ભારતમાં પહેલીવાર ઈચ્છામૃત્યુની મંજૂરી : હરીશ રાણા કેસ – માનવતા અને કાયદા વચ્ચેનો સંવેદનશીલ નિર્ણય
ભારતમાં “જીવવાનો અધિકાર” જેટલો મહત્વનો છે, એટલો જ મહત્વનો “ગૌરવ સાથે મૃત્યુનો અધિકાર” પણ છે કે નહીં? આ પ્રશ્ન ઘણા વર્ષોથી ચર્ચાનો વિષય રહ્યો છે. તાજેતરમાં ભારતના સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા 13 વર્ષથી વેજિટેટિવ સ્ટેટમાં રહેલા હરીશ રાણાને ઈચ્છામૃત્યુ (Passive Euthanasia)ની મંજૂરી આપતા આ ચર્ચા ફરીથી કેન્દ્રમાં આવી છે. આ કેસ માત્ર એક વ્યક્તિના દુઃખથી મુક્તિનો પ્રશ્ન નથી, પરંતુ ભારતના કાયદા, નૈતિકતા અને માનવતાના મૂલ્યો વચ્ચેનું મહત્વપૂર્ણ સંતુલન દર્શાવે છે.
હરીશ રાણા કેસ : પૃષ્ઠભૂમિ
હરીશ રાણા ઉત્તર પ્રદેશના ગાઝિયાબાદના રહેવાસી અને એક ઈજનેરી વિદ્યાર્થી હતા. વર્ષ 2013માં એક અકસ્માતમાં તેઓ ચોથા માળેથી પડી ગયા, જેના કારણે તેમને ગંભીર માથાના ઈજાઓ થઈ. આ અકસ્માત પછી તેઓ પર્માનન્ટ વેજિટેટિવ સ્ટેટમાં ચાલી ગયા.
આ સ્થિતિમાં વ્યક્તિ જીવતો હોય છે, પરંતુ તેને કોઈ જાગૃતિ, સમજ કે પ્રતિક્રિયા રહેતી નથી. હરીશ રાણા સંપૂર્ણ રીતે ટ્યુબ દ્વારા ખોરાક અને અન્ય તબીબી સહાય પર નિર્ભર હતા અને લગભગ 100% અશક્ત બની ગયા હતા.
13 વર્ષ સુધી તેમના માતા-પિતાએ સતત તેમની સેવા અને સારવાર કરી. અનેક પ્રકારની સારવાર છતાં કોઈ સુધારો ન થતા પરિવારજનો માટે આ સ્થિતિ માનસિક, શારીરિક અને આર્થિક રીતે ભારે બની ગઈ. અંતે તેઓએ સુપ્રીમ કોર્ટમાં અરજી કરી કે હરીશને ગૌરવપૂર્ણ રીતે મૃત્યુ મેળવવાની મંજૂરી આપવામાં આવે.
સુપ્રીમ કોર્ટનો ઐતિહાસિક નિર્ણય
સુપ્રીમ કોર્ટએ તમામ તબીબી રિપોર્ટ અને પરિસ્થિતિઓનું વિશ્લેષણ કર્યા પછી નિર્ણય આપ્યો કે હરીશ રાણા માટે લાઈફ સપોર્ટ સિસ્ટમ દૂર કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવે. આ પ્રક્રિયા AIIMS હોસ્પિટલની દેખરેખ હેઠળ કરવામાં આવશે.
કોર્ટએ જણાવ્યું કે જ્યારે કોઈ દર્દી માટે પુનઃપ્રાપ્તિની શક્યતા ન હોય અને માત્ર મશીન અથવા કૃત્રિમ પદ્ધતિઓથી જીવન જાળવવામાં આવે, ત્યારે તેને “ગૌરવ સાથે મૃત્યુનો અધિકાર” આપવો માનવતાવાદી નિર્ણય છે.
ન્યાયમૂર્તિ જેબી પાર્દીવાળાએ પોતાના નિર્ણયમાં શેક્સપિયરના શબ્દો “To be or not to be”નો ઉલ્લેખ કરીને જીવન અને મૃત્યુ વચ્ચેના દાર્શનિક પ્રશ્નને સ્પર્શ કર્યો.
ઈચ્છામૃત્યુ શું છે?
ઈચ્છામૃત્યુ એટલે એવી સ્થિતિ જેમાં ગંભીર અને અસાધ્ય બીમારી કે અશક્તિથી પીડાતા વ્યક્તિને દુઃખમાંથી મુક્ત કરવા માટે મૃત્યુ સ્વીકારવાની કાનૂની મંજૂરી આપવામાં આવે.
ઈચ્છામૃત્યુના મુખ્ય બે પ્રકાર છે:
1. Passive Euthanasia (નિષ્ક્રિય ઈચ્છામૃત્યુ)
- દર્દીને આપવામાં આવતી લાઈફ સપોર્ટ સારવાર બંધ કરવામાં આવે
- દર્દી સ્વાભાવિક રીતે મૃત્યુ પામે
2. Active Euthanasia (સક્રિય ઈચ્છામૃત્યુ)
- કોઈ દવા અથવા પ્રક્રિયા દ્વારા સીધું જીવન સમાપ્ત કરવામાં આવે
ભારતમાં સક્રિય ઈચ્છામૃત્યુ ગેરકાયદેસર છે, પરંતુ કડક માર્ગદર્શિકા હેઠળ Passive Euthanasia મંજૂર છે.
