પ્રગતિના નામે આપણે શું ગુમાવી રહ્યા છીએ?(What are we losing in the name of progress?)

વિકાસની દોડમાં ક્યાંક આપણે પોતાને જ પાછળ તો નથી મૂકી દીધા?

"પ્રગતિ ત્યારે જ સાચી કહેવાય, જ્યારે તે માત્ર જીવનનો ધોરણ નહીં, પરંતુ જીવનનો સ્તર પણ ઊંચો લાવે."

એક સમય હતો જ્યારે ગામના ચોકમાં બેઠેલા વૃદ્ધો માત્ર વાર્તાઓ જ નહોતા કહેતા; તેઓ પેઢીઓ વચ્ચે અનુભવનું સેતુ બાંધતા હતા. સાંજ પડતાં ઘરના આંગણામાં પરિવાર એકત્ર થતો. ભોજન માત્ર પેટ ભરવા માટે નહોતું, તે સંબંધોને પોષવાનો સમય હતો. બાળકનું શિક્ષણ માત્ર શાળામાં નહીં, પરંતુ ઘરના વાતાવરણમાં પણ થતું હતું. બાળકોનું ધ્યાન માત્ર ઘરના લોકો જ નહિ પણ બહાર શેરીમાં કે ફળિયામાં રહેતા લોકો પણ રાખતા. કૈક ખોટું થાય તો તરત રોકે ટોકે શિખામણ આપે અને સહારો પણ.

આજે ચિત્ર બદલાઈ ગયું છે. ઘર મોટા બન્યા છે, પણ વાતચીતના સમય નાના થઈ ગયા છે. મોબાઇલમાં હજારો સંપર્કો છે, છતાં મનની વાત સાંભળનાર થોડા લોકો જ છે. ટેક્નોલોજી આપણને દુનિયાની નજીક લઈ આવી છે, પરંતુ ઘણી વખત ઘરના લોકો વચ્ચેનું અંતર વધારી દીધું છે. પ્રશ્ન પ્રગતિનો નથી. પ્રશ્ન એ છે કે પ્રગતિના માર્ગે ચાલતાં ચાલતાં શું આપણે એવા અમૂલ્ય ખજાના પાછળ છોડી રહ્યા છીએ, જે પૈસાથી ફરી ક્યારેય ખરીદી શકાશે નહીં?

