૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ : આઝાદીના ઉજાસ વચ્ચે કટોકટી અને ગાંધી-સરદારની અદ્વિતીય ભાગીદારી
૧૫ ઓગસ્ટ, ૧૯૪૭. ભારતના ઇતિહાસમાં આ તારીખ માત્ર એક તારીખ નહોતી; તે સદીઓની ગુલામી પછી મળેલા સ્વાતંત્ર્યનો પ્રભાત હતો. એક તરફ દિલ્હીમાં તિરંગો લહેરાઈ રહ્યો હતો, તો બીજી તરફ રસ્તાઓ પર આનંદ હતો, લોકોની આંખોમાં સ્વતંત્ર ભારતનાં સપનાં હતાં અને દેશનું હૃદય એક નવા યુગના સ્વાગત માટે ધબકી રહ્યું હતું પરંતુ આ જ સમયે ભારતના નકશા પર એક ઊંડો ઘા પણ પડ્યો હતો. દેશનું વિભાજન થઈ ચૂક્યું હતું. પંજાબ અને બંગાળમાં કોમી હિંસાની આગ સળગી રહી હતી, લાખો લોકો પોતાના ઘર છોડીને અજાણ્યા પ્રદેશ તરફ નીકળી રહ્યા હતા અને બ્રિટિશ ભારતની સાથે દેશી રજવાડાંના ભવિષ્યનો પ્રશ્ન પણ ભારત સામે ઊભો હતો. એટલે ૧૫ ઓગસ્ટનો દિવસ માત્ર ઉત્સવનો નહોતો; તે એક એવી ઐતિહાસિક કટોકટીનો દિવસ હતો જેમાં ભારતને એકસાથે સ્વતંત્ર પણ થવાનું હતું અને પોતાની અંદરની ભંગાણને પણ સંભાળવાની હતી.
આ પરિસ્થિતિની સૌથી હૃદયસ્પર્શી તસવીર કદાચ એ છે કે જ્યારે દિલ્હી સ્વાતંત્ર્યની ઉજવણી કરી રહ્યું હતું, ત્યારે મહાત્મા ગાંધી દિલ્હીમાં નહોતા. તેઓ કલકત્તાના બેલિયાઘાટા વિસ્તારમાં હૈદરી મૅન્શનમાં હતા. ૧૪ ઓગસ્ટની સાંજે તેમણે સ્પષ્ટપણે કહ્યું હતું કે આવતીકાલે દેશ સ્વતંત્ર થશે, પરંતુ સાથે દેશનું વિભાજન પણ થશે; તેથી આ દિવસમાં આનંદ સાથે શોક પણ જોડાયેલો છે. ૧૫ ઓગસ્ટે તેમણે ઉજવણીના બદલે ઉપવાસ અને પ્રાર્થનામાં દિવસ પસાર કર્યો.
અહીંથી ગાંધીજીની ભૂમિકાનો સાચો અર્થ સમજાય છે. તેમના માટે સ્વતંત્રતા માત્ર સત્તાના હસ્તાંતરણનું નામ નહોતું. જો એક ભારતીયને બીજા ભારતીયથી ધર્મના નામે ભય લાગે, જો પડોશી પડોશીનો શત્રુ બની જાય અને જો દેશ સ્વતંત્ર થયા પછી પણ માણસ પોતાના જ દેશમાં સુરક્ષિત ન રહે, તો એવી સ્વતંત્રતાની આત્મા અધૂરી છે. ગાંધીજીનો વિચાર આ મૂળભૂત માનવતાવાદ પર ઊભો હતો.
ગાંધીજી કલકત્તા ગયા ત્યારે પરિસ્થિતિ અત્યંત તંગ હતી. તેમનો મૂળ કાર્યક્રમ નોઆખલી જવાનો હતો, જ્યાં અગાઉ થયેલી કોમી હિંસાએ ગંભીર ઘા કર્યા હતા. પરંતુ કલકત્તાની પરિસ્થિતિ બગડતાં તેમણે નોઆખલી જવાનું મુલતવી રાખ્યું અને હિંસાગ્રસ્ત કલકત્તામાં જ રહેવાનું પસંદ કર્યું. તેમણે કોઈ સત્તાવાર પદ, સૈન્ય કે સરકારી તંત્રના બળનો આશરો લીધો નહીં. તેમણે માણસના અંતરાત્માને જગાડવાનો માર્ગ પસંદ કર્યો. હિન્દુ અને મુસ્લિમ નેતાઓ સાથે વાત કરી, હિંસાગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં ગયા અને મહંમદ અલી સુહરાવર્દી સાથે રહીને શાંતિ સ્થાપવાનો પ્રયાસ કર્યો.
