જે પ્રેમ રક્ષણ માંગે છે, એ પ્રેમ છે કે ભય? (Is the love that seeks protection truly love, or is it fear?)

 

જે પ્રેમ રક્ષણ માંગે છે, એ પ્રેમ છે કે ભય?

        રક્ષાબંધન આવે છે ત્યારે ઘરની અંદર એક અજાણી ચહલપહલ જન્મે છે. વર્ષોથી કબાટના કોઈ ખૂણામાં પડેલો જૂનો ફોટો બહાર આવે છે, બાળપણના ઝઘડાઓ યાદ આવે છે, બહેનના હાથમાં રાખડી આવે છે અને ભાઈના કાંડા પર એક નાનકડી દોરી બંધાઈ જાય છે. દોરી બહુ નાજુક હોય છે, પરંતુ તેની સાથે જોડાયેલો અર્થ એટલો ગાઢ હોય છે કે ક્યારેક આખું બાળપણ એ એક દોરીમાં સમાઈ જાય છે. એક જ ઘરમાં સાથે ઉછરેલા બે બાળકો, જેમણે ક્યારેક એકબીજાની વસ્તુ છીનવી હશે, એકબીજાની ફરિયાદ કરી હશે, માતાની નજરથી બચીને કોઈ શરારત કરી હશે, એ જ બે માણસો વર્ષો પછી જીવનના જુદા જુદા ખૂણામાં ઊભા રહીને ફરી એક દોરીથી જોડાય છે. પરંતુ આ દોરીને જો આપણે માત્ર પરંપરા તરીકે જોઈશું તો કદાચ રક્ષાબંધનનો સૌથી સુંદર અર્થ આપણાથી ચૂકી જશે. કારણ કે રાખડી ખરેખર કાંડા પર બંધાય છે કે માણસના મન પર આ પ્રશ્ન કરતાં પણ મોટો પ્રશ્ન એ છે કે આપણે જેને ‘રક્ષા’ કહીએ છીએ, તેનું સ્વરૂપ શું છે?

        રક્ષા શબ્દ સાંભળતાં જ આપણા મનમાં એક દૃશ્ય ઊભું થાય છે. કોઈ શક્તિશાળી માણસ કોઈ નબળા માણસની સામે ઢાલ બનીને ઊભો છે. ભાઈ બહેનની રક્ષા કરશે, આ પરંપરાગત ભાવના છે. પરંતુ જો થોડું ઊંડે જઈને જોઈએ તો અહીં એક અજાણ્યો પ્રશ્ન જન્મે છે: બહેન નબળી છે અને ભાઈ શક્તિશાળી છે. શું રક્ષાબંધનનો આખો અર્થ આટલો જ છે?  જો આવું હોય તો સમય બદલાતા આ તહેવારનો અર્થ પણ બદલાઈ જવો જોઈએ. આજે બહેન શિક્ષિત છે, પોતાનું જીવન પસંદ કરી શકે છે, પોતાના નિર્ણયો લઈ શકે છે, પોતાના સપનાઓ માટે સંઘર્ષ કરી શકે છે. તે ભાઈની સુરક્ષાની રાહ જોતી કોઈ અસહાય વ્યક્તિ નથી. તો પછી રક્ષાબંધનની દોરી હજુ શેનું વચન માગે છે?

કદાચ અહીંથી રક્ષાબંધનને ઓશોની આંખે જોવાની શરૂઆત થાય છે.

