક માફ" કહીને સંબંધોમાં નવી શરૂઆત કરવામાં આવે છે.

🌺 પર્યાવરણમૈત્રી હોળી

આજકાલ રાસાયણિક રંગો અને વધુ પાણીના વપરાશને કારણે પર્યાવરણને નુકસાન થાય છે. તેથી કુદરતી રંગોથી હોળી રમવી જોઈએ. ફૂલોથી બનેલા રંગો અથવા હળદર, ચંદન જેવા કુદરતી ઘટકોનો ઉપયોગ કરવો વધુ યોગ્ય છે.

સાથે જ પાણી બચાવવાની પણ જરૂર છે. સુકા ગુલાલથી હોળી રમવાથી પાણીની બચત થાય છે અને પર્યાવરણની રક્ષા થાય છે.

🎶 કલા અને સંગીતમાં હોળી

 હોળી માત્ર તહેવાર નથી, પરંતુ કલા અને સંગીતમાં પણ મહત્વ ધરાવે છે. અનેક લોકગીતો અને ભજનોમાં હોળીનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. ખાસ કરીને બ્રજના ફાગ અને રાસગીતો હોળીની મસ્તી દર્શાવે છે.

ફિલ્મોમાં પણ હોળીનું ખાસ સ્થાન છે. ઘણી ફિલ્મોમાં હોળીના ગીતો લોકપ્રિય બન્યા છે, જે ઉત્સવને વધુ રંગીન બનાવે છે.

  હોળી આપણને શીખવે છે કે અહંકાર અને દુર્ગુણોનો દહન કરીને સત્ય અને ભક્તિના માર્ગ પર ચાલવું જોઈએ. પ્રહલાદની જેમ અડગ વિશ્વાસ અને સકારાત્મકતા રાખીએ તો જીવનમાં કોઈ પણ અગ્નિ આપણને નુકસાન કરી શકતી નથી.

હોળીનો અગ્નિ આપણામાં રહેલા નકારાત્મક વિચારોને દહન કરે અને નવા આશા-વિશ્વાસના રંગોથી જીવન રંગાય – એ જ સાચી હોળી છે.

હોળી આનંદ, પ્રેમ અને એકતાનો તહેવાર છે. તે આપણને શીખવે છે કે જીવનમાં વિવિધ રંગો હોવા છતાં સૌ સાથે રહી શકીએ. હોળી આપણને યાદ અપાવે છે કે અંતે સત્યની જ જીત થાય છે અને પ્રેમ જ સૌથી મોટો રંગ છે.

આવો, આ હોળી પર માત્ર શરીરને નહીં પરંતુ હૃદયને પણ રંગીએ. મનદુઃખ દૂર કરીએ, સંબંધોમાં મીઠાશ ભરીએ અને સકારાત્મક વિચારો સાથે નવી શરૂઆત કરીએ.

“રંગો જેવી ખુશીઓ જીવનમાં છલકાય,
હોળીનો પવિત્ર સંદેશ હૃદયમાં વસે.”

🎨🌸 હોળી હાર્દિક શુભકામનાઓ!

    જૈમીન જોષી. 

મકરસંક્રાંતિ: રાશિઓ પર અસર, વૈજ્ઞાનિક કારણો અને આધ્યાત્મિક મહત્વ(મકરસંકસંબંધી: (Mamkar Sankranti : Impact on controls, exchange and the importance of this chaptik)

 

મકરસંક્રાંતિ: રાશિઓ પર અસર, વૈજ્ઞાનિક કારણો અને આધ્યાત્મિક મહત્વ:

 

           

     મકરસંક્રાંતિ એ માત્ર તહેવાર નથી, તે એક એવું સંક્રમણ છે જ્યાં પ્રકૃતિ, ખગોળવિજ્ઞાન અને માનવ જીવનનું આધ્યાત્મિક જોડાણ ઊંડું હોય છે. આ તહેવાર દર વર્ષે 14 જાન્યુઆરીએ ઉજવાય છે, જ્યારે સૂર્ય મકર રાશિમાં પ્રવેશ કરે છે.

વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિએ મકરસંક્રાંતિનું મહત્વ:

1 સૂર્યના ઉત્તરાયણનો આરંભ: 

   મકરસંક્રાંતિ એ દિવસ હોય છે જ્યારે સૂર્ય દક્ષિણાયણમાંથી ઉત્તરાયણમાં જાય છે — એટલે કે હવે દિવસો લાંબા થવા લાગે છે, અને પ્રકાશ વધે છે.

2. એક્ટિવ એનર્જીનો સમય: 

   ઉત્તરાયણ દરમિયાન પ્રકૃતિ વધુ સક્રિય થાય છે, વૃદ્ધિ અને વિકાસ માટે અનુકૂળ વાતાવરણ બને છે. કૃષિ માટે પણ આ સમય શરુઆતનો કહેવાય છે.

3. વિટામિન D અને સ્વાસ્થ્ય: 

   મકરસંક્રાંતિથી શરૂ થતા દિવસોમાં સૂર્યપ્રકાશ વધુ પ્રાપ્ત થતો હોવાથી શરીરને વિટામિન D મળવા લાગે છે, જે હાડકાં અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

રાશિઓ પર મકરસંક્રાંતિનો પ્રભાવ:

 

મકર રાશિએ શનિ ગ્રહ દ્વારા શાસિત છે. જ્યારે સૂર્ય મકરમાં પ્રવેશ કરે છે ત્યારે દરેક રાશિ પર ઊંડો પ્રભાવ પડે છે:

1. મકર, વૃષભ અને કન્યા રાશિ – વ્યવસાય, નોકરીમાં વૃદ્ધિ, નવા અવસર. 

2. મિથુન અને તુલા રાશિ– સંબંધોમાં સુધારો, નવા જોડાણ.

3. વૃશ્ચિક અને કર્ક રાશિ – આંતરિક સ્થિરતા, આત્મમંથન. 

4. ધન, મીન અને મેષ રાશિ – નાણાકીય નિર્ણયો માટે સાવચેત રહેવું. 

5. સિંહ અને કુંભ રાશિ – આરોગ્ય અને વિવેકથી કાર્ય કરવું.

આ સમયગાળો સૂર્યની શક્તિથી નમ્રતાથી નહિ પણ વિચારપૂર્વક નિર્ણય લેવાનો હોય છે.

