“ઉંમર શરીરની થાય છે, સપનાઓની નહીં”
વૃદ્ધાવસ્થા…
આ શબ્દ સાંભળતા જ ઘણીવાર મનમાં એક એવી છબી ઊભી થાય છે જેમાં એકલતા, અશક્તિ, શરીરની નબળાઈ અને જીવનનો થાક દેખાય. સમાજે વર્ષોથી વૃદ્ધાવસ્થાને જીવનના “અંતિમ પડાવ” તરીકે રજૂ કરી છે. જાણે યુવાની સુધી જ જીવન જીવવાનું હોય અને ત્યારબાદ માત્ર દિવસો પસાર કરવાના હોય. પરંતુ શું ખરેખર એવું જ છે?
જીવનનો સૌથી મોટો ભ્રમ એ છે કે વૃદ્ધાવસ્થા એટલે અંત. હકીકતમાં વૃદ્ધાવસ્થા એ જીવનનો સૌથી પરિપક્વ સમય છે. તે એવો સમય છે જ્યારે માણસ જીવનને દોડથી નહીં, પરંતુ સમજણથી જોવાનું શરૂ કરે છે. યુવાનીમાં માણસ દુનિયા જીતવા દોડે છે, જ્યારે વૃદ્ધાવસ્થામાં માણસ પોતાને ઓળખવાનું શરૂ કરે છે.
વૃદ્ધાવસ્થા જીવનનું અંતિમ સ્ટેશન નથી; તે તો એક એવી યાત્રાની શરૂઆત છે જ્યાં માણસ પોતાની અંદરના સાચા સ્વરૂપને મળવા લાગે છે.
એક વૃદ્ધ શિક્ષકની ઘટના યાદ આવે છે. અમદાવાદના એક નિવૃત્ત શિક્ષક હતા. આખું જીવન શાળામાં ભણાવ્યું. નિવૃત્તિ પછી થોડા મહિના સુધી તેઓ ખૂબ ખાલીપો અનુભવતા. સવારે ઊઠે, ચા પીવે, અખબાર વાંચે અને પછી આખો દિવસ જાણે અટકી જાય. એક દિવસ તેમના પૌત્રએ પૂછ્યું—
“દાદા, તમે હવે કોઈને ભણાવતા કેમ નથી?”
આ સામાન્ય પ્રશ્ને તેમના અંદર સૂતેલી આગ ફરી પ્રગટાવી. તેમણે પોતાના ઘરના ઓટલામાં ગરીબ બાળકોને મફત ભણાવવાનું શરૂ કર્યું. શરૂઆતમાં ચાર બાળકો આવ્યા. પછી દસ… પછી પચાસ… થોડા વર્ષોમાં એ નાનકડી શરૂઆત એક સંપૂર્ણ લાયબ્રેરી અને અભ્યાસ કેન્દ્રમાં બદલાઈ ગઈ.
એક મુલાકાત દરમિયાન તેમણે કહ્યું હતું—
“નોકરીમાંથી નિવૃત્તિ મળી છે, જીવનમાંથી નહીં.”
આ વાક્ય માત્ર શબ્દ નથી, પરંતુ સમગ્ર વૃદ્ધાવસ્થાની વ્યાખ્યા છે. માણસ જ્યારે સુધી પોતાને ઉપયોગી માને છે, ત્યારે સુધી તે જીવંત રહે છે. મનોવિજ્ઞાન પણ કહે છે કે માનવીનું સાચું સુખ “ઉપયોગી હોવાની અનુભૂતિ” માં રહેલું છે. જે વૃદ્ધોને લાગે છે કે હવે તેઓ કોઈ કામના નથી, તેઓ ઝડપથી એકલતા અને નિરાશામાં ડૂબી જાય છે. પરંતુ જે લોકો પોતાના અનુભવને વહેંચે છે, નવી બાબતો શીખે છે, લોકો સાથે જોડાયેલા રહે છે, તેઓ વૃદ્ધાવસ્થામાં પણ ઊર્જાવાન રહે છે.
“વૃદ્ધાવસ્થા જીવનનું અંતિમ પડાવ નથી… જીવનને સમજવાની સૌથી સુંદર શરૂઆત છે.”
આજના સમયમાં સૌથી મોટો સંકટ શરીરની નબળાઈ નથી; મનની એકલતા છે. ઘણીવાર વૃદ્ધોને દવા કરતાં વધુ વાતચીતની જરૂર હોય છે. કોઈ એમને ધ્યાનથી સાંભળે, તેમની યાદોને સન્માન આપે, તેમની વાતોમાં રસ લે— એટલું જ તેમને જીવંત રાખે છે.