        ઓશો માટે પ્રેમનો અર્થ કોઈને પોતાની મુઠ્ઠીમાં પકડી રાખવો નહોતો. તેમના અનેક પ્રવચનોમાં પ્રેમ અને સ્વતંત્રતાનો સંબંધ વારંવાર સામે આવે છે. તેઓ કહે છે કે જ્યાં પ્રેમ સાચો હોય ત્યાં બીજાની સ્વતંત્રતા નષ્ટ થતી નથી; ઊલટું, પ્રેમ માણસને વધુ સ્વતંત્ર બનાવે છે. તેમની દૃષ્ટિએ માલિકીભાવ, ઈર્ષ્યા અને કબજો પ્રેમના નામે પ્રવેશી જાય ત્યારે સંબંધનું સ્વરૂપ બદલાઈ જાય છે. ઓશો એક જગ્યાએ પ્રેમને સ્વતંત્રતાની પરિધિ અને સ્વતંત્રતાને તેના કેન્દ્ર સાથે જોડે છે; બીજી જગ્યાએ તેઓ સ્પષ્ટ કરે છે કે માણસને વસ્તુની જેમ ટ્રીટ કરી શકાય નહીં, કારણ કે માણસનું મૂળ સ્વરૂપ જ તેની સ્વતંત્રતા છે.

 

        આ વિચારને જો રક્ષાબંધનની દોરી પર મૂકીએ તો આખું ચિત્ર બદલાઈ જાય છે. કદાચ ભાઈએ બહેનને એવું વચન આપવાનું નથી કે “હું તને દુનિયાથી બચાવીશ”; કદાચ સાચું વચન એ છે કે “હું તારી સ્વતંત્રતાથી ક્યારેય ડરીશ નહીં.” કારણ કે ઘણી વખત આપણે જે રક્ષણ કહીએ છીએ તેની પાછળ પ્રેમ કરતાં ભય વધારે છુપાયેલો હોય છે. “ત્યાં ન જતી, આ ન કરતી, આ માણસ સાથે સંબંધ ન રાખતી, આ નિર્ણય ન લેતી” આ બધું પણ ઘણીવાર ‘તારી ચિંતા છે’ કહીને કરવામાં આવે છે. પરંતુ ચિંતા અને નિયંત્રણ વચ્ચેની રેખા બહુ પાતળી છે. જ્યાં ચિંતા બીજાના જીવનનો નિર્ણય લેવા લાગે છે ત્યાં પ્રેમ ધીમે ધીમે માલિકીમાં પરિવર્તિત થવા લાગે છે. ઓશો માટે આ જ મૂળ પ્રશ્ન છે: જો હું તને પ્રેમ કરું છું, તો શું તારી સ્વતંત્રતાથી મને ભય કેમ લાગે છે?

        અહીં ‘ભય’ શબ્દને સમજવો જરૂરી છે. ભય હંમેશા ચીસ પાડતો નથી. ઘણી વખત તે ખૂબ મીઠી ભાષામાં આવે છે. “હું તારા ભલા માટે કહું છું.” “મને તારી ચિંતા છે.” “હું તને કંઈ થવા નહીં દઉં.” “તું મારી વાત માનીશ તો સારું.” આ વાક્યોમાં લાગણી પણ હોઈ શકે છે, પરંતુ તેની અંદર ક્યારેક એક અદૃશ્ય માલિકીભાવ પણ જન્મે છે. તું મારી છે, એટલે તારા જીવન વિશે નિર્ણય લેવાનો મને અધિકાર છે. પ્રેમ અહીંથી થોડો ખસી જાય છે અને ‘મારો અધિકાર’ આગળ આવી જાય છે.

        ઓશો સંબંધોને સમજાવતા એક ખૂબ જ મૂળભૂત તફાવત તરફ લઈ જાય છે—કોઈ વ્યક્તિ સાથે સંબંધ રાખવો અને કોઈ વ્યક્તિને પોતાની માલિકી માનવી એ એક વાત નથી. તેમના વિચારમાં સંબંધ ત્યારે સાચો બને છે જ્યારે બે વ્યક્તિઓ એકબીજાની નજીક હોવા છતાં પોતાની સ્વતંત્રતા જાળવી શકે. સંબંધમાં નજીકતા હોય, પરંતુ કબજો ન હોય; સ્નેહ હોય, પરંતુ માલિકી ન હોય; કાળજી હોય, પરંતુ નિયંત્રણ ન હોય.

તો શું ભાઈ-બહેનના સંબંધને પણ આ જ રીતે જોઈ શકાય?