તેનું એક આધ્યાત્મિક મહત્વ પણ સમજવા જેવું છે:

1. સૂર્યાર્ઘ્ય અને gratefulness: 

   મકરસંક્રાંતિએ સવારે સૂર્યદેવને જળ અર્પણ કરવાનો મહત્વપૂર્ણ રિવાજ છે, જે આત્મશક્તિને ઉર્જાવાન બનાવે છે. આ ક્રિયા “સૂર્યને કૃતજ્ઞતા” વ્યક્ત કરે છે.

2. દાન અને સેવાભાવ: 

   આ દિવસે તિલ, ગુડ, કંપળો, કપડાં વગેરેનું દાન પાપ નિવારક માનવામાં આવે છે. શાસ્ત્રોમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે:

   "સંક્રાંતિ દિવસ દાનમ્ તુ અસંખ્ય ગુણફલદાયકમ્"

3. શરીર અને મનનું શુદ્ધિકરણ: 

   આ સમય મન અને શરીર બંને માટે નવી શરૂઆતનો સંકેત છે. યોગ, ધ્યાન અને સ્નાનથી આત્મિક શુદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.

જો સાંસ્કૃતિક દૃષ્ટિએ જોઈએ તો – ઉત્સવ અને એકતા:

- પતંગ ઉડાડવો એટલે આકાશ તરફ ધ્યાન આપવું — જ્યાંથી પ્રકાશ આવે છે. 

- પતંગ ઉડાડવી એ આનંદ અને કૌશલ્ય બંનેનું મિશ્રણ છે, અને તે શરીરને સૂર્યસ્નાનથી લાભ આપે છે.

મકરસંક્રાંતિ આજના સંદર્ભમાં જીવનની નવી શરૂઆત માટે, નકારાત્મકતાની વિદાય અને ઉત્તમતા તરફ પ્રયાણ,  સૂર્ય ઊર્જાની સાથે આત્મશક્તિ પણ વધે છે.

મકરસંક્રાંતિ માત્ર ધાર્મિક તહેવાર નહીં પરંતુ: - વૈજ્ઞાનિક રીતે પ્રકૃતિ સાથે જોડાવાનો દિવસ છે, 

- રાશિફળ મુજબ જીવનની દિશા બદલાવાનો સમય, 

- અને આધ્યાત્મિક રીતે આંતરિક શુદ્ધિ અને નવો આરંભ છે.

આ દિવસ “અંધકારમાંથી પ્રકાશ તરફ” ની યાત્રાનું પ્રતીક છે — જ્યાં આપણું ભવિષ્ય વધુ સ્પષ્ટ અને ઊર્જાવાન બને છે.
 

                                                                                જૈમિન જોષી.

 

સીએમ યોગીએ મહાકુંભ વિશે એક પોસ્ટમાં શું લખ્યું?,(What did CM Yogi write in a post about Mahakumbh?,)

•    વિશ્વનો સૌથી મોટો આધ્યાત્મિક અને સાંસ્કૃતિક મેળાવડો 'મહાકુંભ'... 

   

   સોમવારે પોષ પૂર્ણિમાના શુભ પ્રસંગે 'શાહી સ્નાન' સાથે મહાકુંભનો પ્રારંભ થતાં પ્રયાગરાજમાં ત્રિવેણી સંગમ ખાતે ભક્તોનો મોટો મેળો જોવા મળ્યો. ગંગા, યમુના અને 'રહસ્યમય' સરસ્વતી નદીઓના ભયાનક સંગમ - ત્રિવેણી સંગમના કિનારે મોટી સંખ્યામાં ભક્તો આવી રહ્યા છે. આ શુભ પ્રસંગે ભક્તોએ પવિત્ર સ્નાન કર્યું અને પવિત્ર વિધિ કરી.

    ઉત્તર પ્રદેશના મુખ્યમંત્રી યોગી આદિત્યનાથે પોષ પૂર્ણિમાના શુભ પ્રસંગે હાર્દિક શુભેચ્છાઓ પાઠવી અને ભક્તોને ભવ્ય આધ્યાત્મિક મેળાવડામાં સ્વાગત કર્યું, જેમાં મહાકુંભ જે શ્રદ્ધા અને આધુનિકતાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે તેના પર ભાર મૂક્યો.

    સીએમ યોગીએ એક પોસ્ટમાં લખ્યું, “પોષ પૂર્ણિમાની શુભેચ્છાઓ. વિશ્વનો સૌથી મોટો આધ્યાત્મિક અને સાંસ્કૃતિક મેળાવડો 'મહાકુંભ' આજથી પવિત્ર શહેર પ્રયાગરાજમાં શરૂ થઈ રહ્યો છે. શ્રદ્ધા અને આધુનિકતાના સંગમ પર વિવિધતામાં એકતાનો અનુભવ કરવા, ધ્યાન કરવા અને પવિત્ર સ્નાન કરવા આવેલા તમામ પૂજ્ય સંતો, કલ્પવાસીઓ અને ભક્તોનું હૃદયપૂર્વક સ્વાગત છે. મા ગંગા તમારી બધી મનોકામનાઓ પૂર્ણ કરે. મહાકુંભ પ્રયાગરાજના ઉદ્ઘાટન અને પ્રથમ સ્નાન માટે શુભકામનાઓ. સનાતન ગૌરવ-મહા કુંભ મહોત્સવ.”

 

   પ્રથમ સ્નાન ઉત્સવ, પોષ પૂર્ણિમા પહેલા રવિવારે ૫૦ લાખથી વધુ ભક્તોએ સંગમ ત્રિવેણીમાં પવિત્ર સ્નાન કર્યું ત્યારે ઉત્સવનો ઉત્સાહ સ્પષ્ટપણે જોવા મળ્યો. આ મેળાવડામાં સંતો, ઋષિઓ, પુરુષો, સ્ત્રીઓ, બાળકો અને વૃદ્ધોનો સમાવેશ થતો હતો, જે બધા ભક્તિમાં ડૂબી ગયા હતા. શનિવારે શરૂઆતમાં, બીજા ૩૩ લાખ લોકોએ પવિત્ર વિધિમાં ભાગ લીધો હતો, અને આગામી અઠવાડિયામાં ૪૫ કરોડથી વધુ ભક્તો આ કાર્યક્રમમાં ભાગ લે તેવી અપેક્ષા છે.

