હિમાલય તૂટી રહ્યો છે કે આપણે સમજવામાં મોડું કરી રહ્યા છીએ?
26 ઓગસ્ટે નેપાળ અને તિબેટની સરહદ પાસે જે બન્યું તેને માત્ર પૂર કહેવું કદાચ આ ઘટનાની વૈજ્ઞાનિક ગંભીરતાને નાની કરી દેવા જેવું છે. પર્વતની ઊંચાઈએ કંઈક તૂટ્યું, બરફ અને ખડકોનો વિશાળ જથ્થો ઢોળાવ પરથી નીચે ધસી આવ્યો, નદીના પ્રવાહમાં અચાનક અસાધારણ ઊર્જા ઉમેરાઈ અને પછી જે બન્યું તે માત્ર પાણીનું વહેણ નહોતું—તે પાણી, બરફ, માટી, ખડકો અને તૂટેલા પર્વતનો સંયુક્ત પ્રવાહ હતો. આ પ્રકારનો debris flow એટલો ઘન અને શક્તિશાળી હોઈ શકે છે કે તે સામાન્ય પૂર કરતાં અનેકગણો વિનાશક બને. પ્રાથમિક વૈજ્ઞાનિક વિશ્લેષણો આ ઘટનાને ગ્લેશિયર-કોલેપ્સ અને વિશાળ બરફ-પથ્થર ધસારા સાથે જોડે છે.
પરંતુ અહીં સૌથી અગત્યનો પ્રશ્ન છે. આખરે પર્વત તૂટ્યો કેમ?
હિમાલયને આપણે ઘણી વખત બરફથી ઢંકાયેલો, અડગ અને શાશ્વત પર્વત માનીએ છીએ. પરંતુ ભૂગર્ભશાસ્ત્રની દૃષ્ટિએ હિમાલય અત્યંત યુવાન અને સક્રિય પર્વતમાળા છે. ભારતીય અને યુરેશિયન ટેક્ટોનિક પ્લેટો આજે પણ એકબીજા તરફ ધકેલાઈ રહી છે. એટલે પર્વતની અંદર સતત દબાણ, તિરાડો અને ભૂગર્ભીય હલચલ ચાલતી રહે છે. બીજી તરફ ઊંચાઈ પરનું હિમ અને ખડકો તાપમાનના સતત ફેરફારો સામે ઝઝૂમે છે. દિવસ-રાતનું તાપમાન, બરફનું ગળવું અને ફરી જમવું, વરસાદ, ભૂકંપીય કંપન અને ઢોળાવનું ગુરુત્વાકર્ષણ—આ બધું મળીને પર્વતને અંદરથી ધીમે ધીમે નબળો બનાવે છે.
અહીં જ હવામાન પરિવર્તનનું પરિબળ વધુ મહત્વનું બની જાય છે.
ગ્લેશિયર માત્ર બરફનો ઢગલો નથી. તે હજારો વર્ષથી સંચિત બરફનું ધીમે ધીમે વહેતું વિશાળ તંત્ર છે. જ્યારે તાપમાન વધે છે ત્યારે ગ્લેશિયર પાછળ ખસે છે, તેની સપાટી અને અંદર પીગળેલા પાણીના માર્ગો બદલાય છે અને કેટલીક જગ્યાએ ગ્લેશિયરના તળિયે પાણી પહોંચીને બરફ અને ખડક વચ્ચેનું ઘર્ષણ ઘટાડે છે. પરિણામે કોઈ ઢોળાવ અથવા બરફનો મોટો ભાગ અચાનક સરકી શકે છે. સાથે સાથે ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં જમીન લાંબા સમય સુધી થીજી રહેતી હોય છે—જેને permafrost કહેવામાં આવે છે. તાપમાન વધવાથી આ જામી રહેલી જમીન નબળી પડે તો ખડકના ઢોળાવો પણ વધુ અસ્થિર બની શકે છે. હિમાલયમાં ગરમી વધવાથી ગ્લેશિયર, પર્માફ્રોસ્ટ અને પર્વતીય ઢોળાવ વચ્ચેના આ સંબંધને લઈને વૈજ્ઞાનિક ચિંતા વધી રહી છે.
નેપાળની તાજેતરની ઘટનામાં સંભવિત ક્રમને સરળ રીતે સમજીએ તો વાત કંઈક આવી બને છે: ઊંચાઈ પરનો પર્વતીય ભાગ અસ્થિર થયો; બરફ અને ખડકનો વિશાળ જથ્થો નીચે ધસી આવ્યો; તેની ગતિ અને ઘર્ષણથી બરફ પીગળ્યો અને પાણીનું પ્રમાણ વધ્યું; આ આખો જથ્થો નદીની ખીણમાં પહોંચ્યો; નદીના સામાન્ય વહેણમાં અચાનક અસાધારણ જથ્થો ઉમેરાયો; અને પછી પાણી સાથે કાદવ, બરફ તથા વિશાળ ખડકો નીચે તરફ ધસી આવ્યા. કેટલાક સ્થળોએ નદીનું સ્તર માત્ર અડધા કલાકમાં લગભગ નવ મીટર સુધી વધ્યાનું પ્રાથમિક અહેવાલોમાં જણાવાયું છે.