એક વૃદ્ધા વિશે વાંચ્યું હતું. તેમના પતિનું અવસાન થયું, બાળકો વિદેશમાં રહેતા. શરૂઆતમાં તેઓ તૂટી ગયા. દિવસો સુધી કોઈ સાથે વાત નહોતી કરતા. પરંતુ એક દિવસ નજીકની બાગમાં જવાનું શરૂ કર્યું. ત્યાં તેમણે પોતાના જેવી અન્ય મહિલાઓને મળી. ધીમે ધીમે તેઓએ નાનકડું પુસ્તક વાંચન મંડળ શરૂ કર્યું. દર અઠવાડિયે એક પુસ્તક, એક ચર્ચા અને જીવનની ઘણી યાદો.
તેમણે એક વાર કહ્યું—
“મારા જીવનમાંથી લોકો ગયા, પરંતુ જીવન નથી ગયું.”
આ જ તો જીવનનું સૌંદર્ય છે. માણસ ઘણીવાર સંબંધોને જ જીવન માની લે છે, પરંતુ જીવન તો અંદરની ચેતના છે.
ભારતીય સંસ્કૃતિમાં વૃદ્ધાવસ્થાને હંમેશા જ્ઞાનના તબક્કા તરીકે જોવામાં આવી છે. ઋષિઓએ જીવનને ચાર આશ્રમમાં વહેંચ્યું— બ્રહ્મચર્ય, ગૃહસ્થ, વાનપ્રસ્થ અને સંન્યાસ. તેમાં વાનપ્રસ્થ અને સંન્યાસ માત્ર દુનિયાથી ભાગવાનું નથી, પરંતુ જીવનના ઊંડા અર્થ તરફ જવાનું પ્રતિક છે.
યુવાનીમાં માણસ સંપત્તિ ભેગી કરે છે, વૃદ્ધાવસ્થામાં અનુભવ ભેગો કરે છે. અને અનુભવ એ દુનિયાની સૌથી કિંમતી સંપત્તિ છે.
આપણે ઘણીવાર વૃદ્ધોને “બિચારા” તરીકે જોવાનું શરૂ કરી દઈએ છીએ. પરંતુ વિચારીએ તો દુનિયાની સૌથી મોટી લડાઈઓ તેમણે જીતી છે. તેમણે ગરીબી જોઈ છે, સંઘર્ષ જોયા છે, સંબંધોના ઉતાર-ચઢાવ જોયા છે, નિષ્ફળતાઓ જોઈ છે અને છતાં જીવવાનું શીખ્યું છે.
એક ખેડૂતની ઘટના ખૂબ પ્રેરક છે. ઉંમર લગભગ પચોતેર વર્ષની. લોકો કહેતા— “હવે આરામ કરો.” પરંતુ તેઓ દરરોજ સવારે ખેતરમાં જતાં. કોઈએ પૂછ્યું—
“આ ઉંમરે આટલી મહેનત કેમ?”
તેઓ હસીને બોલ્યા—
“જ્યાં સુધી શરીર ચાલે છે ત્યાં સુધી જીવન ચાલે છે. ઉભું પાણી સડી જાય છે.”
આ એક સામાન્ય વાક્ય છે, પરંતુ તેમાં જીવનનું ઊંડું મનોવિજ્ઞાન છે. જે માણસ સક્રિય રહે છે, તે માનસિક રીતે વધુ સ્વસ્થ રહે છે. વૃદ્ધાવસ્થામાં સૌથી મોટી જરૂર દવાઓથી વધુ “હેતુ” ની હોય છે. સવારે ઉઠવાનું કોઈ કારણ હોવું જોઈએ. કોઈ કામ, કોઈ શોખ, કોઈ સંબંધ, કોઈ સ્વપ્ન… કંઈક એવું જે માણસને અંદરથી જીવંત રાખે.
વિશ્વના અનેક મહાન લોકોનું સાચું સર્જન વૃદ્ધાવસ્થામાં થયું છે. Colonel Harland Sanders એ ૬૫ વર્ષની ઉંમરે પોતાનો વ્યવસાય શરૂ કર્યો. લોકો મજાક કરતા હતા, પરંતુ તેમણે હાર નહોતી માની. આજે તેમનું નામ સમગ્ર વિશ્વ જાણે છે.
Grandma Moses એ સિત્તેર વર્ષની ઉંમરે ચિત્રકળા શરૂ કરી અને વિશ્વપ્રસિદ્ધ કલાકાર બની.
આ ઉદાહરણો બતાવે છે કે ઉંમર માત્ર શરીરની ગણતરી છે; સપનાઓની નહીં.
વૃદ્ધાવસ્થા માણસને ધીમો બનાવે છે, પરંતુ ઘણીવાર વધુ ઊંડો પણ બનાવે છે. યુવાનીમાં માણસ ઝડપથી નિર્ણય લે છે; વૃદ્ધાવસ્થામાં સમજણથી. યુવાનીમાં માણસ દુનિયાને બદલવા માંગે છે; વૃદ્ધાવસ્થામાં પોતાને સમજવા લાગે છે.
