- "શિવ અને સતી: શક્તિ અને શૂન્યનું અખંડ એકતત્વ"
ચૈત્રી નવરાત્રિનો પ્રારંભ માત્ર ઋતુનો ફેરફાર નથી, એ તો ચેતનાના એક નવો દ્વાર ખૂલવાનો ક્ષણ છે. જ્યારે બહાર પ્રકૃતિ નવાં પાંદડાં ધારણ કરે છે, ત્યારે અંદર આત્મા પણ કંઈક છોડવા અને કંઈક નવાં સ્વીકારવા તત્પર બને છે. આ જ ક્ષણે, જો કોઈ શાંતિથી અંતરમાં ઊતરે, તો તેને સમજાય કે આ આખી યાત્રાનો મૂળ આધાર શું છે—એ છે ભગવાન શિવ અને માતા સતીનું અદ્વૈત તત્વ.
શિવને જોવાનું એટલે શૂન્યને જોવું. પરંતુ આ શૂન્ય ખાલી નથી—એ જ તો પૂર્ણ છે. આ એક એવો વિપર્યાસ છે, જે બુદ્ધિથી નહીં પરંતુ અનુભવથી જ સમજાય. શિવ કોઈ સ્વરૂપમાં બંધાતા નથી, કારણ કે તેઓ દરેક સ્વરૂપના આધાર છે. તેઓ શાંત છે, પણ એ શાંતિ નિર્જીવ નથી; એ જ તો ચેતનાનો સૌથી ઊંચો સ્તર છે. જ્યાં કોઈ વિચાર નથી, કોઈ ઈચ્છા નથી, કોઈ ચળવળ નથી—ત્યાં જે બાકી રહે છે, એ જ શિવ છે.
અને એ જ શિવ જ્યારે શક્તિ સાથે જોડાય છે, ત્યારે સૃષ્ટિનો આરંભ થાય છે. એ શક્તિનું પ્રથમ પ્રગટ સ્વરૂપ છે સતી. સતીને સમજવી એટલે માત્ર એક પૌરાણિક કથાને સમજવી નહીં, પરંતુ આત્માની તીવ્ર તલપને ઓળખવી. આત્મા જ્યારે પરમાત્મા તરફ આકર્ષાય છે, ત્યારે જે આગ જન્મે છે, એ જ સતી છે. આ પ્રેમ કોઈ ભાવનાત્મક આકર્ષણ નથી; આ તો એક આંતરિક ખેંચ છે—જેમ નદી સાગર તરફ વહે છે, એમ આત્મા શિવ તરફ વહે છે.
સતીનો શિવ પ્રત્યેનો સમર્પણ એ સંપૂર્ણ વિલીન થવાની પ્રક્રિયા છે. જ્યાં "હું" બાકી નથી રહેતું, ત્યાં માત્ર "તુ" જ રહે છે. આ જ ભક્તિનો પરમ શિખર છે. પરંતુ આ યાત્રા સહેલી નથી. જ્યાં સમર્પણ છે, ત્યાં અહંકાર સાથેનો સંઘર્ષ અનિવાર્ય છે. દક્ષ એ અહંકારનું પ્રતિક છે—એક એવી માનસિકતા, જે માત્ર બહારના માપદંડોને જ સત્ય માને છે.
જ્યારે સતી દક્ષના યજ્ઞમાં પ્રવેશે છે, ત્યારે એ માત્ર એક પુત્રી તરીકે નહીં, પરંતુ એક જાગૃત ચેતના તરીકે પ્રવેશે છે. પરંતુ જ્યાં અહંકાર છે, ત્યાં ચેતનાનો અપમાન થવો સ્વાભાવિક છે. સતી માટે એ ક્ષણ માત્ર અપમાનની નહોતી; એ એક આંતરિક સત્યનો સંઘર્ષ હતો. શું આત્મા પોતાના સત્યને છોડીને બહારના સંબંધોને સ્વીકારી શકે? અને ત્યાં જ સતીનો ત્યાગ એક અદભૂત આધ્યાત્મિક ઊંચાઈને સ્પર્શે છે.
