“શ્રીકૃષ્ણ માત્ર ભગવાન નહીં, પણ શ્રેષ્ઠ માનસશાસ્ત્રી પણ હતા... ("Shri Krishna was not only God, but also the best psychologist)

 

“શ્રીકૃષ્ણ કેમ માત્ર ભગવાન નહીં, પણ શ્રેષ્ઠ માનસશાસ્ત્રી પણ હતા...

        માનવજાતના ઇતિહાસમાં અનેક મહાન વ્યક્તિઓ આવી ગઈ, જેમણે ધર્મ શીખવ્યો, યુદ્ધ જીત્યાં, રાજ્યો સંભાળ્યાં કે ચમત્કારો કર્યા. પરંતુ કૃષ્ણ તેવું અસાધારણ વ્યક્તિત્વ છે, જેને જેટલા લોકો ભગવાન તરીકે માને છે, એટલા જ લોકો આજે તેમને જીવનને સમજતા એક ઊંડા મનોચિકિત્સક તરીકે પણ અનુભવે છે. કારણ કે શ્રીકૃષ્ણ માત્ર પૂજવા માટેના દેવ નહોતા; તેઓ માનવ મનને વાંચવાની, સમજવાની અને યોગ્ય સમયે યોગ્ય રીતે દિશા આપવાની અદ્ભુત કળા ધરાવતા હતા. કદાચ એ કારણ છે કે હજારો વર્ષ પછી પણ ગીતા માત્ર ધાર્મિક ગ્રંથ નથી લાગતી, પણ જીવનના ગૂંચવાયેલા મન માટેની થેરાપી જેવી લાગે છે.

        માનવજાત જ્યારે પોતાના અસ્તિત્વને સમજવાનો પ્રયત્ન કરે છે,  ત્યારે તે બે પ્રશ્નો સામે હંમેશા ઉભા  રહે છે  “હું કોણ છું?” અને “મારું મન મને શાંતિથી જીવવા કેમ નથી દેતું?” ભગવાન શિવ એ પણ હનુમાનજીને આ જ પ્રશ્ન પૂછ્યો હતો, તું કોણ છે. સામાન્ય માણસની જેમ તેમને પણ તેમનું નામ, પિતાનું નામ, માતાનું નામ, કે વાનર જેવા ઉત્તરો આપ્યા પણ શિવજી એ એજ પ્રશ્ન ફરી કર્યો. હું તમારું નામ, વંશ કે જાતિ વિશે નથી પૂછતો, હું તમે કોણ છો એમ પુછુ છું. શિવજીના આ સવાલ પછી હનુમાનજી તેમના ચરણોમાં પડી ગયા અને ભીની આંખે કહ્યું હું અજ્ઞાની છું મને કઈ જ જ્ઞાત નથી. શિવજીના અગિયારમાં રુદ્ર અવતાર હોવા અને રામજીના પરમ ભક્ત જેમણે પરમ જ્ઞાનીઓ સાથે સહવાસ કરવા છતાં જો પરમ અજ્ઞાનને સ્વીકારતા હોય તો તમે અને હું ક્યાં આવીએ?  હજારો વર્ષોથી ફિલોસોફર, ઋષિ, સંતો અને વૈજ્ઞાનિકો આ પ્રશ્નોના જવાબ શોધતા આવ્યા છે પરંતુ આશ્ચર્યની વાત એ છે કે આ પ્રશ્નોના સૌથી જીવંત અને વ્યવહારિક જવાબ કદાચ કૃષ્ણએ આપ્યા હતા. લોકો તેમને ભગવાન તરીકે પૂજે છે, ચમત્કારોના કેન્દ્ર તરીકે જુએ છે,  ભક્તિનું પ્રતિક માને છે; પરંતુ જો તેમની આખી જીવનયાત્રાને શાંતિથી સમજવામાં આવે તો એક અદ્ભુત સત્ય સામે આવે છે. શ્રીકૃષ્ણ માત્ર ધર્મના ઉપદેશક નહોતા,  તે માનવ મનના અસાધારણ જાણકાર હતા. તેઓ એવા માનસશાસ્ત્રી હતા,  જેમણે માણસના મનની સૌથી ગૂંચવાયેલી ગતિઓને હજારો વર્ષ પહેલાં જ સમજી લીધી હતી.