કદાચ હા. અને કદાચ રક્ષાબંધનનો આધુનિક અર્થ પણ અહીં જ છુપાયેલો છે.

        ભાઈ બહેનની રક્ષા કરે એ સુંદર છે, પરંતુ જો બહેન પોતાના જીવનનો નિર્ણય લેતી વખતે સૌથી પહેલાં એ વિચારે કે “મારા ભાઈને આ ગમશે કે નહીં?” તો આપણે વિચારવું જોઈએ કે આ પ્રેમ છે કે ભય. જો ભાઈ બહેનના દરેક નિર્ણયમાં પોતાની મંજૂરી શોધે, તો તે પ્રેમનું રક્ષણ નથી; તે સંબંધ પર પોતાના અધિકારનું રક્ષણ છે. જો ભાઈ કહે કે “તું મારી બહેન છે, તેથી તને શું કરવું તે હું નક્કી કરીશ,” તો રાખડીની દોરી પ્રેમની નહીં, માલિકીની દોરી બની જાય છે. પરંતુ જો એ જ ભાઈ કહે કે “તું તારી રીતે જીવન જીવ, તારી પસંદગીનો હું આદર કરીશ; તને મારી જરૂર પડશે ત્યારે હું તારી બાજુએ ઊભો રહીશ,” તો કદાચ રક્ષાબંધનની દોરીને એક નવો અર્થ મળે છે.

        આ અર્થમાં રક્ષા એટલે કોઈના પગમાં બેડી નાખવી નહીં, પરંતુ તેના પગને મજબૂત બનાવવું. રક્ષા એટલે કોઈને પોતાની પાછળ છુપાવી દેવું નહીં, પરંતુ તેને પોતાના પગ પર ઊભા થવા દેવું. રક્ષા એટલે દરેક મુશ્કેલીમાંથી કોઈને બચાવી લેવું નહીં, પરંતુ મુશ્કેલી આવે ત્યારે તેની અંદરની શક્તિ પર વિશ્વાસ રાખવો.

        ઓશોનો પ્રેમવિચાર અહીં વધુ ઊંડો થઈ જાય છે. તેઓ કહે છે કે પ્રેમ જો સાચો હોય તો તે સ્વતંત્રતા આપે છે; અને જ્યારે પ્રેમ માલિકીભાવમાં ફેરવાય છે ત્યારે તે બંધન બને છે. તેમના માટે પ્રેમ કોઈ કાનૂની સંબંધ કે સામાજિક કરાર કરતાં વધુ એક આંતરિક સ્થિતિ છે. એવો ભાવ કે જેમાં બીજાને પોતાના અહંકારની મિલકત બનાવવાની જરૂર રહેતી નથી.

        આ વિચારને ભાઈ-બહેન સુધી લાવીએ તો એક અદ્ભુત વાત સમજાય છે. ભાઈ અને બહેનનો સંબંધ જન્મથી મળે છે, પરંતુ તેની અંદર રહેલો પ્રેમ જન્મથી મળતો નથી. લોહીનો સંબંધ આપમેળે મળે છે; હૃદયનો સંબંધ ધીમે ધીમે રચાય છે. બાળપણમાં બંને સાથે રહે છે એટલે સંબંધ છે, પરંતુ યુવાનીમાં બંને જુદી દિશામાં ચાલવા લાગે ત્યારે ખબર પડે છે કે સંબંધ ખરેખર કેટલો જીવંત છે. એક જ ઘરમાં રહેવું સરળ છે; અંતર હોવા છતાં એકબીજાના મનમાં જગ્યા જાળવી રાખવી મુશ્કેલ છે.

રક્ષાબંધન કદાચ આ જ અંતરને થોડા સમય માટે પુલ આપે છે.