આ ઘટના ગાંધીજીની અહિંસાને સમજવા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. અહિંસા તેમના માટે નિષ્ક્રિયતા નહોતી. અહિંસા એટલે અન્યાય સામે ઊભા રહેવું, પરંતુ સામેના માણસને નષ્ટ કર્યા વિના તેના અંતરાત્મા સુધી પહોંચવાનો પ્રયાસ કરવો. તેઓ માનતા હતા કે પોલીસ કે સૈન્ય ભય ઊભો કરી શકે, પરંતુ કાયમી શાંતિ માણસના મનમાં જ જન્મે છે. તેથી જ તેમણે પોતાની નૈતિક શક્તિને હથિયાર બનાવી.
૧૫ ઓગસ્ટનો તેમનો ઉપવાસ પણ આ જ વિચારની અભિવ્યક્તિ હતો. અહીં એક ઐતિહાસિક સ્પષ્ટતા જરૂરી છે. ૧૫ ઓગસ્ટે ગાંધીજીનો દિવસભરનો ઉપવાસ અને પ્રાર્થના હતી; તેમણે જે અનિશ્ચિત ઉપવાસ કર્યો હતો તે ૧ સપ્ટેમ્બર ૧૯૪૭ના રોજ કલકત્તામાં ફરી શરૂ થયેલી કોમી હિંસા સામે હતો. ૪ સપ્ટેમ્બરે વિવિધ પક્ષોના પ્રતિનિધિઓએ શાંતિની ખાતરી આપ્યા પછી તેમણે ઉપવાસ તોડ્યો.
આ ઘટનાને ઘણી વાર ‘કલકત્તાનો ચમત્કાર’ કહેવામાં આવે છે, પરંતુ ગાંધીજી પોતે પણ ચમત્કારના અતિશયોક્તિપૂર્ણ અર્થથી સાવચેત હતા. ૧૬ ઓગસ્ટે નવા ગવર્નર સી. રાજગોપાલાચારી તેમને મળ્યા અને તેમના કાર્યને ચમત્કાર ગણાવ્યું ત્યારે ગાંધીજીએ પણ હજુ શાંતિ સ્થાયી થઈ છે કે નહીં તે અંગે સંતોષ ન હોવાનું વ્યક્ત કર્યું હતું.
આ એક ઊંડી રાજકીય સમજ હતી. હિંસા રોકવી અને હૃદય બદલવું બે અલગ બાબતો છે. પ્રથમ કામ પરિસ્થિતિને શાંત કરે છે; બીજું રાષ્ટ્રનું ભવિષ્ય સુરક્ષિત કરે છે. પરંતુ ભારત સામેની કટોકટી માત્ર કોમી હિંસા પૂરતી મર્યાદિત નહોતી. બ્રિટિશ ભારતના પ્રાંતો ઉપરાંત સેંકડો દેશી રજવાડાં હતાં. બ્રિટિશ સત્તા સમાપ્ત થવાની સાથે આ રાજ્યો સામે ભારત કે પાકિસ્તાન સાથે જોડાવાનો અથવા અલગ રહેવાની દિશામાં વિચારવાનો પ્રશ્ન ઊભો થયો. જો દરેક રજવાડું પોતાની અલગ રાજકીય દિશા પસંદ કરે, તો સ્વતંત્ર ભારતનો નકશો એક મજબૂત રાષ્ટ્ર કરતાં અનેક રાજકીય ટાપુઓનો સમૂહ બની શકે એવી વાસ્તવિક ભીતિ હતી.
અહીં સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલનું વ્યક્તિત્વ રાષ્ટ્રનિર્માણની બીજી મહાશક્તિ બનીને સામે આવ્યું. સરદાર પટેલ પાસે માત્ર રાજકીય દૃઢતા નહોતી; તેમની પાસે પરિસ્થિતિને વાંચવાની અદભુત વ્યવહારુ બુદ્ધિ હતી. તેઓ ભારતના પ્રથમ ગૃહમંત્રી અને ઉપપ્રધાનમંત્રી તરીકે દેશી રાજ્યોના એકીકરણના કાર્યમાં કેન્દ્રસ્થાને રહ્યા. ભારત સરકારના સત્તાવાર વર્ણનો પણ સ્વતંત્રતા પછી દેશી રજવાડાંને ભારતીય સંઘમાં જોડવાના તેમના નિર્ણાયક યોગદાનને રાષ્ટ્રીય એકતાના નિર્માણ સાથે જોડે છે.
