ઈરાન–અમેરિકા તણાવ અને વૈશ્વિક રાજકારણ : ભારત માટે સંાવિત પડકારો

ઈરાન–અમેરિકા તણાવ અને વૈશ્વિક રાજકારણ : ભારત માટે સંભવિત પડકારો

 આજના સમયમાં વિશ્વ રાજકારણ ફરી એક વખત અસ્થિરતાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે. મધ્યપૂર્વ પ્રદેશમાં વધતા તણાવને કારણે વિશ્વના અનેક દેશો ચિંતિત બન્યા છે. ખાસ કરીને Iran અને United States વચ્ચે ઊભેલા તણાવને કારણે સમગ્ર આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવસ્થામાં અસ્થિરતા જોવા મળી રહી છે. કેટલાક સંજોગોમાં Iraq પણ આ વિવાદમાં પરોક્ષ રીતે જોડાઈ જાય છે. આ પરિસ્થિતિ માત્ર આ પ્રદેશ પૂરતી મર્યાદિત નથી રહેતી; તેનું સીધું અને પરોક્ષ અસર વિશ્વના અનેક દેશો પર પડે છે. ભારત જેવા વિકાસશીલ અને વૈશ્વિક વેપાર સાથે સંકળાયેલા દેશ માટે આવી સ્થિતિ અનેક પ્રકારના પડકારો ઉભા કરી શકે છે.

   ભારતનું આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક માળખું વૈશ્વિક વેપાર અને ઊર્જા આયાત પર ઘણું નિર્ભર છે. મધ્યપૂર્વ પ્રદેશ વિશ્વના સૌથી મોટા તેલ ઉત્પાદક વિસ્તારોમાંનું એક છે. ભારત પોતાની ઊર્જાની મોટી જરૂરિયાત માટે આ પ્રદેશ પર આધાર રાખે છે. જો આ વિસ્તારમાં યુદ્ધ કે તણાવ વધે, તો તેલના ભાવોમાં ભારે વધારો થવાની શક્યતા રહે છે. તેલના વધતા ભાવો સીધા રીતે ભારતની અર્થવ્યવસ્થાને અસર કરે છે. પેટ્રોલ અને ડીઝલ મોંઘા બનવાથી પરિવહન ખર્ચ વધે છે અને તેનો પ્રભાવ ખાદ્યપદાર્થોથી લઈને દૈનિક જીવનના લગભગ દરેક ક્ષેત્રમાં પડે છે.

  ઊર્જા ક્ષેત્ર સિવાય વેપાર ક્ષેત્ર પણ આવી પરિસ્થિતિમાં પ્રભાવિત થાય છે. મધ્યપૂર્વ ભારત માટે મહત્વપૂર્ણ વેપારી ભાગીદાર છે. ભારતમાંથી ખાદ્યપદાર્થો, દવાઓ, કાપડ અને અનેક ઉદ્યોગિક ઉત્પાદનો આ પ્રદેશમાં નિકાસ થાય છે. જો યુદ્ધ કે તણાવને કારણે વેપાર માર્ગો ખલેલ પામે, તો ભારતીય નિકાસ પર પણ અસર પડે છે. ખાસ કરીને દરિયાઈ માર્ગો પર સુરક્ષા સંબંધિત જોખમ વધે તો વહાણ વ્યવહાર મુશ્કેલ બની શકે છે.

ભારત માટે બીજી મોટી ચિંતા મધ્યપૂર્વમાં વસતા ભારતીયો છે. લાખો ભારતીયો આ પ્રદેશમાં રોજગાર માટે રહે છે અને ત્યાંથી દેશમાં મોટા પ્રમાણમાં વિદેશી ચલણ મોકલે છે. આ રકમ ભારતની અર્થવ્યવસ્થામાં મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપે છે. જો તણાવ વધે અથવા યુદ્ધ જેવી સ્થિતિ સર્જાય, તો ત્યાં રહેતા ભારતીયોની સુરક્ષા અને તેમની રોજગાર સ્થિતિ જોખમમાં આવી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં ભારત સરકારને તેમના બચાવ અને વતનમાં પરત લાવવાની કામગીરી હાથ ધરવી પડે છે.