        બહેન આવે છે. ભાઈ સામે બેસે છે. હાથ આગળ વધે છે. રાખડી બંધાય છે. અને એ ક્ષણે કોઈ શબ્દની જરૂર પડતી નથી. બંનેને કદાચ યાદ આવે છે કે જીવનની દોડમાં ઘણું બદલાઈ ગયું છે, પરંતુ બાળપણનો એક નાનો ખૂણો હજુ બંનેમાં જીવતો છે. માણસ મોટો થઈ જાય છે, પરંતુ કેટલાક સંબંધો તેની અંદરના બાળકને જીવંત રાખે છે. ભાઈ-બહેનનો સંબંધ કદાચ એવો જ સંબંધ છે. જ્યાં તમે એકબીજાના વર્તમાન કરતાં વધુ એકબીજાના ભૂતકાળના સાક્ષી હો છો.

        બહેન જાણે છે કે ભાઈ બાળપણમાં કેવો હતો; ભાઈ જાણે છે કે બહેન પહેલી વાર ક્યારે રડી હતી, ક્યારે હસી હતી, ક્યારે કોઈ નાની વાત માટે જીદ કરી હતી. જીવનમાં પછી ભલે બંને કેટલીય નવી ઓળખો ધારણ કરે. કોઈ અધિકારી બને, કોઈ શિક્ષક બને, કોઈ વેપારી બને, કોઈ માતા બને, કોઈ પિતા બને એકબીજા માટે તેઓ ક્યારેક એ જ જૂના ઘરના બે બાળકો રહે છે.

એટલે રક્ષાબંધનની દોરીમાં માત્ર રક્ષણ નથી, સ્મૃતિ પણ છે અને કદાચ સ્મૃતિ કરતાં પણ ઊંડું કંઈક છે “સ્વીકાર”.

“તું જે છે, એ જ સ્વરૂપે મને સ્વીકાર્ય છે.”

આ વાક્ય કોઈ રાખડી કરતાં મોટું છે કારણ કે માણસને ઘણી વખત દુનિયા બદલવા માંગે છે. માતા-પિતા તેને પોતાની અપેક્ષા મુજબ બનાવા માંગે છે, સમાજ તેને પોતાની પરંપરા મુજબ જોવે છે, જીવનસાથી પોતાની કલ્પના મુજબ સ્વીકારવા માંગે છે, મિત્રો પોતાની સુવિધા મુજબ. પરંતુ ભાઈ-બહેનના સંબંધમાં એક એવી શક્યતા છે જ્યાં માણસ કહી શકે “તું બદલાઈ ગયો છે, છતાં તું મારો જ છે.” આ સ્વીકારમાં એક પ્રકારની આધ્યાત્મિકતા છે.

        ઓશો માટે પ્રેમનું સૌંદર્ય પણ આ જ છે. બીજાને પોતાના આકારમાં ઢાળવો નહીં, પરંતુ તેને પોતાના સ્વરૂપમાં ખીલવા દેવું. તેઓ સંબંધને ‘I-it’ એટલે કે માલિકી અને વસ્તુના સંબંધથી અલગ કરીને ‘I-thou’ની દિશામાં લઈ જાય છે, જ્યાં સામેનો માણસ વસ્તુ નથી, એક જીવંત અસ્તિત્વ છે. આ દૃષ્ટિથી જોવામાં આવે તો રક્ષાબંધનનો અર્થ પણ ખૂબ ઊંડો બની શકે છે. બહેન કોઈ એવી વ્યક્તિ નથી જેને ભાઈએ પોતાની છત્રછાયામાં રાખવાની છે. તે એક સંપૂર્ણ મનુષ્ય છે. તેના પોતાના સ્વપ્નો છે, પોતાની ભૂલો છે, પોતાની સમજ છે, પોતાની યાત્રા છે. ભાઈની ભૂમિકા તેની ઉપર આકાશ બનીને છવાઈ જવાની નથી; જરૂર પડે ત્યારે આકાશમાં એક વાદળ બનીને છાંયો આપવાની છે. અને એ પણ ત્યારે જ, જ્યારે છાંયો સૂર્યને ઢાંકી ન નાખે. રક્ષાબંધનને જો આપણે માત્ર “ભાઈ બહેનની રક્ષા કરશે” એટલા સુધી સીમિત રાખીએ તો આપણે તહેવારનો અડધો અર્થ જ સમજ્યા. બાકીનો અડધો અર્થ એ છે કે બે મનુષ્યો એકબીજાને એટલો વિશ્વાસ આપે કે બંને પોતાની નબળાઈ છુપાવવાની જરૂર ન અનુભવે.