 

   મહાકુંભને કારણે, પ્રયાગરાજમાં મુખ્યમંત્રી યોગી આદિત્યનાથના નેતૃત્વમાં નોંધપાત્ર પરિવર્તન આવ્યું છે. એક સમયે સાંકડા, જર્જરિત રસ્તાઓ દ્વારા વર્ગીકૃત થયેલ, શહેરમાં હવે અપગ્રેડેડ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં ૨૦૦ થી વધુ રસ્તાઓનું નિર્માણ અને સુધારણાનો સમાવેશ થાય છે, જે ભક્તો માટે સીમલેસ કનેક્ટિવિટી સુનિશ્ચિત કરે છે.

 

   યોગી આદિત્યનાથની આગેવાની હેઠળની સરકાર યાત્રાળુઓને સરળ અને અનુકૂળ અનુભવ પ્રદાન કરવાની પ્રતિબદ્ધતાએ ઉપસ્થિતોમાં ઉત્સાહ અને ઉત્સાહ ફેલાવ્યો છે. પહેલું “અમૃત સ્નાન” ૧૪ જાન્યુઆરી, મકરસંક્રાંતિના દિવસે થશે, જેમાં બધા અખાડા પરંપરાગત સ્નાન ક્રમમાં ભાગ લેશે. જેમ જેમ મહાકુંભ આગળ વધે છે, તેમ તેમ તે વિવિધતામાં એકતા અને સનાતન ધર્મના ગૌરવનું પ્રતીક બની રહે છે.

    ભક્તોની સલામતી અને સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટે NDRF ટીમો અને ઉત્તર પ્રદેશ પોલીસની જળ પોલીસ સ્થળોએ તૈનાત છે. આ વર્ષે, વિશ્વનો સૌથી મોટો આધ્યાત્મિક મેળો, મહાકુંભ, ૧૪૪ વર્ષમાં ફક્ત એક જ વાર યોજાતા દુર્લભ અવકાશી સંરેખણને કારણે વધુ ખાસ બન્યો છે.

 

   ટ્રાફિક પોલીસ અધિકારીઓએ મહાકુંભ મેળામાં આવતા ભક્તો માટે સરળ વાહનોની અવરજવર અને સલામતી સુનિશ્ચિત કરવા માટે વિસ્તૃત વ્યવસ્થા કરી છે અને વિગતવાર યોજના અમલમાં મૂકી છે.

   નોંધનીય છે કે, સંગમ મેળા વિસ્તારમાં પ્રવેશ માર્ગ જવાહરલાલ નહેરુ માર્ગ (બ્લેક રોડ) દ્વારા થશે, જ્યારે બહાર નીકળવાનો માર્ગ ત્રિવેણી માર્ગ દ્વારા થશે. મુખ્ય સ્નાન ઉત્સવો દરમિયાન, અક્ષયવત દર્શન મુલાકાતીઓ માટે બંધ રહેશે.

  જૌનપુરથી આવતા વાહનો માટે પાર્કિંગ સ્થળોમાં ચીની મિલ પાર્કિંગ, પૂર્વા સૂરદાસ પાર્કિંગ, ગરાપુર રોડ, સંયમાઈ મંદિર કચર પાર્કિંગ અને બદ્રા સૌનોતી રહીમાપુર માર્ગ, ઉત્તરી/દક્ષિણ પાર્કિંગનો સમાવેશ થશે. મહાકુંભ ૧૨ વર્ષ પછી ઉજવાઈ રહ્યો છે, અને આ કાર્યક્રમમાં ૪૫ કરોડથી વધુ ભક્તોની અપેક્ષા છે. મહાકુંભ ૨૬ ફેબ્રુઆરીએ સમાપ્ત થશે.

                                                                                                                   જૈમેન જોષી.

પ્રયાગરાજમાં કુંભમેળોનું મહત્ત્વ કેમ વિશેષ છે ?:(Why is Kumbh Mela special in Prayagraj?:)

 

"પ્રયાગરાજમાં કુંભમેળોએ એ સ્નાન છે જે આત્માને શુદ્ધ કરે છે અને એકતા અને ધાર્મિકતા માટેનો મંત્ર આપે છે."

પ્રયાગરાજમાં કુંભમેળાનું મહત્ત્વ:

 

   પ્રયાગરાજ (જેને અગાઉ આલાહાબાદ તરીકે ઓળખવામાં આવતું હતું) નો કુંભમેળો માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ સ્થળોમાંથી એક છે. આ કુંભમેળો દુનિયાભરના બધા ભક્તો અને યાત્રિકોને આકર્ષી રહ્યો છે. પ્રયાગરાજ એ ભારતીય સંસ્કૃતિ, ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક વારસાની એક અનમોલ ધરોહર છે, અને આ સ્થળ પર કુંભમેળાનું આઈકોનિક મહત્વ છે.

પ્રયાગરાજ અને કુંભમેળો:

  પ્રયાગરાજ એ ભારતના સૌથી પવિત્ર સ્થળોમાંનું એક છે, જે પવિત્ર નદીઓ ગંગા, યમુના અને સરસ્વતીના સંયોગસ્થળ પર આવેલું છે, જેને ત્રિવેણી સંગમ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અહીંનો સંગમ અનેક ધાર્મિક વિધિઓ, યાત્રાઓ અને પવિત્ર નદીઓમાં નિવૃત્તિ માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

પ્રયાગરાજમાં કુંભમેળાનું ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક મહત્ત્વ:

1. ત્રિવેણી સંગમ:

    ત્રિવેણી સંગમ એ ગંગા, યમુના, અને સરસ્વતી નદીઓના સંયોગનું સ્થળ છે. હિન્દુ ધર્મમાં આ નદીઓની પવિત્રતા ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે. માનવામાં આવે છે કે આ પવિત્ર નદીઓમાં ન્હાવાથી પાપોનું નિવારણ થાય છે અને આત્મા શુદ્ધ થાય છે. કુંભમેળા દરમિયાન, લાખો ભક્તો આ સ્થળ પર પવિત્ર નદીઓમાં ન્હાવા અને ધાર્મિક વિધિઓ કરવા માટે એકઠા થાય છે.

