મહાભારત :યક્ષ અને યુધિષ્ઠિરનો સંવાદ – સરોવર પાસેનો પ્રસંગ

યક્ષ અને યુધિષ્ઠિરનો સંવાદ – ૧૫ પ્રશ્નોમાં છુપાયેલ જીવનનું તત્વજ્ઞાન

મહાભારતના આ પ્રસંગો બતાવે છે કે માનવજીવનનું સાચું સૌંદર્ય ધર્મ, કર્તવ્ય, ભક્તિ, જ્ઞાન અને ત્યાગમાં છે.

અર્જુનનો સંઘર્ષ, યુધિષ્ઠિરનું જ્ઞાન, દ્રૌપદીની ભક્તિ, ભીષ્મનો ધર્મ અને કર્ણનો ત્યાગ – આ બધું મળીને માનવજીવનનું એક ઊંડું તત્વજ્ઞાન રજૂ કરે છે.

આથી મહાભારત માત્ર એક મહાકાવ્ય નથી; તે માનવજીવનને પ્રકાશિત કરતું શાશ્વત જ્ઞાનસાગર છે.

ભારતીય સંસ્કૃતિમાં જો કોઈ ગ્રંથ માનવજીવનના દરેક પાસાને સ્પર્શે છે તો તે છે મહાભારત. ઋષિ વેદ વ્યાસ  દ્વારા રચાયેલ આ મહાગ્રંથ માત્ર યુદ્ધની કથા નથી; તે માનવ સ્વભાવ, ધર્મ, કર્તવ્ય, અહંકાર, ભક્તિ અને ત્યાગનું જીવંત દર્શન છે.

મહાભારતમાં હજારો પ્રસંગો છે, પરંતુ તેમાં કેટલાક પ્રસંગો એવા છે જે માનવજીવનના શાશ્વત સત્યોને પ્રકાશિત કરે છે. આ પ્રસંગો માત્ર ઇતિહાસ નથી, પરંતુ જીવનને દિશા આપતી દીવાદાંડી છે. 

ભારતીય મહાકાવ્ય મહાભારતમાં એક એવો અદ્ભુત પ્રસંગ છે જે માત્ર કથા નથી, પરંતુ જીવનના ગહન તત્વજ્ઞાનનો ખજાનો છે. તે પ્રસંગ છે યક્ષ અને યુધિષ્ઠિરનો સંવાદ.

પાંડવોના વનવાસ દરમિયાન બનેલી આ ઘટના બતાવે છે કે સત્ય જ્ઞાન શું છે, ધર્મ શું છે અને સાચો મનુષ્ય કોણ છે. આ પ્રસંગમાં યુધિષ્ઠિરના જ્ઞાન, ધૈર્ય અને ધર્મનિષ્ઠાની મહાન પરીક્ષા થાય છે.

વનવાસ દરમિયાન એક દિવસ પાંડવો જંગલમાં હતા. તરસથી વ્યાકુળ થઈ નકુલ પાણી શોધવા ગયો. થોડે દૂર તેને એક સુંદર સરોવર મળ્યું.

જ્યારે તે પાણી પીવા લાગ્યો ત્યારે અદૃશ્ય અવાજ સંભળાયો:

“હે રાજકુમાર! આ સરોવર મારું છે. પહેલા મારા પ્રશ્નોના જવાબ આપ, પછી પાણી પી.”

પરંતુ તરસથી વ્યાકુળ નકુલએ અવગણના કરી. પરિણામે તે તરત જ બેભાન થઈ ગયો.

ઘણા સમય રાહ જોઈ પણ નકુલ પાછાઓ ન આવતા  સહદેવ ગયા પછી તે જ રીતે અર્જુન અને ભીમ પણ ત્યાં આવ્યા અને એ જ ચેતવણી અવગણી. તેઓ પણ બેભાન થઈ ગયા.

છેલ્લે યુધિષ્ઠિર આવ્યા. તેમણે ચેતવણીનું માન રાખ્યું અને યક્ષના પ્રશ્નોના ઉત્તર આપવા તૈયાર થયા.

---

યક્ષના ૧૫ ગહન પ્રશ્નો અને યુધિષ્ઠિરના જવાબ

૧. યક્ષનો પ્રશ્ન

દુનિયામાં સૌથી મોટું આશ્ચર્ય શું છે?

યુધિષ્ઠિરનો જવાબ

अहन्यहनि भूतानि गच्छन्ति यममन्दिरम्।
शेषाः स्थिरत्वमिच्छन्ति किमाश्चर्यमतः परम्॥

અર્થ:
દરરોજ લોકો મૃત્યુ પામે છે છતાં જીવતા લોકો એવું માને છે કે તેઓ સદા જીવશે.

---

૨. યક્ષ

મનુષ્યનો સાચો મિત્ર કોણ છે?

યુધિષ્ઠિર
જ્ઞાન અને વિવેક મનુષ્યના સાચા મિત્ર છે.

---

૩. યક્ષ

ધર્મ શું છે?

યુધિષ્ઠિર

જે કાર્ય સત્ય, કરુણા અને ન્યાય પર આધારિત હોય તે ધર્મ છે.

---

૪. યક્ષ

મનુષ્યને સૌથી વધારે શું આશ્ચર્યમાં મૂકે છે?