        ઓશોના વિચારોમાં પ્રેમની એક વિશેષતા છે. પ્રેમ માણસને નાનો નથી કરતો, મોટો બનાવે છે. પ્રેમ જો તમને ડરાવે, તમને સતત અસુરક્ષિત રાખે, તમને બીજાના જીવન પર કબજો કરવાની ઇચ્છા આપે, તો કદાચ ત્યાં પ્રેમની સાથે કંઈક બીજું પણ ભળેલું છે. તેઓ તો પ્રેમને સ્વતંત્રતાની સાથે જ જોવે છે; તેમની દૃષ્ટિએ પ્રેમની ઊંચી અવસ્થા એવી છે જ્યાં બીજાની મુક્તિ તમારી પોતાની ખુશીનો ભાગ બની જાય છે. ત્યારે રક્ષાબંધનની દોરી પણ એક સુંદર વિસંગતિ બની જાય છે. દોરી બાંધે છે, પરંતુ સાચો પ્રેમ મુક્ત કરે છે.

આ વિસંગતિને સમજવી જ કદાચ આ તહેવારની સાચી સમજ છે.

દોરી કાંડા પર છે, સંબંધ મનમાં છે; દોરી બંધાયેલી છે, પરંતુ પ્રેમને બંધાયેલો હોવો જોઈએ નહીં. દોરી કહે છે. “હું તારી સાથે છું”; પ્રેમ કહે છે. “તું તારી જાત બની શકે છે.” દોરી વચનનું પ્રતીક છે; પ્રેમ એ વચન પાછળની ચેતના છે.

        ઓશોએ રક્ષાબંધનની ચર્ચા કરતી વખતે પોરસ અને સિકંદરની પ્રચલિત કથા પણ કહી છે. તેમની રજૂઆત મુજબ સાવનના સમયમાં બહેન ભાઈના હાથ પર રક્ષા-સૂત્ર બાંધે છે અને એ દોરી ભાઈને રક્ષણના વચનની યાદ અપાવે છે. તેઓ આગળ સિકંદરની પત્ની અને પોરસની લોકપ્રચલિત કથા કહે છે, જેમાં યુદ્ધ દરમિયાન પોરસને રાખડીનું વચન યાદ આવે છે. અહીં ઇતિહાસની પ્રમાણિકતા કરતાં ઓશો જે માનવીય અર્થ તરફ ધ્યાન દોરે છે તે વધારે મહત્વનો છે. એક નાનું પ્રતીક માણસને પોતાના આપેલા વચન સામે ઊભું કરી શકે છે.

આ કથા સાચી હોય કે લોકપરંપરામાંથી વિકસેલી હોય, તેની અંદર રહેલો પ્રતીકાત્મક અર્થ સુંદર છે. માણસ ઘણી વખત યુદ્ધ બહારની દુનિયા સાથે કરતો નથી; માણસનું સૌથી મોટું યુદ્ધ પોતાની અંદર હોય છે. ગુસ્સા સામે, અહંકાર સામે, ભય સામે, માલિકીભાવ સામે. રાખડી જો આ આંતરિક યુદ્ધની ક્ષણે માણસને એટલું યાદ કરાવે કે “હું આ સંબંધને સન્માન આપવાનો વચન આપ્યું છે,” તો કદાચ તેની ભૂમિકા પૂર્ણ થાય છે.

પરંતુ આજે કદાચ આપણને એક નવી રાખડીની જરૂર છે. જે ભાઈના હાથ પર નહીં, વિચાર પર બંધાય.