2. આધ્યાત્મિક પવિત્રતા:

    કુંભમેળા દરમિયાન, ભક્તો માને છે કે જ્યાં પવિત્ર નદીઓનો સંગમ થાય છે, ત્યાં અમૃત (immortal nectar)ની હાજરી માનવામાં આવે જાણે તેની વર્ષા થતી હોય તેમ. આને કારણે  કેટલીક માન્યતાઓ અનુસાર કુંભમેળો એ આત્મિક મુક્તિ માટેના એક અવસર તરીકે માનવામાં આવે છે.

   સરસ્વતી નદી (જેના અસ્તિત્વ વિશે વિવાદ છે) પણ આ સ્થળે છે, અને તે આ “કુંભમેળા” ને વધુ પવિત્ર બનાવે છે. સરસ્વતી નદીના અસ્તિત્વ વિષે હમેશા વિવાદ રહ્યો છે કેમ કે તેનો એક છેડો ગુજરાતના સોમનાથ તટે આવેલ સમુદ્રમાં મળે છે તેવું પણ માનવામાં આવે છે.

 3. કુંભમેળો અને પાપોનો નિવારણ (Kumbh Mela and abatement of sins):

    કુંભમેળામાં ન્હાવાની પરંપરા એ ધાર્મિક રીતે માન્ય છે કે આ પવિત્ર નદીઓમાં સ્નાન કરવાથી વ્યક્તિના બધા પાપ મટી જાય છે. હિન્દુત્વ માને છે કે આ ખાસ ક્ષણોમાં, ભગવાન વિષ્ણુ અને શિવ સ્વયં પૃથ્વી પર અવતાર લે છે અને ભક્તોને આશીર્વાદ આપતા હોય છે.

4. જાતિ અને સંપ્રદાયમાંથી ઉપર (Above caste and creed):

     કુંભમેળો એ એક એવો અવસર છે, જેમાં લોકો પોતાનું પદ અને જાતિ ભૂલી, ધાર્મિક એકતા અને આધ્યાત્મિકતા માટે ભેગા થાય છે. આ મેળો કોઈ પણ જાતિ, વર્ગ, પદ અને આર્થિક સ્તરથી ઉપર ઉઠી એક ભક્તિભાવ અને આધ્યાત્મિક સંકલન માટે પ્રેરણા આપે છે.

 5. ધાર્મિક પ્રવૃતિઓ અને સ્નાન (Puja and Rituals):

    કુંભમેળા દરમિયાન યાત્રિકો માટે અનેક ધાર્મિક વિધિઓ, હવન, પૂજા, કાવ્ય પઠન, અને યોગ જેવા પ્રવૃત્તિઓ કરવામાં આવે છે.

   - સ્નાનની વિશેષતા: અહી  પવિત્ર નદીઓમાં પૂણ્ય સ્નાન કરવાનો વિશેષ મહત્વ છે. આ સમયે, નદીઓમાં ન્હાવાથી પાપો અને નકારાત્મકતા દૂર થાય છે અને આથી પવિત્રતા પ્રાપ્ત થાય છે.

6. આધ્યાત્મિક માર્ગદર્શન (Spiritual guidance):

   કુંભમેળાના સમયમાં સાધુ, ગુરૂ અને ધાર્મિક નેતાઓ પરિષદો અને ઉપદેશો આપે છે, જે ભક્તોને આધ્યાત્મિક માર્ગદર્શન અને જીવનના શ્રેષ્ઠ માર્ગ વિશે જ્ઞાન આપે છે. આ ઉપદેશો જીવનમાં શ્રદ્ધા, પવિત્રતા અને આધ્યાત્મિક ઉન્નતિ માટે ઉપયોગી છે.

   પ્રયાગરાજમાં કુંભમેળો એ એક શક્તિશાળી ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક ભૂમિ છે, જે પવિત્ર નદીઓના સંગમ પર ભક્તોને પવિત્રતા અને આત્મિક ઉન્નતિ માટે એક અનોખો અવસર પ્રદાન કરે છે. અહીં મળતા લાખો યાત્રિકો અને સાધુઓના આધ્યાત્મિક માર્ગદર્શન અને કૃપાથી, દરેક વ્યક્તિ માટે જીવનમાં શ્રદ્ધા, પવિત્રતા, અને આત્મિક ઉન્નતિ માટે એક અનમોલ તક મળે છે.

                                                                                                                                જૈમિન જોષી.

કુંભમેળો (kumbh mela): હિંદુ ધર્મની આસ્થાનું પ્રતિક (kumbh mela 2025)

 કુંભમેળો (kumbh mela): હિંદુ ધર્મની આસ્થાનું પ્રતિક :

  કુંભમેળો (kumbh mela) એ દુનિયાના સૌથી મોટા ધર્મિક મેળામાંથી એક છે, જે ભારતમાં દરેક 12 વર્ષમાં યોજાય છે. આ મેળો હિન્દુ ધર્મના અનુયાયીઓ માટે મહત્વપૂર્ણ ધાર્મિક તહેવાર છે, અને તે પ્રયાગરાજ (અલીગઢ), હરિદ્વાર, ઉઝૈન, અને નાસિક જેવા શહેરોમાં અલગ-અલગ વખત પર યોજાય છે. ઈશ્વર કે ઈશ્વરીય શક્તિમાં માનનાર લોકો માટે આ મેળાનું એક આગવું મહત્વ છે. વિકસિત ભારતમાં હિન્દુત્વએ વિશ્વ સ્તરે પોતાની હાજરી નોંધવી છે. દેશ વિદેશમાં આજે ભારતનું નામ, તહેવાર તથા ભારતીય સંસ્કૃતિ અને આધ્યાત્મિકતા એક ચલણ લગુ થઇ ગયું છે તેમ કહી શકાય. સૌથી ધનિક અને બુદ્ધિજીવી લોકો પણ હવે તર્ક બાજુ પર મૂકી અસ્થાથી ઈશ્વર શક્તિનો સ્વીકાર કરી રહ્યા છે. વર્તમાનમાં પ્રયાગરાજમાં મહા કુંભ મેલો થવા જઈ રહ્યો છે ત્યાં કુંભ મેળા વિષે થોડું જાણીએ.

   આમ તો કુંભ મેળો એ એક વિશાળ ધાર્મિક મેળો છે, જેમાં હિન્દુ ધર્મના અનુયાયીઓ, યોગીઓ, સાધુઓ, અને પુજારીઓ ભાગ લે છે. આ મેળો એ વિશ્વના સૌથી મોટા ધર્મિક મેળાઓમાંથી એક છે, જ્યાં લાખો શ્રધ્ધાળુ એકઠા થાય છે.