આને સમજવા માટે “પૂર” શબ્દ કરતાં “પર્વતની ઊર્જા નદીમાં પરિવર્તિત થવી” વધુ યોગ્ય ઉપમા છે.
સામાન્ય પૂર દરમિયાન નદીમાં પાણીનું પ્રમાણ વધે છે. પરંતુ debris flowમાં પાણી પોતે જ એક પ્રકારનું વહેતું પરિવહન માધ્યમ બની જાય છે, જે તેની સાથે માટી, રેતી, બરફ અને મોટા પથ્થરો ખેંચીને લઈ જાય છે. પાણીની ઘનતા અને પ્રવાહની ગતિ બદલાતા તેની વિનાશક ક્ષમતા પણ વધી જાય છે. તેથી આવા પ્રવાહમાં માત્ર પાણીથી બચવું પૂરતું નથી; તેની સાથે આવતો ઘન પદાર્થ જ ઘણી વખત સૌથી મોટો વિનાશ સર્જે છે.
આ ઘટનાનો બીજો વૈજ્ઞાનિક પાસો વધુ ચિંતાજનક છે. પર્વત ધસી પડે ત્યારે તે નદીના પ્રવાહને થોડા સમય માટે રોકી પણ શકે છે. જો ખડકો, બરફ અને કાદવ નદીમાં કુદરતી બંધ બાંધી દે, તો તેની પાછળ પાણી એકઠું થવા લાગે છે. થોડા સમય પછી જો આ કુદરતી બંધ તૂટી જાય, તો અચાનક બીજી પૂરલહેર સર્જાઈ શકે છે. તાજેતરની ઘટનાના વિસ્તારમાં આવા નવા બનેલા જળાશયો અંગે પણ સત્તાવાળાઓ નજર રાખી રહ્યા છે; એક જળાશયમાંથી પાણી બહાર નીકળવાનું શરૂ થયું છે, જ્યારે બીજા મોટા જળાશયને લઈને હજુ જોખમનું મૂલ્યાંકન ચાલી રહ્યું છે.
અર્થાત્, કુદરતી આપત્તિ હંમેશાં એક જ ઘટના નથી હોતી. ઘણી વખત એક ઘટના બીજી ઘટનાનું કારણ બને છે ગ્લેશિયર તૂટે, ભૂસ્ખલન થાય, નદી અટકે, તળાવ બને, તળાવ તૂટે અને ફરી પૂર આવે. ભૂગોળની ભાષામાં આ cascading hazard છે. એક જોખમ બીજા જોખમને જન્મ આપે છે.
અને કદાચ આ જ જગ્યાએ ભવિષ્યનો સૌથી મોટો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે.
શું આવું ફરી થઈ શકે?
જવાબ છે. હા, પરંતુ દરેક ગ્લેશિયર અથવા દરેક પર્વત આવું કરશે એવું કહેવું વૈજ્ઞાનિક રીતે યોગ્ય નથી. જોખમ સ્થળ પ્રમાણે બદલાય છે. પરંતુ ગરમ થતું વાતાવરણ ઊંચાઈવાળા પ્રદેશોમાં બરફના સંગ્રહ, ગ્લેશિયરના પીછેહઠ, ગ્લેશિયલ તળાવો અને પર્વતીય ઢોળાવની સ્થિરતા પર અસર કરી રહ્યું છે. એટલે કેટલીક જગ્યાએ એવી પરિસ્થિતિઓ ઊભી થઈ શકે છે જેમાં અચાનક પૂર, ભૂસ્ખલન અને બરફ-પથ્થરના ધસારા જેવા જોખમો વધી શકે. વૈજ્ઞાનિકો ખાસ કરીને હિમાલયના ઝડપથી બદલાતા cryosphere અર્થાત્ બરફ અને હિમથી બનેલી કુદરતી વ્યવસ્થા—પર નજર રાખવાની જરૂરિયાત દર્શાવી રહ્યા છે પરંતુ અહીં એક મહત્વની બાબત સમજવી જરૂરી છે: દરેક પર્વતીય પૂર માટે સીધું “આબોહવા પરિવર્તન જવાબદાર છે” કહી દેવું પણ યોગ્ય નથી. કોઈ ચોક્કસ ભૂસ્ખલનનું તાત્કાલિક કારણ ભારે વરસાદ, ભૂકંપીય હલચલ, પર્વતની આંતરિક તિરાડ અથવા ઢોળાવની અસ્થિરતા હોઈ શકે છે. હવામાન પરિવર્તન ઘણી વખત સીધું બટન દબાવતું કારણ નહીં, પરંતુ જોખમની પૃષ્ઠભૂમિ બદલતું પરિબળ હોય છે. એટલે વિજ્ઞાનનો સાચો પ્રશ્ન “આ ઘટના ક્લાઇમેટ ચેન્જથી થઈ કે નહીં?” કરતાં વધુ ઊંડો છે. “શું બદલાતા તાપમાનને કારણે આવી ઘટના બનવા માટેની પરિસ્થિતિ વધુ અનુકૂળ બની રહી છે?”