સતી શરીર છોડે છે—પરંતુ આ ઘટના બાહ્ય દૃષ્ટિએ જોવામાં આવે તો અધૂરી સમજાય. આ તો મૂળમાં "અહંકારના અગ્નિમાં પોતાના અહંને સમર્પણ" કરવાની પ્રક્રિયા છે. સતી પોતાને નથી દહન કરતી; તે પોતાના અંદરના દરેક બંધનને દહન કરે છે. આ જ યોગની પરાકાષ્ઠા છે—જ્યાં આત્મા સંપૂર્ણ રીતે મુક્ત થાય છે.
શિવનો વિયોગ પણ અહીં માત્ર ભાવનાત્મક દુઃખ નથી. જ્યારે શિવ તાંડવ કરે છે, ત્યારે એ સૃષ્ટિના સંતુલનનો વિખંડન છે. કારણ કે શક્તિ વગર શિવ નિર્જીવ બની જાય છે. આ દૃશ્યમાં એક અતિ સૂક્ષ્મ સંદેશ છે—જ્યારે જીવનમાંથી ચેતના દૂર થાય છે, ત્યારે બધું હોવા છતાં ખાલીપણું અનુભવાય છે.
પરંતુ આ ખાલીપણું અંત નથી. આ ખાલીપણું જ નવા સર્જનનો આધાર બને છે. જ્યારે સતીના અંગો વિખેરાય છે, ત્યારે દરેક સ્થાને શક્તિ પીઠનું પ્રગટ થવું એ દર્શાવે છે કે ચેતના ક્યારેય નષ્ટ થતી નથી—એ ફક્ત રૂપ બદલે છે, વિસ્તરે છે. દરેક વિયોગ, દરેક દુઃખ, દરેક તૂટણ—આ બધું એક વિશાળ પરિવર્તનની શરૂઆત છે.
ચૈત્રી નવરાત્રિ એ જ પરિવર્તનની સાધના છે. આ નવ દિવસોમાં આપણે બહાર દીવો પ્રગટાવીએ છીએ, પણ સાચી સાધના એ છે કે અંદરના અંધકારને ઓળખવો. અંદરનો અહંકાર, અંદરની ભય, અંદરની અશાંતિ—આ બધું જ દક્ષ છે, અને અંદરની શુદ્ધ ચેતના એ સતી છે. જ્યારે આ ચેતના પોતાના મૂળ સ્વરૂપ—શિવ સાથે જોડાય છે, ત્યારે જ પૂર્ણતા મળે છે.
આ યાત્રામાં કોઈ મંત્ર કરતાં વધુ મહત્વપૂર્ણ છે મૌન. કારણ કે સત્ય શબ્દોમાં નથી, એ તો નિઃશબ્દ અનુભૂતિમાં છે. જ્યારે મન શાંત થાય છે, ત્યારે જ શિવનો સ્પર્શ અનુભવાય છે. અને જ્યારે અંદરથી એક ઊર્જા ઉદ્ભવે છે, જે તમને તમારી સીમાઓથી પર લઈ જાય છે, ત્યારે સમજવું કે શક્તિ જાગી રહી છે.
શિવ અને સતીની કથા કોઈ ભૂતકાળની ઘટના નથી. એ દરેક માનવીના અંતરમાં રોજ બની રહી છે. દરેક વખતે જ્યારે આપણે અહંકારને પસંદ કરીએ છીએ, ત્યારે દક્ષ જીવંત થાય છે. અને દરેક વખતે જ્યારે આપણે સત્ય માટે ઉભા રહીએ છીએ, ત્યારે સતી પ્રગટ થાય છે. અને જ્યારે આપણે સંપૂર્ણ શાંતિમાં સ્થિર થઈએ છીએ, ત્યારે શિવનો અનુભવ થાય છે.
નવરાત્રિનો સાચો અર્થ કદાચ એટલો જ છે—અંદરના આ ત્રણે તત્વોને ઓળખવો. અહંકારને સમર્પણમાં વિલીન કરવો, ચેતનાને જાગૃત કરવી અને અંતે શાંતિમાં સ્થિર થવું.
જ્યારે આ ત્રણેય એક સાથે આવે છે, ત્યારે જીવન માત્ર જીવવાનું સાધન નથી રહેતું—એ એક અનુભૂતિ બની જાય છે. અને એ અનુભૂતિમાં જ સત્ય છે, એમાં જ મુક્તિ છે, અને એમાં જ શિવ અને શક્તિનું અખંડ એકતત્વ છે.
કોલમ :- જયવાદ
લેખક:- જૈમીન જોષી.
No comments:
Post a Comment