કુંભ મેળા– પૃષ્ઠભૂમિ:

   કુંભ મેળાએ ખાસ કરીને સ્નાન (વિશેષ કરીને પવિત્ર નદીઓમાં) માટે ઓળખાય છે. કુંભ મેળા દરમિયાન, ખાસ કરીને તે સ્થળો પર જ્યાં પાંચ પવિત્ર નદીઓ – ગંગા, યમુના,સરસ્વતી, ગુપ્ત ગંગા, અને તૃતીય નદી (જે વધુ પ્રચલિત નથી) મળે છે, ત્યાં લોકો પવિત્ર સ્નાન કરે છે. આ સ્નાનથી પાપોથી મુક્તિ મળે છે અને આધ્યાત્મિક ઉન્નતિ પ્રાપ્ત થાય છે તેવું માનવામાં આવે છે.

 

કુંભ મેળા સાથે જોડાયેલ પૌરાણિક વાર્તા:

કુંભ મેળા સાથે સંબંધિત હિન્દુ પૌરાણિક કથાઓ છે, જેમ કે "અમૃત મંથન" (Churning of the Ocean) ની કથા. પૌરાણિક કથામાં કહેવામાં આવે છે કે જ્યારે દેવો અને દૈત્યોએ સમુદ્ર મંચન કર્યો, ત્યારે અમૃત નિકળ્યું. આ અમૃત માટે દેવ અને દાનવ વચ્ચે સંઘર્ષ થતા સમય દરમિયાન, અમૃતકુંભમાંથી અમૃતના ટીપા ચાર જગ્યાઓ પર છલકીને પડ્યા હતા. આ ચાર સ્થળો પર પ્રયાગરાજ, હરિદ્વાર, ઉઝૈન, અને નાસિક શહેર છે, અને જ્યાં આ અમૃત પડ્યું ત્યાં કુંભ મેળા મનાવવામાં આવે છે.

 

કુંભ મેળાના(kumbh mela) – સ્થળો અને સમય કેમ કેમ નક્કી થાય છે?(कुंभ मेला कहां-कहां लगता है)

1. પ્રયાગરાજ (અલીગઢ): અહીં પર ગંગા, યમુના, અને સરસ્વતી નદીઓનો સંગમ છે.

2. હરિદ્વાર: ગંગા નદીના કિનારે.

3. ઉઝૈન: ક્ષિપ્રા નદીના કિનારે.

4. નાસિક: ગોદાવરી નદીના કિનારે.

   કુંભ મેળા દરેક 12 વર્ષમાં એક વખત દરેક સ્થળ પર વારાફરથી યોજાય છે, પરંતુ તેમાં કેટલીક વિશિષ્ટ તિથિઓ પર મહાકુંભ મેળા (ખાસ કરીને 144 વર્ષમાં એક વખત) પણ યોજાય છે. જે ૧૩/૦૧/૨૦૨૫ થી ૨૬/૦૨/૨૦૨૫ કુલ ૪૫ દિવસ સુધી પ્રયાગરાજ માં થવાનો છે. ફરી ૧૪૪ વર્ષ પછી આવો સંગમ જોવા મળશે જેથી શ્રધાળુઓ માટે આ એક અનેરો અવસર છે.

કુંભમેળોનું આયોજન:

કુંભમેળો દર ચાર વર્ષે એકવાર યોજાય છે, પરંતુ તે હરિદ્વાર, પ્રયાગરાજ (આલાહાબાદ), ઉજ્જૈન, અને નાસિક જેવા પવિત્ર સ્થાનો પર યોજાય છે. દરેક સ્થળે કુંભમેળો એક વિશિષ્ટ સમયે થાય છે, જે ગ્રહોની ખગોળીય સ્થિતિ પર આધારિત છે. કુંભમેળોનો અર્થ સંગ્રહ અથવા મેળામાં ભેગા થવા જેવો થાય છે. "કુંભ"નો અર્થ છે "કુંભ" અથવા "કુમ્બ" (પોટ), અને "મેળો"નો અર્થ છે "મેળો" અથવા "સંગમ" (જ્યાં લોકો ભેગા થાય છે). આ મેળામાં હજારોની સંખ્યા માં ભક્તો, યાત્રિકો, સાધુ-સંત  અને આધ્યાત્મિક ગુરુઓ એકઠા થતા હોય છે. "કુંભમેળો એ એક પવિત્ર સંજોગ છે, જે આપણને આધ્યાત્મિક ઉન્નતિ અને વિશ્વાસ માટે પ્રેરણા આપે છે."

   કુંભ મેળા એ માત્ર ધાર્મિક તહેવાર નથી, પરંતુ એ એક આધ્યાત્મિક અનુભવ છે, જેમાં હજારો લોકો પવિત્ર સ્નાન, યોગ, ધ્યાન, અને ધાર્મિક અનુષ્ઠાનોમાં ભાગ લે છે. આ મેળામાં ભાગ લેતા લોકો આધ્યાત્મિક શાંતિ અને પવિત્રતા અનુભવે છે. કુંભ મેળો એ એક વિશ્વપ્રસિદ્ધ ધાર્મિક મેળો છે, જેમાં લાખો શ્રદ્ધાળુઓ ભાગ લે છે. આ મેળો પૌરાણિક કથાઓ, આધ્યાત્મિક વિકાસ, અને પવિત્રતા સાથે સંકળાયેલો છે. સ્નાન, યોગ, અને ધાર્મિક અનુષ્ઠાન આ મેળાનું મુખ્ય આકર્ષણ છે, જે શ્રદ્ધાળુઓને પાવનતા અને આત્મિક ઉન્નતિ માટે પ્રેરણા આપે છે.    

 જૈમિન જોષી.

શામળાજીના મેળે (Shamlaji fair)

•  શામળાજી મંદિર ક્યાં આવેલું છે અને તેના મેળાનું શું મહત્વ છે?