        શ્રીકૃષ્ણનું સમગ્ર જીવન જોવામાં આવે તો તેઓ ક્યાંય માણસને સંસારિક જીવને ત્યજવાનું શીખવતા નથી. તેઓ સંન્યાસને અંતિમ માર્ગ નથી કહેતા. તેઓ જીવનની વચ્ચે રહીને મનને સ્થિર રાખવાની વાત કરે છે. આ વિચાર આજના આધુનિક સાઈકોલોજી (Psychology)  નો મૂળ સિદ્ધાંત છે, કારણ કે આજે પણ માનસશાસ્ત્ર એ જ કહે છે કે સમસ્યાઓથી ભાગવાથી મન શાંત થતું નથી; મનને સમજવાથી શાંતિ મળે છે. ગીતામાં શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને યુદ્ધ છોડીને જંગલમાં જવા નથી કહેતા. તેઓ તેને પોતાના મનના ભય સામે ઊભા રહેવાનું શીખવે છે.

        કુરુક્ષેત્રનું યુદ્ધ બહારથી માત્ર બે પક્ષો વચ્ચેનો સંઘર્ષ લાગતો હતો, પરંતુ અંદરથી પ્રત્યેક માણસના મનમાં ચાલી રહેલું યુદ્ધ હતું. અર્જુનના હાથ કંપી રહ્યા હતા. આંખોમાં આંસુ હતા. શરીર નબળું પડી ગયું હતું. તેણે કહ્યું કે “હું નથી લડી શકતો.” ધ્યાનથી જોવામાં આવે તો આ શબ્દો એક યોદ્ધાના નહોતા; આ શબ્દો એવા માણસના હતા જે અંદરથી તૂટી ગયો હતો. આજે જે સ્થિતિને પેનિક અટેક (Panic Attack), ઈમોશનલ કોલપ્સ  (Emotional Collapse)  અથવા સર્વાયર એન્ઝાયટી (Severe Anxiety)  કહેવાય છે, એ જ સ્થિતિમાં અર્જુન હતો.

હવે અહીં સૌથી મહત્વની વાત શરૂ થાય છે. શ્રીકૃષ્ણે શું કર્યું?

તેમેણે અર્જુનને અસક્ત, નબળો કે કમજોર કહીને અપમાનિત નથી કર્યો. “પુરુષ બની જા”, “રડતો નહીં” કે “આ બધું નાટક છે” તને આવો નતો જાણ્યો,  આવું કંઈ કહ્યું નહોતું. કારણ કે તેઓ જાણતા હતા કે તૂટી ગયેલા મનને દબાણથી નહીં, સમજણથી સંભાળી શકાય. એક ઉત્તમ માનસશાસ્ત્રી જે રીતે પહેલા દર્દીના મનને સાંભળે છે, એ જ રીતે શ્રીકૃષ્ણે પહેલા અર્જુનને સંપૂર્ણ બોલવા દીધો. તેમણે તેની અંદરના ભયને બહાર આવવા દીધો. કારણ કે દબાયેલું મન વધુ ખતરનાક બની જાય છે.

        આજના સમયમાં પણ લોકો સૌથી વધારે એ કારણે તૂટી જાય છે કારણ કે તેમને સાંભળનાર કોઈ નથી મળતું. દુનિયા સલાહ આપે છે, ન્યાય કરે છે, તુલના કરે છે; પરંતુ મનને સમજવાનો પ્રયત્ન બહુ ઓછા લોકો કરે છે. શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનને ઉપદેશ આપતા પહેલાં તેની અંદરની ગૂંચવણને સ્વીકારી. આ એક ખૂબ ઊંડો માનસિક સિદ્ધાંત છે.  “સ્વીકાર.”  જ્યા સુધી માણસ પોતાની અંદરની નબળાઈને સ્વીકારતો નથી, ત્યાં સુધી તે ક્યારેય સાજો થઈ શકતો નથી.