એ રાખડી કહે કે હું તને પ્રેમ કરીશ, પરંતુ તારા જીવનનો માલિક નહીં બનીશ. હું તારી ચિંતા કરીશ, પરંતુ તારા નિર્ણયને કેદ નહીં કરું. તું પડીશ તો હાથ આપીશ, પરંતુ તને હંમેશાં મારી આંગળી પકડીને જ ચાલવાનું નહીં કહું. તું મારી સલાહ સ્વીકારશે તો ખુશ થઈશ, નહીં સ્વીકારે તો પણ તારા પ્રત્યેનો પ્રેમ ઓછો નહીં થાય. કારણ કે કદાચ રક્ષણનો સૌથી ઊંચો સ્વરૂપ એ છે કે આપણે કોઈને પોતાની છત્રછાયામાં કાયમ માટે ન રાખીએ, પરંતુ તેને પોતાના આકાશનો માલિક બનવા દઈએ.

અને અહીંથી શરૂઆતમાં પૂછેલો પ્રશ્ન ફરી પાછો આવે છે. જે પ્રેમ રક્ષણ માંગે છે, એ પ્રેમ છે કે ભય?

કદાચ પ્રેમ રક્ષણ માંગતો જ નથી. પ્રેમ તો માણસની અંદર એવી નિર્ભયતા જન્માવે છે કે તે જીવન સામે ઊભો રહી શકે. પ્રેમ કહે છે “હું તારી મુશ્કેલીઓ દૂર કરી દઈશ” નહીં; પ્રેમ કહે છે. “મુશ્કેલીઓ આવે ત્યારે તું તારી અંદરની શક્તિ ભૂલી ન જઈશ.”  પ્રેમ કોઈને પોતાના પર આધારિત બનાવતો નથી; તે તેને પોતાના પગ પર ઊભો થવાની હિંમત આપે છે.

એટલે આ રક્ષાબંધન પર જો ભાઈએ ખરેખર કોઈ વચન આપવું હોય તો કદાચ તે એટલું જ હોય. “હું તારી રક્ષા કરવા કરતાં તારી સ્વતંત્રતાનો આદર વધારે કરીશ.” અને બહેન પણ કદાચ એટલું કહી શકે. “તને મારા માટે હંમેશાં મજબૂત બનવાની જરૂર નથી; તું ક્યારેક તૂટેલો હોઈશ તો પણ મારી પાસે આવી શકીશ.”

ત્યારે રાખડી માત્ર એક તહેવારની વિધિ નહીં રહે. તે બે માણસો વચ્ચેના એક એવા કરારનું પ્રતીક બનશે જેમાં કોઈ કેદ નથી, કોઈ માલિકી નથી, કોઈ ભય નથી. માત્ર વિશ્વાસ છે.

કદાચ સાચો સંબંધ એ નથી જેમાં બે માણસો એકબીજાને બાંધી રાખે; સાચો સંબંધ એ છે જેમાં બે માણસો એકબીજાની પાસે રહીને પણ એકબીજાને ઉડવાનો મોકળાશ આપે અને કદાચ આ જ રક્ષાબંધનની સૌથી સુંદર વ્યાખ્યા છે

જે હાથ રાખડી બાંધે છે તે હાથને સુરક્ષા જોઈએ છે, પરંતુ જે હૃદય રાખડીનો અર્થ સમજે છે તેને સ્વતંત્રતા જોઈએ છે.

કારણ કે અંતે પ્રેમનું લક્ષ્ય કોઈને પોતાની પાસે રાખવાનું નથી. પ્રેમનું અંતિમ સૌંદર્ય એ છે કે જેને આપણે પ્રેમ કરીએ છીએ, તે પોતાની સંપૂર્ણતા સુધી ખીલી શકે અને તેને ખીલતાં જોઈને આપણું હૃદય સંકોચાય નહીં, પ્રસન્ન થાય.

ત્યારે રાખડી દોરી નહીં રહે. તે પ્રેમની એક એવી યાદ બની જશે જે કહે છે.

“હું તને બાંધવા માટે નથી, તું નિર્ભય બનીને જીવી શકે એટલા માટે તારી સાથે છું.”

લેખક: જૈમિન જોષી.