રાજનૈતિક દૃષ્ટિકોણથી પણ ભારત માટે આ પરિસ્થિતિ ખૂબ જ સંવેદનશીલ છે. ભારત historically બંને દેશો સાથે સંતુલિત અને મિત્રતાપૂર્વકના સંબંધો જાળવવાનો પ્રયાસ કરે છે. એક તરફ અમેરિકા સાથે ભારતના વ્યૂહાત્મક અને ટેક્નોલોજીકલ સંબંધો મજબૂત બની રહ્યા છે, જ્યારે બીજી તરફ ઈરાન સાથે ભારતના ઐતિહાસિક અને ઊર્જા સંબંધો મહત્વ ધરાવે છે. આવી પરિસ્થિતિમાં કોઈ એક પક્ષ તરફ ખુલ્લું ઝુકાવ ભારત માટે રાજનૈતિક રીતે મુશ્કેલ બની શકે છે. તેથી ભારત માટે સંતુલિત અને સમજદારીપૂર્વકની વિદેશ નીતિ અપનાવવી જરૂરી બની જાય છે.

સુરક્ષા દૃષ્ટિએ પણ આ પરિસ્થિતિ ભારત માટે પડકારરૂપ બની શકે છે. મધ્યપૂર્વમાં વધતી અસ્થિરતા ક્યારેક આતંકવાદી પ્રવૃત્તિઓને પણ પ્રોત્સાહન આપી શકે છે. જો પ્રદેશમાં અસ્થિરતા વધે, તો તેનો પ્રભાવ દક્ષિણ એશિયા સહિત વિશ્વના અન્ય વિસ્તારોમાં પણ જોવા મળી શકે છે. ભારતને પોતાની આંતરિક સુરક્ષા વ્યવસ્થા વધુ મજબૂત કરવાની જરૂર પડી શકે છે.

વિશ્વ રાજકારણમાં આવી ઘટનાઓ ઘણી વખત વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થાને પણ અસર કરે છે. શેરબજારની અસ્થિરતા, ચલણના મૂલ્યમાં ફેરફાર અને વૈશ્વિક રોકાણમાં ઘટાડો જેવી પરિસ્થિતિઓ ઊભી થઈ શકે છે. ભારત જે હાલમાં વિકાસ અને રોકાણ માટે વિશ્વનું મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર બની રહ્યું છે, તેને પણ આર્થિક અસ્થિરતાનો સામનો કરવો પડી શકે છે.

તેમ છતાં, દરેક સંકટમાં સંભાવનાઓ પણ છુપાયેલી હોય છે. જો ભારત સમજદારીપૂર્વક પોતાની વિદેશ નીતિ અને આર્થિક વ્યૂહરચના ગોઠવે, તો તે આ પરિસ્થિતિમાં પણ પોતાની સ્થિતિ મજબૂત બનાવી શકે છે. ઊર્જા માટે વૈકલ્પિક સ્ત્રોતો શોધવા, વેપાર ભાગીદારોને વૈવિધ્ય આપવું અને આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર શાંતિપૂર્ણ ઉકેલ માટે પ્રયત્ન કરવો ભારત માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.

અંતમાં કહી શકાય કે મધ્યપૂર્વમાં વધતા તણાવની અસર માત્ર પ્રદેશ સુધી મર્યાદિત નથી રહેતી. તે વિશ્વના અનેક દેશોને સીધી કે પરોક્ષ રીતે પ્રભાવિત કરે છે. ભારત માટે આ પરિસ્થિતિ આર્થિક, રાજનૈતિક અને સુરક્ષા ત્રણેય દૃષ્ટિએ મહત્વપૂર્ણ પડકારો ઉભા કરી શકે છે. પરંતુ સંયમ, સંતુલન અને વ્યૂહાત્મક સમજ સાથે ભારત આ પડકારોને અવસરમાં ફેરવી શકે છે. વિશ્વ રાજકારણના આ અસ્થિર સમયમાં ભારત માટે સૌથી મોટી જરૂરિયાત શાંતિ, સહકાર અને સ્થિરતાની દિશામાં આગેવાની લેવાની છે.

આજના વૈશ્વિક પરિસ્થિતિમાં દેશોની શક્તિ માત્ર સૈન્યબળથી નહીં પરંતુ સમજદારીભરી નીતિ, મજબૂત અર્થવ્યવસ્થા અને માનવતાવાદી દૃષ્ટિકોણથી પણ નક્કી થાય છે. જો ભારત આ ત્રણે ક્ષેત્રોમાં સંતુલન જાળવી શકે, તો કોઈ પણ વૈશ્વિક સંકટ તેની પ્રગતિને લાંબા સમય સુધી રોકી શકશે નહીં.

કૉલમ : જયવાદ

લેખક : જૈમીન જોષી.