યુધિષ્ઠિર
મૃત્યુનું સત્ય જાણતા હોવા છતાં માણસનું અમર રહેવાની કલ્પના કરવું.

---

૫.યક્ષ

કોણ ખરેખર સુખી છે?

યુધિષ્ઠિર
જે મનુષ્ય ઓછામાં સંતોષ રાખે છે અને દેવું વગર જીવન જીવે છે તે સુખી છે.

---

૬. યક્ષ

દુનિયામાં સૌથી મોટું ધન શું છે?

યુધિષ્ઠિર
સંતોષ સૌથી મોટું ધન છે.

---

૭. યક્ષ

સૌથી મોટું દુઃખ શું છે?

યુધિષ્ઠિર
અજ્ઞાન સૌથી મોટું દુઃખ છે.

---

૮. યક્ષ

મનુષ્યનો સાચો માર્ગ કયો છે?

યુધિષ્ઠિર
સંતો અને મહાન પુરુષોએ જે માર્ગ બતાવ્યો છે તે સાચો માર્ગ છે.

---

૯. યક્ષ

કોણ ખરેખર જીવિત છે?

યુધિષ્ઠિર

જે મનુષ્ય ધર્મનું પાલન કરે છે અને સારા કાર્યો કરે છે તે સાચા અર્થમાં જીવિત છે.

---

૧૦. યક્ષ

કોણ અંધ છે?

યુધિષ્ઠિર
જે માણસ ધર્મ અને સત્યને નથી જોઈ શકતો તે અંધ છે.

---

૧૧. યક્ષ

મનુષ્યનો સાચો સાથી કોણ છે?

યુધિષ્ઠિર

મનુષ્યના સારા કર્મો જ તેના સાચા સાથી છે.

---

૧૨. યક્ષ

સૌથી મોટું શસ્ત્ર શું છે?

યુધિષ્ઠિર
ધીરજ અને ક્ષમા સૌથી શક્તિશાળી શસ્ત્ર છે.

---

૧૩. યક્ષ

સૌથી મોટું બળ શું છે?

યુધિષ્ઠિર
સત્ય સૌથી મોટું બળ છે.

---

૧૪. યક્ષ

મનુષ્યને મહાન કોણ બનાવે છે?

યુધિષ્ઠિર
વિનમ્રતા અને કરુણા માણસને મહાન બનાવે છે.

---

૧૫. યક્ષ

દુનિયામાં સૌથી મોટું આશ્રય શું છે?

યુધિષ્ઠિર
ધર્મ અને સત્ય માણસનો સૌથી મોટો આશ્રય છે.

યક્ષ યુધિષ્ઠિરના જ્ઞાનથી પ્રસન્ન થયો. તેણે કહ્યું:

“હું તારા ભાઈઓમાંથી એકને જીવિત કરું છું. તું કોને પસંદ કરે છે?”

યુધિષ્ઠિરે નકુલને પસંદ કર્યો.

યક્ષે આશ્ચર્યથી પૂછ્યું:

“ભીમ અને અર્જુન તો વધુ શક્તિશાળી છે. તેમને કેમ નહીં?”

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું:

“મારી માતા કુંતીનો એક પુત્ર હું જીવિત છું. મારી બીજી માતા માદ્રીનો પણ એક પુત્ર જીવિત રહે તે માટે હું નકુલને પસંદ કરું છું.”

યુધિષ્ઠિરની નિષ્પક્ષતા જોઈ યક્ષ અત્યંત પ્રસન્ન થયો.

તે કોઈ સામાન્ય યક્ષ નહોતો, પરંતુ ધર્મદેવ હતા – એટલે કે યુધિષ્ઠિરના પિતા.

તેમણે પ્રસન્ન થઈ ચારેય ભાઈઓને જીવિત કરી દીધા. 

આ પ્રસંગ આપણને બતાવે છે કે:

• સાચું જ્ઞાન મનુષ્યને સંકટમાં પણ શાંત રાખે છે.
• ધર્મ એટલે ન્યાય અને સમતોલતા.
• સત્ય અને કરુણા સાથે ચાલનાર વ્યક્તિને દૈવી કૃપા મળે છે.
• જીવનમાં સૌથી મોટું ધન સંતોષ અને સત્ય છે.

આ કારણથી મહાભારતમાં આ પ્રસંગને જ્ઞાન અને ધર્મની પરાકાષ્ઠા માનવામાં આવે છે.

મહાભારતના આ પ્રસંગો બતાવે છે કે માનવજીવનનું સાચું સૌંદર્ય ધર્મ, કર્તવ્ય, ભક્તિ, જ્ઞાન અને ત્યાગમાં છે.

અર્જુનનો સંઘર્ષ, યુધિષ્ઠિરનું જ્ઞાન, દ્રૌપદીની ભક્તિ, ભીષ્મનો ધર્મ અને કર્ણનો ત્યાગ – આ બધું મળીને માનવજીવનનું એક ઊંડું તત્વજ્ઞાન રજૂ કરે છે.

આથી મહાભારત માત્ર એક મહાકાવ્ય નથી; તે માનવજીવનને પ્રકાશિત કરતું શાશ્વત જ્ઞાનસાગર છે.

કોલમ: જયવાદ

લેખક :જૈમીન જોષી.