ઘણા લોકો વૃદ્ધાવસ્થાથી ડરે છે કારણ કે તેઓ તેને ખોવાઈ જવાની પ્રક્રિયા માને છે— સૌંદર્ય ખોવાય, શક્તિ ખોવાય, લોકો દૂર થાય. પરંતુ કદાચ વૃદ્ધાવસ્થા “ખોવાઈ જવાની” નહીં, “મુક્ત થવાની” પ્રક્રિયા છે. ધીમે ધીમે માણસને સમજાય છે કે જીવનમાં બધું પોતાના નિયંત્રણમાં નથી. અહંકાર ઓગળે છે. અપેક્ષાઓ ઘટે છે. નાની નાની બાબતોમાં આનંદ મળવા લાગે છે— સવારનો સૂર્યપ્રકાશ, ચાની સુગંધ, જૂના ગીતો, બાળકોનો હાસ્ય, સાંજનો પવન.
મનોવિજ્ઞાન કહે છે કે જીવનના અંતિમ તબક્કામાં માણસને બે રસ્તા મળે છે—
એક, પસ્તાવો અને એકલતા.
બીજો, સ્વીકાર અને શાંતિ.
જે લોકો પોતાના ભૂતકાળ સાથે સતત લડે છે, તેઓ અંદરથી તૂટી જાય છે. પરંતુ જે લોકો જીવનને સ્વીકારી લે છે— તેની સફળતા, નિષ્ફળતા, સંબંધો, વિયોગ— તેઓ એક અનોખી શાંતિ અનુભવવા લાગે છે.
એક વૃદ્ધ સાધુએ કહ્યું હતું—
“યુવાનીમાં હું દુનિયાને સમજવા નીકળ્યો હતો, વૃદ્ધાવસ્થામાં સમજાયું કે પોતાને સમજવું જ સૌથી મોટી યાત્રા છે.”
આજના યુવાનો માટે પણ વૃદ્ધાવસ્થા એક મહત્વનો પાઠ છે. કારણ કે આજે જે યુવાન છે, તે આવતીકાલે વૃદ્ધ બનશે. જો આપણે આજે વૃદ્ધોને સન્માન નહીં આપીએ, તો ભવિષ્યમાં આપણે પણ એકલતા અનુભવશું.
ઘરમાં દાદા-દાદી કે માતા-પિતા માત્ર જવાબદારી નથી; તેઓ અનુભવનો જીવંત ખજાનો છે. તેમની વાર્તાઓમાં સમયનો ઈતિહાસ છે. તેમની આંખોમાં જીવનના હજારો અધ્યાય છે.
વૃદ્ધાવસ્થાની સૌથી સુંદર વાત એ છે કે તે માણસને બહારથી નહીં, અંદરથી સુંદર બનાવે છે. ચહેરા પર કરચલીઓ આવે છે, પરંતુ એ કરચલીઓમાં વર્ષોની વાર્તાઓ લખાયેલી હોય છે. દરેક રેખા કોઈ સંઘર્ષ, કોઈ પ્રેમ, કોઈ ત્યાગ, કોઈ પ્રાર્થનાની સાક્ષી હોય છે.
આપણે ઘણીવાર શરીરની ઉંમર ગણીએ છીએ, પરંતુ આત્માની ઉંમર ક્યારેય ગણતા નથી. કેટલાક લોકો વીસ વર્ષની ઉંમરે જ અંદરથી વૃદ્ધ થઈ જાય છે, જ્યારે કેટલાક એંસી વર્ષની ઉંમરે પણ બાળક જેવી ઉત્સુકતા રાખે છે.
જીવનનું સાચું યુવાનપણ શરીરમાં નહીં, પરંતુ મનમાં વસે છે. જે માણસ શીખવાનું બંધ નથી કરતો, આશા છોડતો નથી, પ્રેમ કરવાનું છોડતો નથી— તે ક્યારેય વૃદ્ધ થતો નથી.
વૃદ્ધાવસ્થા કદાચ ભગવાનનો સૌથી સુંદર ઉપહાર છે. કારણ કે તે માણસને જીવનની દોડમાંથી બહાર કાઢીને જીવનનો અર્થ સમજવા બેસાડે છે.
વૃદ્ધાવસ્થા એ દીવો બુઝાવાનો સમય નથી;
તે તો દીવાના પ્રકાશને વધુ શાંત, વધુ ગહન અને વધુ અર્થસભર બનાવવાનો સમય છે.
જીવનની સાંજ ઘણીવાર સૌથી સુંદર હોય છે. કારણ કે સૂર્યોદય આંખોને આકર્ષે છે, પરંતુ સૂર્યાસ્ત આત્માને સ્પર્શે છે.
કોલમ: જયવાદ
લેખક: જૈમીન જોષી.
No comments:
Post a Comment