સરદારની પદ્ધતિ માત્ર કડકાઈની નહોતી. આ બાબત સમજવી ખૂબ જરૂરી છે. તેમણે રાજાઓને માત્ર ધમકાવીને ભારત સાથે જોડ્યા નહોતા. જ્યાં સંવાદથી પ્રશ્ન ઉકેલી શકાય ત્યાં સંવાદ કર્યો, જ્યાં રાજકીય સમજ જરૂરી હતી ત્યાં સમજણનો માર્ગ અપનાવ્યો અને જ્યાં રાષ્ટ્રીય એકતાને સીધો પડકાર હતો ત્યાં સરકારની સત્તાનો મક્કમ ઉપયોગ કરવાની તૈયારી પણ રાખી. તેમના સહયોગી વી. પી. મેનન સાથે તેમણે રાજ્યોને ભારતીય સંઘ સાથે જોડવાની પ્રક્રિયાને વ્યવહારુ સ્વરૂપ આપ્યું.
અહીં ગાંધી અને સરદાર વચ્ચેનો તફાવત દેખાય છે, પરંતુ એ તફાવત વિરોધાભાસ નહોતો. ગાંધીજી માણસના અંતરાત્માને સંબોધતા હતા; સરદાર રાજ્યની રચનાને સ્થિર કરી રહ્યા હતા. ગાંધીજી પૂછતા હતા—‘માણસને માણસથી કેવી રીતે બચાવવો?’ સરદારનો પ્રશ્ન હતો. ‘આ વિશાળ ભૂમિને એક સક્ષમ રાષ્ટ્ર તરીકે કેવી રીતે સંગઠિત કરવું?’
રાષ્ટ્રને બંને પ્રશ્નોના જવાબ જરૂરી હતા.
માત્ર નૈતિક આદર્શો પૂરતા ન હોત, કારણ કે નવા સ્વતંત્ર દેશને વહીવટ, સુરક્ષા અને રાજકીય એકતાની જરૂર હતી. અને માત્ર સત્તા તથા વહીવટી શક્તિ પણ પૂરતી ન હોત, કારણ કે વિભાજનની પીડામાંથી પસાર થતા સમાજને નૈતિક ઘા પણ ભરવાના હતા. એટલે ગાંધી અને સરદારની શક્તિઓને એકબીજાની વિરુદ્ધ જોવી ઐતિહાસિક રીતે અધૂરી દૃષ્ટિ છે.
એક તરફ ગાંધીજી કલકત્તાની ગલીઓમાં ઊભા રહીને કહી રહ્યા હતા કે સ્વતંત્ર ભારતની પહેલી પરીક્ષા એ છે કે આપણે એકબીજાના પ્રાણ અને માનની રક્ષા કરી શકીએ કે નહીં. બીજી તરફ સરદાર રાજકીય નકશાને એવી રીતે ગોઠવી રહ્યા હતા કે ભારત ટુકડાઓમાં વિખેરાઈ ન જાય. એક વ્યક્તિ રાષ્ટ્રના અંતરાત્માને સંભાળી રહી હતી અને બીજી વ્યક્તિ રાષ્ટ્રના માળખાને.
આ જ બંને વચ્ચેનો સૌથી મોટો વૈચારિક સમન્વય હતો. ગાંધીજીનું સત્ય અને અહિંસા રાષ્ટ્રની નૈતિક દિશા બતાવતા હતા; સરદારની મક્કમતા અને વ્યવહારુ બુદ્ધિ રાષ્ટ્રને રાજકીય સ્થિરતા આપતી હતી. એકે કહ્યું કે સ્વતંત્રતા માણસ માટે છે; બીજાએ સુનિશ્ચિત કર્યું કે તે સ્વતંત્રતા માટે એક સક્ષમ અને એકતાબદ્ધ રાજ્ય પણ હોય.
આથી ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ને માત્ર તિરંગો લહેરાવવાનો દિવસ માની લઈએ તો આપણે તેના અડધા ઇતિહાસને જ યાદ કરીશું. તે દિવસ આપણને એ પણ યાદ કરાવે છે કે સ્વતંત્રતા મેળવવી જેટલી મુશ્કેલ હતી, એટલી જ મુશ્કેલ તેને સંભાળવાની હતી. અંગ્રેજો જતા રહ્યા હતા, પરંતુ તેમના જતાં જ દેશ સામે નવા પ્રશ્નો ઊભા થયા. વિભાજન, શરણાર્થીઓ, કોમી હિંસા, રાજકીય અનિશ્ચિતતા અને રાષ્ટ્રીય એકતાનો પ્રશ્ન.