                               

 ભારતદેશ એ વિવિધતાનો દેશ છે. ભારતમાં રહેતા પ્રજાજનોની એક આગવી શૈલી છે. આવી જ વિવિધતા સાથે જીવતી પ્રજામાં એક એવી જાતિ જે મેળામાં નૃત્ય કરીને આનંદ માણતી હોય.આપણે ગણા લોકગીતો સાંભળ્યાં હશે તેમનું એક શામાંલાજીનના મેળે રણઝણિયુંને પેંજણિયું વાગે તે ન સાંભળ્યું હોય તેવું તો ના જ બને. ઢોલ વગાડીને નાચતાં ગાતાં આદિવાસી જોડકાં જોવાનો લ્હાવો લેવા આપણે શામળાજીના મેળે જવું પડે. ગુજરાતમાં શ્રીકૃષ્ણ કે વિષ્ણુનાં મંદિરોવાળાં તીર્થોમાં દ્વારકા, ડાકોર અને શામળાજી મુખ્ય ગણાય. આ ત્રણેયમાં સાબરકાંઠાના ગિરિવનવાસીઓના પ્રિય ‘કાળિયા દેવ’ શામળાજીમાંનું ચતુર્ભુજ વિષ્ણુનું મંદિર શિલ્પસૌંદર્ય બાબતે અસાધારણ અને જોવા યોગ્ય છે. મંદિરને ડુંગરો, જંગલો અને મેશ્વો નદીના તટસૌંદર્ય જેવી પાર્શ્વભૂમિનો પ્રાકૃતિક લાભ મળ્યો છે. વળી જલાગાર જેવો દેખાતો મેશ્વોબંધ અહીંના સ્થાન—સૌંદર્યમાં ઉમેરો કરે છે.

   ગુજરાત-રાજસ્થાનની સરહદે આવેલું શામળાજી હિંમતનગરથી ઉદેપુર રેલવે લાઇનથી ૪૬ કિ.મી.ના અંતરે છે. દર પૂનમે અને કારતક મહિનામાં પ્રતિવર્ષ ભરાતા શામળાજીના મેળે આદિવાસીઓના ઉમંગની રણઝણિયું અને પ્રેમની પેંજણિયું વાગતી રહે છે.

   ગુજરાતમાં પંદરમી સદી પછી નિર્માણ થયેલાં મંદિરોમાં શામળાજીની શિલ્પશૈલી સૌથી વધુ કલાત્મક અને સુંદર હોવાનું મનાય છે. એ મંદિરનો જીર્ણોદ્ધાર કરતી વેળાએ પણ મંદિરના પુરાણા સ્વરૂપ અને સુંદરતાને સંભાળી રાખવાની સભાનતા રખાઈ છે. ઉત્તરાભિમુખ મંદિરની જગતીનો ભાગ વિશાળ છે ગજધર અને તોરણ સહિતના પ્રવેશદ્વારની સામેના સભાખંડ સમક્ષ દેવમૂર્તિ સ્થાપન થયેલી છે. ગદાધર મૂર્તિએ જાણે ડાકોરના ઠાકોર (રણછોડજી)નું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું હોય તેવું લાગે. સવા પાંચ ફૂટ ઊંચી અને કાળા આરસમાંથી બનાવેલી આ ચતુર્ભુજ વિષ્ણુ પ્રતિમાની સમક્ષ અંજલિમુદ્રામાં ઊભેલા માનવાકૃતિ ગરુડજીનું રૂપ પણ અત્યંત મનોહારી છે.

   શામળાજી ઐતિહાસિક અસ્મિતા ધરાવતું સ્થળ છે. મેવાડની ધાર પર વસેલા આ સ્થાનની આજુબાજુ નાનાં-મોટાં દેવાલયોના અગણિત અવશેષો નજરે પડે છે. જેમાં હરિશ્ચંદ્રની ચોરી, ત્રિલોકીનાથ, કાશીવિશ્વનાથ અને રણછોડરાયજી તથા કર્માબાઈ તળાવ વગેરેથી ઇતિહાસના વારસાની ઝાંખી થઈ રહે છે. ગ્રામ્યપ્રજામાં ‘કળશી છોકરાંની મા' તરીકે ઓળખાતી અને જેની મુકુટરૂપ પરિક્રમામાં ચોવીસ અવતારોની કોતરણી થયેલી છે તે મહાવિષ્ણુની મૂર્તિ સૌથી વધુ નોંધપાત્ર કહેવાય. અહીં બૌદ્ધકાળના અવશેષ દર્શાવતાં નાનાં મોટાં અને ઈંટેરી સ્તૂપ આ સ્થાનને બુદ્ધયુગનું મહત્ત્વનું કેન્દ્ર હોવાનું પણ સૂચવે છે.

 

   આદિવાસી વિસ્તારના વિકાસ માટે અહીં કેળવણી સંસ્થાઓ, સુંદર આશ્રમશાળાનું નિર્માણ થયેલું છે. મેશ્વો નદી પરનો બંધ બે ડુંગરની વચાળે બંધાયો છે. હરણ ઝડપે ધસી આવતી નદીને ડુંગર વચ્ચે ઘેરી લઈને જાણે સરોવર સ્વરૂપ ધારણ કરવાની ફરજ પડાઈ. સરોવરની સીમામાં બંધાયેલ નિર્મળ જળ મનને શીતળતા પ્રદાન કરે છે.પ્રલંબ જળરાશીમાં હોડકાં તરતાં હોય એ દ્રશ્ય રમણીયતા વધારે છે. કિનારા તરફ આવતી જળલહરીઓદિલને ટાઢકથી તરબોળ કરે છે.

   મંદિરથી પૂર્વ તરફના પરિસરમાં થોડી મુસ્લિમ વસતી રહે છે. ઉત્તરે આદિવાસી વિસ્તાર અને પશ્ચિમ તરફ પાણી-પુરવઠા, સિંચાઈ ખાતું અને વિશ્રામગૃહ જેવા મકાનો છે.

   હાલનું મંદિર જૂની-નવી શિલ્પ-કળાની સંગમ રૂપ ધરીને લોકશ્રદ્ધાનું સ્થાનક બન્યું છે. અગાઉ આ મંદિર હરિશ્ચંદ્રની ચોરીના નામે ઓળખાતું. તેના પ્રવેશદ્વાર પરનું તોરણ ગુજરાતનાં મંદિર તોરણોમાં સૌથી પ્રાચીન ગણાયું છે. કમાનનો ટોચ ભાગ જેનો નષ્ટ થયેલ છે તેવું આ તોરણ હાલ ૧૧ ફૂટ જેટલું ઊંચું છે.

• શામળાજી કઈ રીતે પહોચવું?