પ્રગતિ એટલે શું? આજે આપણે પ્રગતિને મોટા ભાગે ઊંચો પગાર, મોટી કાર, આધુનિક ઘર, નવી ટેક્નોલોજી, વિદેશી પ્રવાસ, સોશિયલ મીડિયામાં લોકપ્રિયતા સફળતા અને પ્રગતિની આજ વ્યાખ્યા બની ગઈ છે. આ બધું ખરાબ નથી. માનવજાતે વિજ્ઞાન, આરોગ્ય, સંચાર અને શિક્ષણમાં અદ્ભુત પ્રગતિ કરી છે. આજે એક બટન દબાવતા દુનિયાના કોઈપણ ખૂણે બેઠેલી વ્યક્તિ સાથે વાત કરી શકાય છે. અનેક રોગોની સારવાર શક્ય બની છે. જ્ઞાન હવે પુસ્તકાલયની દિવાલોમાં બંધ નથી રહ્યું. ણ તો કોઈએ તેની મસમોટો ચાર્જ ચૂકવવો પડે છે પરંતુ એક સવાલ હજુ પણ જીવંત છે. જો બધું મળતું જાય છે, તો અંદરનો ખાલીપો કેમ વધે છે? કદાચ કારણ એ છે કે આપણે સાધનોનો વિકાસ કર્યો છે, પરંતુ સંબંધો, સંસ્કાર અને સંવેદનાઓને એટલી જ કાળજીથી વિકસાવ્યાં નથી જેટલી કાળજીથી વિકસાવવા જોઈએ. સબંધોમાં રહેલી ઉષ્મા હવે ખોવાઈ રહી છે. પ્રેમમાં કપટ પ્રવેશી ચુક્યું છે. આજે ઘણા ઘરોમાં ચાર લોકો એક જ રૂમમાં બેઠા હોય છે, પરંતુ દરેક પોતાની અલગ સ્ક્રીનમાં વ્યસ્ત હોય છે. સાથે બેસવાની પરંપરા છે, પરંતુ સાથે જીવવાની કળા ઓછી થતી જાય છે. વાતચીત ઘટી છે. સાંભળવાની ક્ષમતા ઘટી છે. સમજવાની ઈચ્છા પણ ક્યારેક ઘટી ગઈ છે. સંબંધોનો આધાર હવે સમય કરતાં વધુ "ઓનલાઈન હાજરી" પર દેખાવા લાગ્યો છે, પરંતુ કોઈ પણ સંબંધ "સીન" અથવા "લાઇક" થી જીવતો નથી. તે જીવતો રહે છે સમયથી, વિશ્વાસથી, ધીરજથી અને નિઃસ્વાર્થ હાજરીથી. માહિતી વધી છે, જ્ઞાન નહીં આજે કોઈપણ પ્રશ્નનો જવાબ સેકન્ડોમાં મળી જાય છે પરંતુ જીવન જીવવાના પ્રશ્નોના જવાબ હજુ પણ શોધવા પડે છે. અમે બધું જાણીએ છીએ પણ પોતાને કેટલું ઓળખીએ છીએ? માહિતી આપણને બુદ્ધિશાળી બનાવી શકે પરંતુ અનુભવ જ આપણને સમજદાર બનાવે છે અને સમજદારી કોઈ એપ ડાઉનલોડ કરીને મળતી નથી. ન તો વારસાઈમાં મળે છે. તેને કેળવવી પડે છે. સફળતા વધી તો, શાંતિ કેમ ઘટી? આ એક વિચિત્ર વિરોધાભાસ છે ને? આવક વધી છે. સુવિધાઓ વધી છે. સગવડો વધી છે પણ નિંદ્રા ઘટી છે. ધીરજ ઘટી છે. સંતોષ ઘટ્યો છે. આપણું જીવન જાણે સતત દોડમાં છે પણ ઘણીવાર આપણે અટકીને પૂછવાનું ભૂલી જઈએ છીએ હું દોડી ક્યાં રહ્યો છું? બાળકોને આપણે શું આપી રહ્યા છીએ? આજનું બાળક સ્માર્ટફોન ચલાવવાનું વહેલું શીખી જાય છે પરંતુ દાદા-દાદીની વાર્તાઓ સાંભળવાનો સમય ઓછો મળે છે અમે તેને અંગ્રેજી શીખવીએ છીએ. કમ્પ્યુટર શીખવીએ છીએ. સ્પર્ધા શીખવીએ છીએ પણ શું આપણે તેને નિષ્ફળતા સ્વીકારવી? બીજાની લાગણી સમજવી? વડીલોનો આદર કરવો? પ્રકૃતિ સાથે જીવવું? સાચું બોલવું, જ્યારે તે મુશ્કેલ હોય ત્યારે પણ? આ બધું શીખવીએ છીએ. શિક્ષણનો હેતુ માત્ર કમાણી નથી. સારો માણસ બનાવવો પણ છે.

સમય બચાવ્યો... પરંતુ સમય ક્યાં ગયો? સવાલ થાય છે કોઈ દિવસ? ટેક્નોલોજીએ આપણો ઘણો સમય બચાવ્યો છે. બિલ ભરવામાં મિનિટો લાગે છે. ખરીદી ઘરે બેઠા થઈ જાય છે. માહિતી તરત મળી જાય છે પણ બચેલો સમય આપણે ક્યાં વાપરીએ છીએ? પરિવાર સાથે? વાંચનમાં? પ્રકૃતિમાં અથવા ફરી બીજી સ્ક્રીન સામે? સમસ્યા ટેક્નોલોજીમાં નથી. સમસ્યા તેના ઉપયોગની દિશામાં છે. પ્રકૃતિથી દૂર થતું જીવન, કોંક્રિટના જંગલો વધી રહ્યા છે. વૃક્ષોની સંખ્યા ઘટી રહી છે. બાળકોને વરસાદમાં ભીંજાવાનો આનંદ ઓછો અનુભવાય છે. ચાંદને જોવાને બદલે સ્ક્રીનની ચમક વધુ ઓળખાય છે. પ્રગતિ જો પ્રકૃતિને નુકસાન પહોંચાડીને થાય, તો તેની કિંમત આવતી પેઢી ચૂકવે છે.