આ કટોકટીમાંથી ભારત બહાર આવ્યું કારણ કે તે સમયે રાષ્ટ્ર પાસે એવા નેતાઓ હતા જેઓ વ્યક્તિગત લોકપ્રિયતા કરતાં રાષ્ટ્રીય હિતને મોટું માનતા હતા. ગાંધીજીને દિલ્હીની ઉજવણી કરતાં કલકત્તાની પીડા વધુ મહત્વની લાગી. સરદારને રાજકીય પડકારોની મુશ્કેલી કરતાં ભારતની અખંડતા વધુ મહત્વની લાગી. બંનેના માર્ગ અલગ હતા, પરંતુ ગંતવ્ય એક હતું. ભારત.
આજે, સ્વતંત્રતાના દાયકાઓ પછી, આપણે જ્યારે રાષ્ટ્રભાવનાની વાત કરીએ છીએ ત્યારે આ ઇતિહાસમાંથી એક અત્યંત મહત્વની શીખ મળે છે: રાષ્ટ્રપ્રેમ માત્ર નારા બોલવામાં નથી; રાષ્ટ્રપ્રેમ એટલે કટોકટીની ઘડીએ પોતાના સ્વાર્થ કરતાં રાષ્ટ્રને મોટું માનવું. મતભેદ હોય તો પણ રાષ્ટ્રહિત ન છોડવું. વિવિધતા હોય તો પણ એકતાની ડોર ન તૂટવા દેવી. સત્તા મળે તો તેનો ઉપયોગ પ્રતિશોધ માટે નહીં, પરંતુ વ્યવસ્થા અને કલ્યાણ માટે કરવો. અને સૌથી અગત્યનું માણસને તેની ઓળખથી પહેલાં માણસ તરીકે જોવો.
૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ની સવાર આપણને સ્વતંત્ર ભારત આપીને આવી હતી, પરંતુ એ સવારની પાછળ અસંખ્ય રાતોની પીડા હતી. ગાંધીજી એ પીડાના ઘા પર માનવતાનો હાથ મૂકતા હતા અને સરદાર પટેલ ભારતના વિખરાતા રાજકીય અસ્તિત્વને એક મજબૂત રાષ્ટ્રના સ્વરૂપમાં ગૂંથી રહ્યા હતા. એટલે ભારતની આઝાદીની સાચી કથા માત્ર ‘અંગ્રેજો ગયા અને ભારત સ્વતંત્ર થયું’ એટલી સરળ નથી. સાચી કથા એ છે કે સ્વતંત્રતાના પ્રથમ જ દિવસે ભારતે પોતાની સૌથી કઠિન પરીક્ષાઓનો સામનો કર્યો અને નૈતિક સાહસ, રાજકીય દૃઢતા તથા રાષ્ટ્રીય એકતાની શક્તિથી તે પરીક્ષામાંથી પસાર થયું.
આજે જ્યારે તિરંગો આકાશમાં લહેરાય ત્યારે તેની ત્રણ રંગોની વચ્ચે આપણે એક ચોથો અદૃશ્ય રંગ પણ જોવો જોઈએ જવાબદારીનો. કારણ કે સ્વતંત્રતા વારસામાં મળેલી ભેટ નથી; તે દરેક પેઢીએ પોતાના વર્તનથી સાચવવાની પ્રતિજ્ઞા છે.
ગાંધીજી આપણને શીખવે છે કે રાષ્ટ્રની આત્મા માણસની માનવતામાં વસે છે.
સરદાર પટેલ આપણને શીખવે છે કે રાષ્ટ્રની શક્તિ તેની એકતામાં વસે છે.
અને ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ આપણને એક જ અમર સંદેશ આપે છે.
ભારતની સ્વતંત્રતા માત્ર મેળવવાની ઘટના નહોતી; તેને એકતા, સંયમ, નૈતિકતા અને રાષ્ટ્રીય નિષ્ઠાથી જીવંત રાખવાની સતત જવાબદારી હતી.
આજે તિરંગા સામે ઊભા રહીને જો આપણે આ એક વાત સાચા હૃદયથી સમજી લઈએ, તો જ ૧૫ ઓગસ્ટનો ઉત્સવ માત્ર ઉજવણી નહીં રહે. તે રાષ્ટ્રનિર્માણની પ્રતિજ્ઞા બની જશે.
લેખક: જૈમીન જોષી.
No comments:
Post a Comment