આ પ્રશ્ન માત્ર નેપાળનો નથી.
હિમાલયમાંથી નીકળતી નદીઓ ભારત, નેપાળ, ભૂટાન, બાંગ્લાદેશ અને પાકિસ્તાનના વિશાળ વિસ્તારોના જીવન સાથે જોડાયેલી છે. ઉપરના પર્વતમાં થતો ફેરફાર નીચેના મેદાન સુધી પહોંચે છે. એક જગ્યાએ ગ્લેશિયરનું ગળવું માત્ર પર્વતની સમસ્યા નથી રહેતું; તે નદીના પ્રવાહ, ખેતી, જળવિદ્યુત, શહેરો, પુલો અને લાખો લોકોની સુરક્ષાનો પ્રશ્ન બની શકે છે એટલે ભવિષ્યનો રસ્તો માત્ર રાહત અને બચાવકાર્યમાં નથી. ઉપગ્રહોથી ગ્લેશિયરોનું સતત નિરીક્ષણ, ઊંચાઈવાળા તળાવોમાં પાણીના સ્તરની દેખરેખ, પર્વતીય ઢોળાવની ભૂગર્ભીય તપાસ, નદીના પ્રવાહ માટે સેન્સર, સિસ્મિક મોનિટરિંગ અને સૌથી અગત્યનું—નીચાણવાળા વિસ્તારો સુધી સમયસર ચેતવણી પહોંચાડતી early-warning system જરૂરી બનશે. કુદરતી ઘટના રોકી શકાતી ન હોય, પરંતુ તેના કારણે થતા મૃત્યુ અને વિનાશને ઘણો ઓછો કરી શકાય છે. તાજેતરની ઘટનાએ પણ બતાવ્યું છે કે દૂરના અને દુર્ગમ હિમાલયમાં આવી દેખરેખ કેટલી મુશ્કેલ છે.
હિમાલય આપણને કદાચ કોઈ નવી વાત નથી કહી રહ્યો. તે માત્ર એટલું કહી રહ્યો છે કે પર્વતને સ્થિર માનીને બનાવેલી આપણી દુનિયા પોતે સ્થિર નથી. અમે રસ્તા બનાવીએ છીએ, પુલો બનાવીએ છીએ, નદીઓને બંધ કરીએ છીએ, પર્વતોમાં વસાહતો ઊભી કરીએ છીએ અને પછી માનીએ છીએ કે કુદરત અમારી યોજનાને અનુસરશે. પરંતુ પર્વત પાસે કોઈ નકશો નથી, નદી પાસે કોઈ સરકારી સીમા નથી અને હિમાલયને આપણા વિકાસની સમયમર્યાદાની કોઈ ખબર નથી.
26 ઓગસ્ટની નેપાળની ઘટના તેથી માત્ર એક કુદરતી આપત્તિ નથી; તે એક વૈજ્ઞાનિક સંદેશ છે. પૃથ્વીનું તાપમાન બદલાય ત્યારે તેની અસર માત્ર ગરમીના વધારા સુધી મર્યાદિત રહેતી નથી. તે બરફની રચના બદલે છે, પાણીના માર્ગ બદલે છે, પર્વતની સ્થિરતા બદલે છે અને અંતે માનવજીવનના જોખમને બદલી શકે છે.
હિમાલય તૂટી રહ્યો છે કે નહીં. આ પ્રશ્નનો જવાબ કદાચ એટલો સરળ નથી. પરંતુ એટલું ચોક્કસ છે કે હિમાલય બદલાઈ રહ્યો છે અને કદાચ આપણું સૌથી મોટું અજ્ઞાન એ છે કે આપણે પર્વતને તેની ઊંચાઈથી માપીએ છીએ, તેની અંદર ચાલી રહેલા પરિવર્તનોથી નહીં. નેપાળમાં પર્વત પરથી નીચે આવ્યું પાણી કદાચ થોડા દિવસોમાં ઓસરી જશે. રસ્તાઓ ફરી બનશે, પુલો ફરી ઊભા થશે અને જીવન ફરી સામાન્ય થવાનો પ્રયત્ન કરશે. પરંતુ હિમાલયની અંદર ચાલતી ભૌગોલિક અને હવામાની પ્રક્રિયાઓ અટકવાની નથી.
પ્રશ્ન હવે એ નથી કે આપત્તિ આવશે કે નહીં.
પ્રશ્ન એ છે કે આગલી આપત્તિ આવે તે પહેલાં આપણે પર્વતને વાંચતા શીખીશું કે નહીં.
લેખક : જૈમિન જોષી.
No comments:
Post a Comment