ભારતમાં ઈચ્છામૃત્યુનો કાનૂની આધાર
ભારતમાં ઈચ્છામૃત્યુ અંગેના કાયદાનો આધાર મુખ્યત્વે સંવિધાનના આર્ટિકલ 21 – જીવવાનો અધિકાર પર છે.
સુપ્રીમ કોર્ટએ 2018માં એક મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય આપ્યો હતો કે:
- “Right to life”માં **“Right to die with dignity”**નો પણ સમાવેશ થાય છે.
- ગંભીર અને અસાધ્ય સ્થિતિમાં દર્દીને લાઈફ સપોર્ટ બંધ કરવાની મંજૂરી મળી શકે.
તે માટે કેટલીક માર્ગદર્શિકાઓ પણ બનાવવામાં આવી:
- બે અલગ તબીબી બોર્ડ દ્વારા તપાસ
- પરિવારની સંમતિ
- હોસ્પિટલ અને કોર્ટની દેખરેખ
- લિવિંગ વિલ (Living Will)ની માન્યતા
આ જ માર્ગદર્શિકાઓના આધારે હરીશ રાણા કેસમાં અંતિમ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો.
કોર્ટમાં થયેલી ચર્ચાના મુખ્ય મુદ્દા
આ કેસ દરમિયાન કોર્ટમાં કેટલીક મહત્વપૂર્ણ દલીલો રજૂ થઈ:
1. સારવાર વ્યર્થ બની ગઈ હતી
મેડિકલ બોર્ડના અહેવાલ અનુસાર હરીશ રાણા માટે સુધારાની કોઈ શક્યતા નહોતી.
2. માનવ ગૌરવનો પ્રશ્ન
કોર્ટમાં દલીલ કરવામાં આવી કે માત્ર ટ્યુબ દ્વારા જીવન જાળવવું “ગૌરવપૂર્ણ જીવન” નથી.
3. પરિવારનું દુઃખ
13 વર્ષ સુધી સતત સારવાર અને સેવા પછી પરિવાર માનસિક અને આર્થિક રીતે તૂટ્યો હતો.
4. નૈતિક અને ધાર્મિક ચર્ચા
કેટલાક લોકો માનતા હતા કે જીવન ભગવાનનું દાન છે, તેથી તેને સમાપ્ત કરવું યોગ્ય નથી.
ઈચ્છામૃત્યુના ફાયદા
1. અસહ્ય પીડાથી મુક્તિ
અસાધ્ય બીમારી અથવા કોમામાં રહેલા દર્દી માટે આ એક માનવતાવાદી વિકલ્પ બની શકે.
2. ગૌરવપૂર્ણ મૃત્યુ
મશીન પર જીવતા રહેવા કરતા ગૌરવ સાથે મૃત્યુનો અધિકાર મળે.
3. પરિવાર પરનો ભાર ઓછો થાય
દીર્ઘકાળીન સારવારના આર્થિક અને માનસિક બોજમાંથી પરિવાર મુક્ત થાય.
4. તબીબી સંસાધનોનો યોગ્ય ઉપયોગ
અસાધ્ય કેસમાં સતત સારવાર કરતા અન્ય દર્દીઓને સંસાધનો ઉપલબ્ધ થાય.
ઈચ્છામૃત્યુ અંગેની ચિંતાઓ
જ્યાં એક તરફ ઘણા લોકો આ નિર્ણયને માનવતાવાદી માને છે, ત્યાં બીજી તરફ કેટલીક ચિંતાઓ પણ વ્યક્ત થાય છે:
- ગરીબી કે દબાણના કારણે લોકો ઈચ્છામૃત્યુ પસંદ કરે તેવી ભીતિ
- તબીબી ભૂલોનો સંભવિત જોખમ
- ધાર્મિક અને નૈતિક વિરોધ
આથી જ ભારતમાં ઈચ્છામૃત્યુ માટે ખૂબ કડક પ્રક્રિયા રાખવામાં આવી છે.
હરીશ રાણા કેસ ભારતના કાનૂની અને માનવતાવાદી ઇતિહાસમાં એક મહત્વપૂર્ણ મીલનો પથ્થર સાબિત થયો છે. આ નિર્ણય માત્ર એક દર્દીને દુઃખમાંથી મુક્તિ આપવાનો નથી, પરંતુ સમાજને એક ગંભીર પ્રશ્ન પૂછે છે – શું માત્ર જીવવું પૂરતું છે કે ગૌરવ સાથે જીવવું અને મૃત્યુ પામવું વધુ મહત્વનું છે?
સુપ્રીમ કોર્ટના આ નિર્ણયથી સ્પષ્ટ થાય છે કે કાયદો માત્ર નિયમોનો સમૂહ નથી, પરંતુ માનવતા, કરુણા અને ગૌરવનું સંરક્ષણ પણ છે.
કોલમ : જયવાદ
લેખક: જૈમીન જોષી.
No comments:
Post a Comment