        ગીતામાં શ્રીકૃષ્ણ વારંવાર મન વિશે વાત કરે છે. તેઓ કહે છે કે મન જ માણસનો મિત્ર પણ છે અને મન જ સૌથી મોટો શત્રુ પણ છે. આજના ન્યુરોસાયન્સ (Neuroscience) અને સાઈકોલોજી (Psychology) પણ એ જ કહે છે કે બહારની ઘટનાઓ કરતાં માણસના પોતાના વિચારો તેને વધારે દુઃખ આપે છે. બે લોકો એકસરખી પરિસ્થિતિમાંથી પસાર થાય, છતાં એક તૂટી જાય અને બીજો મજબૂત બની બહાર આવે કારણ કે તફાવત પરિસ્થિતિમાં નહીં, મનની રચનામાં હોય છે.

        શ્રીકૃષ્ણની સૌથી મોટી વિશેષતા એ હતી કે તેઓ માણસના વર્તનની પાછળ છુપાયેલી લાગણીઓને સમજી શકતા હતા. ઉદાહરણ તરીકે,  દુર્યોધનને જુઓ. સામાન્ય રીતે લોકો તેને માત્ર ખલનાયક તરીકે જુએ છે, પરંતુ શ્રીકૃષ્ણ જાણતા હતા કે દુર્યોધનનો અહંકાર તેના અંદરના અસુરક્ષાભાવમાંથી જન્મ્યો હતો. જે માણસ અંદરથી ડરેલો હોય છે, તે બહારથી વધારે શક્તિશાળી દેખાવાનો પ્રયત્ન કરે છે. આ માનસિક સત્ય આજે પણ સાચું છે. ઘણા લોકો ગુસ્સાવાળા લાગે છે, પરંતુ અંદરથી તેઓ તૂટી ગયેલા હોય છે. ઘણા લોકો અહંકારી લાગે છે, પરંતુ અંદરથી તેમને સ્વીકારની ભૂખ હોય છે. ઘણા લોકો બોલબોલ કરે છે કેમ કે અંદરથી તે પોતાની હાજરી બતાવવા માંગે છે.

        શ્રીકૃષ્ણ માણસને તેની લાગણીઓ દબાવવાનું નથી કહેતા; તેઓ લાગણીઓના ગુલામ ન બનવાનું શીખવે છે. આ બંને વચ્ચે ખૂબ મોટો ફરક છે. આજના ઘણા લોકો આધ્યાત્મને ખોટી રીતે સમજે છે. તેઓ માને છે કે આધ્યાત્મ એટલે દુનિયાથી દૂર ભાગવું, લાગણીઓ છોડવી અથવા હંમેશા ગંભીર રહેવું. પૂજા, વ્રત અને ઉપવાસ કરવા.  રુદ્રાક્ષ કે ધાગા પહેરવા પરંતુ શ્રીકૃષ્ણનું જીવન તો સંપૂર્ણ વિરુદ્ધ હતું. તેઓ હસતા પણ હતા, રમતા પણ હતા, પ્રેમ પણ કરતા હતા, રાજનીતિ પણ કરતા હતા, યુદ્ધ પણ સંભાળતા હતા. તેઓ જીવનના દરેક રંગમાં જીવ્યા છતાં અંદરથી સ્થિર રહ્યા. આ જ સાચું આધ્યાત્મ છે.

એક ખૂબ ઊંડો પ્રશ્ન છે,  શ્રીકૃષ્ણે ગીતા યુદ્ધ શરૂ થાય તે પહેલાં જ કેમ કહી?

        કારણ કે તેઓ જાણતા હતા કે ગુંચવાયેલું મન સાચાં નિર્ણય નથી લઇ શકતું. જો મન ભય, ગુસ્સો અથવા મોહમાં બંધાઈ જાય તો બુદ્ધિ કામ કરવાનું બંધ કરી દે છે. આજે પણ Psychology કહે છે કે માણસ જ્યારે અત્યંત ભાવનાત્મક સ્થિતિમાં હોય ત્યારે તેનો Decision Making ભાગ કમજોર થઈ જાય છે. એટલે જ ગુસ્સામાં લીધેલા નિર્ણયો ઘણીવાર ખોટા નીકળે છે.

        શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને માત્ર યુદ્ધ જીતાડવા માંગતા નહોતા; તેઓ તેને પોતાના મન પર વિજય મેળવવાનું શીખવતા હતા. કારણ કે બહારનું દરેક યુદ્ધ પહેલા અંદર જીતવું પડે છે. રણ ભૂમિના યુદ્ધ પહેલા મન ભૂમિમાં યુદ્ધ રમાય છે. આજના સમયમાં Depression, Anxiety, Overthinking, Loneliness જેવી સમસ્યાઓ ઝડપથી વધી રહી છે. લોકો પાસે પૈસા છે, ટેક્નોલોજી છે, સુવિધાઓ છે; છતાં મન શાંત નથી. કારણ કે માણસે બહારની દુનિયા જીતવાની દોડમાં પોતાના મન સાથેનો સંબંધ ગુમાવી દીધો છે. શ્રીકૃષ્ણનું સમગ્ર જ્ઞાન માણસને પાછું પોતાની અંદર લાવવાનું કામ કરે છે.

        ગોવિંદ વારંવાર એક વાત સમજાવે છે.  “આસક્તિ દુઃખનું મૂળ છે.” તેનો અર્થ પ્રેમ છોડવો નથી. તેનો અર્થ એ છે કે જ્યારે માણસ પોતાની ખુશીને કોઈ વ્યક્તિ, વસ્તુ અથવા પરિણામ સાથે બાંધી દે છે, ત્યારે ભય શરૂ થાય છે. ગુમાવવાનો ભય. નિષ્ફળ થવાનો ભય. એકલતા નો ભય. અને ભયથી ભરાયેલું મન ક્યારેય શાંતિ અનુભવી શકતું નથી.

        જ્યારે શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે “કર્મ કર, ફળની ચિંતા ન કર,” ત્યારે ઘણા લોકો તેને માત્ર ધાર્મિક વાક્ય માને છે. પરંતુ તે એક અત્યંત ઊંડો માનસિક સિદ્ધાંત છે. કારણ કે માણસનું મોટાભાગનું દુઃખ પરિણામને નિયંત્રિત કરવાની ઈચ્છામાંથી જન્મે છે. વિદ્યાર્થી ભણવા કરતાં વધુ પરિણામથી ડરે છે. માણસ પ્રેમ કરતાં પહેલા ગુમાવવાથી ડરે છે. વેપારી કામ કરતાં પહેલા નિષ્ફળતાથી ડરે છે. લગ્ન કરતા પહેલા જવાબદારીથી દરે છે. એટલે મન હંમેશા ભવિષ્યમાં જીવવા લાગે છે. શ્રીકૃષ્ણ માણસને વર્તમાનમાં પાછો લાવે છે.

        શ્રીકૃષ્ણની સૌથી અદ્ભુત વાત કદાચ એ હતી કે તેઓ માણસને બદલવાનો પ્રયત્ન કરતા નહોતા; તેઓ માણસને પોતાને ઓળખવામાં મદદ કરતા હતા. કારણ કે સાચું પરિવર્તન બહારથી લાદી શકાય નહીં. તેને અંદરથી જન્મવું પડે.

        કદાચ એ કારણ છે કે હજારો વર્ષ પછી પણ ગીતા માત્ર ધાર્મિક ગ્રંથ બનીને રહી નથી. દુનિયાભરના મનોચિકિત્સકો, વિચારકો અને આધ્યાત્મિક ગુરુઓ આજે પણ તેમાં માનવ મનની અસાધારણ સમજણ જુએ છે. શ્રીકૃષ્ણ ચમત્કારો માટે મહાન નથી લાગતા; તેઓ એ માટે મહાન લાગે છે કે તેમણે માણસને પોતાના મનના અંધકારમાં પ્રકાશ શોધવો શીખવ્યો અને કદાચ એ જ કારણ છે કે જ્યારે માણસ સંપૂર્ણ એકલો પડી જાય, અંદરથી તૂટી જાય, જીવનનો અર્થ ગુમાવી દે ત્યારે પણ ગીતા વાંચતા ક્યાંક એવું લાગે છે કે કોઈ શાંતિથી બાજુમાં બેસીને કહી રહ્યું છે:

“તું તૂટ્યો નથી… તું ફક્ત પોતાને ભૂલી ગયો છે.”

ગીતા આજે પણ એટલી જ જીવંત લાગે છે કારણ કે તે ધર્મ પહેલાં મનને સમજાવે છે અને કદાચ એ જ કારણ છે કે શ્રીકૃષ્ણ માત્ર ભગવાન નહોતા, તેઓ માનવ મનના સૌથી મહાન માનસશાસ્ત્રી હતા.

લેખક: જૈમિન જોષી.