   શામળાજીના મેળે પહોંચવા નજીકનું મોટું રેલવે સ્ટેશન હિંમતનગર છે. ત્યાંથી ૪૬ કિ.મી. દૂર શામળાજી આવેલું છે. અમદાવાદથી મોટર માર્ગે જતાં ૧૨૦ કિ.મી.નું અંતર કાપી શામળાજી પહોંચી શકાય. કારતકી પૂનમે પદયાત્રીઓ, જે દક્ષિણ કે મધ્યગુજરાત અથવા મુંબઈ તરફથી આવતા હોય તે નડિયાદ પર થઈને મોડાસાના રસ્તેથી પહોંચી શકે. પ્રાંતિજ હિંમતનગરનો રસ્તો થોડો લાંબો પડે. શામળાજીની મૂર્તિ આશરે બે હજાર વરસ જેટલી પ્રાચીન હશે એવું ત્યાંના વડીલો કહે છે. અહીં ગજથર અને નરથરના ઉપરના ભાગે કંડારાયેલી કેટલીક મૂર્તિઓનાં શિલ્પ કલાત્મક અને મિથુન પ્રકારનાં છે. નરસિંહ મહેતાના વાણોતર બનીને દામોદર શેઠ સ્વરૂપે આવેલા શામળાજી ઉપર આજે પણ શ્રદ્ધાળુઓને ભારે ભરોસો છે. એક વડીલને મેં દરરોજ સવારે ગાતાં સાંભળ્યા છે ‘તારો ભરોસો મને ભારી વ્હાલા શામળા.'

{(source:યાત્રા –પર્વ)copy વાડીભાઈ જોશી}                        

જૈમિન જોષી.

પરશુરામ એક જ્વાળા (Parashurama a flame)

• જે બ્રાહ્મણ હોવા છતાં ક્ષત્રિય છે, જે કોમળ હોવા છતાં પ્રચંડ જ્વાળા છે તે પરશુરામ છે. 

   ત્રિદેવમાના એક દેવ ભગવાન વિષ્ણુના દસાવતારમાના છઠ્ઠા અવતાર એટલે પરશુરામ. જેની આંખો હમેશાં ક્રોધથી લાલ રહેતી,  જેની છાતી હમેશાં ચટ્ટાન જેવી મજબૂત અને ભુજાઓ જાણે હજાર હાથીઓને એક સાથે પછાડી શકે તેવી બળશાળી હતી. જે ચાલે તો લાગતું કે જાણે સાક્ષાત પ્રચંડ જ્વાળા પ્રવેશી રહી હોય. યુદ્ધમાં તેમની ફરસી તેવી ચાલતી જાણે સાક્ષાત મહાદેવનું ત્રિશૂળ તાંડવ કરી રહ્યું હોય.

    

  ભૂર્ગુ ઋષિ જમદાગ્નિ અને રેણુકાના પાંચ પુત્ર હતા. રૂક્મવાન, શુષેનું, વશુ, વિશ્વવશુ અને પરશુરામ. જેમનું મુખ્ય નામ તો રામ હતું પરંતુ ભગવાન શિવ દ્વારા પ્રાપ્ત થયેલ પરશુ(ફરસી)ના કારણે તે પરશુરામ કહેવાયા. એક વખત પરશુરામ ની માતા રેણુકા જળ ભરવા માટે નદીએ ગયા ત્યાં નદીમાં સ્નાન કરતાં સુંદર રાજ કુમારને જોઈને તે વિચલિત થઈ ગયા. તેમના મનમાં રાજ કુમારને લઈને અનેક કૂવિચારો આવવા લાગ્યા. તે ત્યાં રાજકુમારને જોવામાં એટલા મગ્ન થઈ ગયા કે તેમણે સમયનું જ્ઞાત ન રહ્યું, બીજી તરફ ઋષિ તેમની રાહ જોઈ ચિંતિત હતા. ત્યાં માતા રેણુકા આશ્રમમાં પાછા આવ્યા ત્યારે ઋષિએ તેમણે મોડા આવનું કારણ પૂછ્યું પરંતુ માતા રેણુકા જૂઠું બોલી ઝૂપડીમાં જતાં રહ્યા. ઋષિ પ્રકાંડ વિદ્વાન હતા એટલે તેમને આંખ બંધ કરી સમગ્ર ઘટનાને જોઈ લીધી. પોતાની પત્નીને રાજકુમાર ઉપર મોહિત થયેલી જોઈને તે ક્રોધે ભરાયા. ક્રોધિત થયેલ ઋષિએ તેમના મોટા પુત્ર રૂક્મવાનને પોતાની માતાને મારવાનો આદેશ આપ્યો પરંતુ તેને પોતાની માતાને મારવાનો ઇનકાર કરી દીધો. ઋષિએ અન્ય પુત્રોને પણ કીધું છતાં પોતાની માતાને મારવાનું પાપ કોઈ કરવા તૈયાર ન હતું. અંતે વધુ ક્રોધિત ભરાયેલ ઋષિએ પરશુરામને પોતાની માતા અને તેમની વાતનો અનાદર કરનાર પુત્રોની હત્યા કરવાનું કીધું. પિતાની આજ્ઞાનુ પાલન કરતાં તેમણે માતાનું માથું ધડથી અલગ કરી દીધું સાથે પોતાના મોટા ભાઈઓનો પણ વધ કરી દીધો. પિતાની આજ્ઞાનુ પાલન કરનાર પરશુ પર તે ખૂબ પ્રસન્ન થયા અને તેને વરદાન માંગવાનુ કીધું ત્યારે પરશુરામએ વરદાન માગતા કહ્યું કે તેમની માતા અને ભાઈઓ પુનર્જીવિત થાય અને આ આખી ઘટના કોઈ ને યાદ ન રહે. પુત્રની આ સુજબૂજને બિરદાવતા અને આશીર્વાદ આપતાં ઋષિએ માતા રેણુકા અને પુત્રોને જીવિત કરી દીધા.