મૂલ્યોનું ધીમે ધીમે ક્ષરણ થઇ રહ્યું છે. આજે સફળતાની વ્યાખ્યા ઘણી વખત સંપત્તિથી નક્કી થાય છે પરંતુ સમાજનું સાચું બળ સંપત્તિથી નહીં, મૂલ્યોથી ઊભું રહે છે. સત્ય, પ્રામાણિકતા, વિશ્વાસ, કરુણા, સહાનુભૂતિ. આ મૂલ્યો વગરનો વિકાસ બહારથી ચમકે છે, અંદરથી ખોખલો રહે છે.

તો શું પ્રગતિ ખોટી છે? ના, બિલકુલ નહીં. પ્રગતિ માનવજાતની સૌથી મોટી શક્તિઓમાંની એક છે. પ્રશ્ન પ્રગતિનો નથી. પ્રશ્ન સંતુલનનો છે. ટેક્નોલોજી આપણા હાથમાં હોવી જોઈએ. આપણું મન તેના હાથમાં નહીં. પૈસા આપણા જીવનને સરળ બનાવે પરંતુ જીવનનો અર્થ નક્કી ન કરે. વિકાસ આપણને ઊંચા લઈ જાય પણ મૂળથી દૂર ન લઈ જાય.

સાચી પ્રગતિ કેવી હોવી જોઈએ? સાચી પ્રગતિ એ છે. જ્યાં વિજ્ઞાન હોય, પરંતુ વિવેક પણ હોય. જ્યાં ઝડપ હોય, પરંતુ ધીરજ પણ હોય. જ્યાં સંપત્તિ હોય, પરંતુ સંતોષ પણ હોય. જ્યાં સ્પર્ધા હોય, પરંતુ સહકાર પણ હોય. જ્યાં સફળતા હોય, પરંતુ સંસ્કાર પણ હોય અને સૌથી મહત્વનું જ્યાં માણસ પાસે બધું હોય, છતાં માણસાઈ હોય. નૈતિકતાના મુલ્યો ગળથુથીમાંથી મળતા હોય છે.

કદાચ ઇતિહાસ આપણને યાદ નહીં રાખે કે આપણા હાથમાં કયો મોબાઇલ હતો, કઈ કાર હતી અથવા કેટલો પગાર હતો પરંતુ આપણે કોઈના જીવનમાં કેટલો વિશ્વાસ ઉમેર્યો, કેટલો પ્રેમ વહેંચ્યો, કેટલી કરુણા બતાવી, અને કેટલા મૂલ્યો જીવ્યા તે ચોક્કસ યાદ રાખશે. પ્રગતિની દોડમાં આગળ વધવું જરૂરી છે પરંતુ ક્યારેક પાછળ વળી જોવું પણ એટલું જ જરૂરી છે.એ ખાતરી કરવા માટે કે આપણે રસ્તામાં આપણી માનવતા, સંબંધો, સંસ્કૃતિ અને સંસ્કારો પાછળ તો નથી છોડી દીધા કારણ કે જે પ્રગતિ માણસને વધુ સક્ષમ બનાવે, પણ ઓછો માનવી બનાવે તેને વિકાસ નહીં, માત્ર પરિવર્તન કહી શકાય.

જો આવતીકાલે તમારી પાસે દુનિયાની તમામ સુવિધાઓ હોય, પરંતુ સાથે બેસીને હસતો પરિવાર, નિઃસ્વાર્થ મિત્ર, શાંતિથી ઊંઘતી રાત અને સંતોષથી ભરેલું મન ન હોય—તો શું તમે ખરેખર પ્રગતિ કરી છે? એક સવાલ જાતને પૂછો.....

 

લેખક: જૈમિન જોષી.