   

   હિન્દુ ધર્મના ચાર યુગો પૈકી ત્રણ યુગોમાં પરશુરાનો ઉલ્લેખ છે. તેમની માતા ક્ષત્રિય પરિવારના હતા જ્યારે પિતા ઋષિ હતા. ભગવાન વિષ્ણુ ભારતીય પૌરાણિક કથાઓ અને ધર્મમાં એક અભિન્ન સ્થાન ધરાવે છે.  ભગવાન વિષ્ણુ તેમના અનેક અવતાર માટે જાણીતા છે.  પરશુરામને તેમનો છઠ્ઠો અવતાર માનવામાં આવે છે. પરશુરામની વાર્તા ત્રેતાયુગની છે.  પરશુરામ શબ્દનો અર્થ થાય છે કુહાડીવાળા ભગવાન રામ.

  

   પરશુરામને ભગવાન શિવ એ તેમની યુદ્ધની પદ્ધતિઓ અને અન્ય કુશળતા શીખવી હતી.  બ્રાહ્મણ પરિવારમાં જન્મેલા તેઓ અન્ય બ્રાહ્મણોથી વિપરીત હતા.  તેના બદલે, પરશુરામ ક્ષત્રિયના લક્ષણો ધરાવે છે.  તેઓ સંખ્યાબંધ ખટરિયા લક્ષણો ધરાવતા હતા, જેમાં આક્રમકતા, યુદ્ધ અને બહાદુરીનો સમાવેશ થાય છે.  તેથી, તેમને 'બ્રહ્મ-ક્ષત્રિય' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે કારણ કે તેમની પાસે બંને કુળમાંથી કુશળતા હતી. (પરશુરામના જન્મનો એક અલગ ઇતિહાસ છે જે અલગ આર્ટીકલમાં જણાવીશ. ભૂતકાળના ગર્ભમાં કેટકેટલા ભેદો રહેલા છે તેનાથી હજુ આપણે અજાણ છીએ)

 

   પરશુરામ સાથે જોડાયેલી એક વાર્તા એ છે કે એકવાર રાજા કાર્તવીર્ય સહસ્રાર્જુન અને તેની સેનાએ પરશુરામના પિતાની કામધેનુ નામની જાદુઈ ગાયને બળજબરીથી છીનવી લેવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. ક્રોધિત અને બદલો લેવાથી તેણે સમગ્રસેના અને રાજા કાર્તવીર્યને મારી નાખ્યા. તેમના પિતાના મૃત્યુનો બદલો લેવા માટે, રાજાના પુત્રએ પરશુરામની ગેરહાજરીમાં પિતા જમદગ્નિની હત્યા કરી.  તેમના કૃત્યથી ગુસ્સે થઈ અને દુઃખી થઈને, તેમને બધા રાજાના પુત્રો અને ભ્રષ્ટ રાજાઓ તથા પૃથ્વી પરના ક્ષત્રિય યોદ્ધાઓને મારી નાખ્યા.

 

   પરશુરામને અમર તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, ( પૃથ્વી પર કોઈ અમર નથી અહી અમરનો અર્થ બ્રહ્માના સમય કલ્પ અને મનવંતર પ્રમાણે) જેમણે આગળ વધી રહેલા મહાસાગરનો સામનો કર્યો હતો, જે કોકન અને મલબારની ભૂમિને અથડાવા જઈ રહ્યો હતો.  મહારાષ્ટ્ર અને કર્ણાટક વચ્ચેનો વિસ્તાર પરશુરામક્ષેત્ર તરીકે ઓળખાય છે.

 

   પરશુરામ તેમના સત્ય અને પ્રેમ માટે જાણીતા હતા.  તેઓ ભીષ્મ, દ્રોણાચાર્ય અને કર્ણના ગુરુ પણ હતા. ત્રેતાયુગની શરૂવાતના અવતાર પરશુરામ અને ત્રેતાયુગના અંતિમ અવતાર પ્રભુ શ્રી રામ. પ્રભુ શ્રી રામએ પરશુરામનો ક્રોધ પણ શાંત કર્યો હતો અને પછી તેમણે રાવણના વધ માટે હેતુસર થયેલ જન્મનું કર્તવ્ય પૂર્ણ કરવા તરફ પ્રયાણ કર્યું હતું.

 

   લોકવાયકા મુજબ પરશુરામે ભગવાન કૃષ્ણને સુદર્શન ચક્ર આપ્યું હતું.  એવું માનવામાં આવે છે કે વિષ્ણુના છઠ્ઠા અવતારનો મુખ્ય સૂત્ર તેમના કર્તવ્યોની ઉપેક્ષા કરનારા પાપી અને અધાર્મિક રાજાઓની હત્યા કરીને પૃથ્વીના ભારને મુક્ત કરવાનો હતો. તેમણે 21 વખત પૃથ્વીને ક્ષત્રિય વિહોણી બનાવી હતી. હવે એક સવાલ તેમ થાય કે 21 વખત થોડું વધારે ના કહેવાય શું ત્યાં સુધી કોઈ જીવિત રહી શકે? તો જણાવી દઉં કે ત્રેતાયુગનો સમય લગભગ 8,64,000 વર્ષનો હતો. મહાભારત કાળ એટલેકે દ્વાપરયુગમાં પણ તેમનો ઉલ્લેખ મળે છે. તે ભીષ્મ પિતામહ, ગુરુ દ્રોણાચાર્ય અને સૂર્ય પુત્ર કર્ણના ગુરુ હતા.   

 

     બીજી દંતકથા અનુસાર, ગણેજીનો એક દાત ખંડિત કરનાર પણ પરશુરામ છે.

 

    કલ્કિપુરાણ પ્રમાણે પરશુરામ આજે પણ પૃથ્વી પર રહે છે.  તે જણાવે છે કે પરશુરામ શ્રી કલ્કિના યુદ્ધ ગુરુ હશે, જે ભગવાન વિષ્ણુના અંતિમ અવતાર બનવા જઈ રહ્યા છે.  તે કલ્કીને ભગવાન શિવને પ્રસન્ન કરવા માટે યોગ્ય સંસ્કાર આપશે.  પ્રસન્ન થયા પછી ભગવાન શિવ કલ્કીને આકાશી શસ્ત્રોથી વરદાન આપશે.

 

    પરશુરામ એક એવા દેવ છે જેમનું નામ ભગવાન વિષ્ણુના દસાવતારમાં પણ છે અને અષ્ટચિરંજીવીમાં પણ છે. ઝારખંડની રાજધાની રાંચિમાં તંગીનાથ ધામમાં એક પહાડી ઉપર તેમની ફરસી અને પદચિન્હ હોવાની માન્યતા પણ છે.    

 

                                                                                                     જૈમીન જોષી.